Cảm giác nghẹn lại ở cổ họng hay mắc kẹt thức ăn sau xương ức khi đang ăn là trải nghiệm khiến nhiều người hoảng sợ. Phần lớn trường hợp thường nghĩ ngay đến việc do ăn vội, nhai chưa kỹ hoặc mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản thông thường.

Tuy nhiên, nếu hiện tượng này lặp đi lặp lại nhiều lần, đây rất có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan (viết tắt là EoE) [1]. Đây là một tình trạng viêm mạn tính qua trung gian miễn dịch tại thực quản và có liên quan mật thiết đến phản ứng dị ứng với các dị nguyên từ thực phẩm [1, 7].

Bệnh viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan là gì?

Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan là một bệnh lý viêm mạn tính của thực quản được ghi nhận ngày càng nhiều trên toàn thế giới [7, 8]. Tình trạng này đặc trưng bởi sự thâm nhiễm dày đặc của bạch cầu ái toan – một loại tế bào bạch cầu miễn dịch – vào niêm mạc thực quản, gây rối loạn chức năng vận động và tổn thương cấu trúc của cơ quan này [1, 8].

Bệnh thường được xếp vào phổ bệnh lý dị ứng thực phẩm [1, 5]. Trước đây, nhiều biểu hiện của bệnh dễ bị nhầm lẫn với trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [2]. Tuy nhiên, từ giữa thập niên 1990, bệnh lý này đã được phân định rõ ràng như một thực thể riêng biệt, đòi hỏi những chiến lược chẩn đoán và can thiệp đặc thù [3, 5].

Tình trạng này có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ cho đến người trưởng thành [5, 7]. Đối với thanh thiếu niên và người lớn, triệu chứng lâm sàng chủ yếu là khó nuốt (dysphagia) kéo dài và thức ăn thường xuyên bị mắc kẹt tại thực quản [1, 5]. Ngược lại, trẻ nhỏ thường có biểu hiện đau bụng, nôn ói, chậm lớn hoặc gặp khó khăn khi ăn uống [5, 6].

Cơ chế tác động: Vì sao thức ăn lại gây nghẽn ở ngực?

Bình thường, niêm mạc thực quản khỏe mạnh hầu như không chứa hoặc chứa rất ít bạch cầu ái toan. Khi người bệnh tiếp xúc với dị nguyên qua đường ăn uống hoặc đường hô hấp, hệ thống miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng dị ứng [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng có một quần thể bạch cầu ái toan đặc thù, khác biệt với tế bào trong máu hay ruột, di chuyển và định cư chuyên biệt tại mô thực quản [2].

Quá trình này có thể khởi nguồn từ các phản ứng dị ứng da cơ địa trước đó, làm tiền đề kích hoạt niêm mạc thực quản khi tiếp xúc với dị nguyên thức ăn sau này [2]. Sự kết hợp giữa kháng thể IgE với các dị nguyên từ thức ăn dẫn đến việc kích hoạt đồng thời tế bào mast và bạch cầu ái toan [3]. Các tế bào này phóng thích các chất trung gian hóa học làm xáo trộn hoạt động thần kinh và cơ của thành thực quản [3].

Hậu quả là thực quản mất khả năng nhu động tự nhiên, xuất hiện các cơn co bóp đồng thời không đẩy được thức ăn xuống dạ dày, đặc biệt ở hai phần ba dưới của cơ quan này [3]. Nếu tình trạng viêm mạn tính này không được can thiệp kịp thời, lớp mô đệm của thực quản sẽ dần bị xơ hóa và hình thành các vòng thắt hẹp [4]. Chính những vòng hẹp xơ này khiến đường kính ống dẫn bị thu nhỏ, làm thức ăn dạng đặc dễ dàng bị mắc kẹt và gây ra cảm giác đau tức, nghẹn nghẽn vùng ngực [4, 5].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về bệnh

Mối liên hệ giữa dị ứng thức ăn và viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan đã được nhiều nghiên cứu lâm sàng ghi nhận rõ nét:

Một báo cáo lâm sàng năm 2012 theo dõi 3 bệnh nhân người lớn mắc EoE nhưng có các kiểu nhạy cảm dị ứng khác biệt [1]. Bệnh nhân thứ nhất hoàn toàn không có dấu hiệu nhạy cảm trên xét nghiệm dị ứng thức ăn thông thường, nhưng khi làm nghiệm pháp thử thách bằng sữa và lúa mì lại cho kết quả dương tính [1]. Hai bệnh nhân còn lại có phản ứng dị ứng qua trung gian kháng thể IgE với các loại thực phẩm [1]. Cả 3 trường hợp này đều đạt hiệu quả điều trị thành công, tình trạng viêm thực quản được giải tỏa hoàn toàn chỉ bằng chế độ ăn loại trừ thực phẩm dị ứng [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2006 mô tả 2 bệnh nhân có tiền sử viêm mũi kết mạc dị ứng, hen phế quản, viêm da cơ địa và dị ứng thực phẩm [3]. Hai người này xuất hiện kháng thể IgE đặc hiệu lần lượt với các loại đậu và thịt gà [3]. Ngay sau khi ăn các thực phẩm trên, bệnh nhân lập tức bị nuốt nghẹn cấp tính và nôn mửa [3]. Đo áp lực thực quản ghi nhận tình trạng mất nhu động và các sóng co bóp không đẩy được thức ăn [3]. Các bệnh nhân được điều trị bằng thuốc xịt steroid tại chỗ (fluticasone propionate) trong 3 tháng kết hợp kiêng hoàn toàn các thực phẩm gây kích ứng [3]. Kết quả cho thấy triệu chứng nuốt khó biến mất hoàn toàn, kết quả nội soi, mô học và chức năng vận động thực quản đều hồi phục về mức bình thường và duy trì ổn định lâu dài ngay cả khi đã ngừng dùng thuốc steroid [3].

Một nghiên cứu năm 2003 thực hiện trên 12 trẻ em (trong đó có 11 bé trai) có độ tuổi trung vị là 5 tuổi, nhập viện vì triệu chứng tắc nghẽn thực quản [5]. Trong nhóm này, 4 trẻ có vòng thắt hẹp, 6 trẻ bị mắc kẹt thức ăn và 2 trẻ có biểu hiện nuốt khó đơn thuần [5]. Khi sinh thiết nội soi, các nhà nghiên cứu nhận thấy mật độ bạch cầu ái toan vượt quá 5 tế bào trên một vi trường độ phóng đại lớn (> 5 eos/hpf) [5]. Đáng chú ý, 4 trong số 5 trẻ có mật độ bạch cầu ái toan cao (> 20 eos/hpf) đáp ứng tốt với chế độ ăn loại trừ và/hoặc steroid [5]. Trong nhóm 7 trẻ có mật độ từ 5 đến 20 eos/hpf, 3 trẻ không dị ứng đáp ứng với điều trị chống trào ngược, trong khi 3 trẻ khác có dị ứng thực phẩm lại đáp ứng với chế độ ăn loại trừ và/hoặc steroid [5]. Điều này cho thấy bệnh nhân có mật độ bạch cầu ái toan cao thường liên quan mật thiết đến yếu tố dị ứng thực phẩm [5].

Hiểu lầm thường gặp về nuốt nghẹn và dị ứng

Nhiều người cho rằng dị ứng thức ăn bắt buộc phải xuất hiện ngay lập tức với các triệu chứng rầm rộ như nổi mề đay, sưng môi, khó thở hay sốc phản vệ. Tuy nhiên, trong viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, phản ứng dị ứng có thể diễn tiến âm thầm, mạn tính, biểu hiện bằng các đợt nuốt khó kéo dài hoặc tắc nghẽn thức ăn từng cơn [1, 3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là nếu xét nghiệm máu hoặc test lẩy da không tìm thấy dị nguyên thức ăn thì chắc chắn không bị dị ứng [1]. Báo cáo khoa học chỉ rõ việc không phát hiện nhạy cảm trên xét nghiệm dị ứng thông thường không hề loại trừ khả năng thực phẩm là nguyên nhân gây EoE [1]. Phản ứng viêm trong bệnh lý này có thể không thuần túy dựa vào kháng thể IgE mà diễn ra theo các cơ chế miễn dịch phức tạp khác [1, 3].

Ngoài ra, triệu chứng ợ chua, đau sau xương ức hay cảm giác nghẹn thường bị gán nhầm cho bệnh trào ngược dạ dày thực quản đơn thuần [3, 7]. Việc tự ý mua thuốc kháng axit uống kéo dài mà không đi khám chuyên khoa có thể khiến tình trạng viêm âm ỉ tiến triển thành các biến chứng nặng nề hơn [5, 7].

Nguy cơ tiềm ẩn nếu không điều trị sớm

Viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan là bệnh lý cần được quản lý lâu dài vì nguy cơ tái phát rất cao nếu ngừng hoàn toàn các biện pháp điều trị [4].

Nếu để bệnh tiến triển mạn tính mà không can thiệp, niêm mạc thực quản sẽ liên tục bị tổn thương dẫn đến xơ hóa lớp mô đệm [4]. Hậu quả là hình thành các dải xơ và vòng thắt hẹp cấu trúc (strictures), khiến lòng thực quản bị thu hẹp vĩnh viễn [4, 5].

Tình trạng này làm tăng nguy cơ thức ăn bị kẹt chặt hoàn toàn trong lòng ngực (food impaction), đòi hỏi phải can thiệp nội soi cấp cứu gắp dị vật, thậm chí có thể dẫn đến nguy cơ thủng thực quản rất nguy hiểm [5, 8].

Ai nên chủ động đi thăm khám?

Bạn nên chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa và dị ứng để được kiểm tra nếu thuộc các nhóm đối tượng sau:

  • Người thường xuyên gặp tình trạng nuốt khó, cảm giác thức ăn trôi chậm hoặc hay bị ứ nghẹn ở vùng ngực, cổ khi ăn thức ăn đặc [1, 5].
  • Người từng bị các đợt mắc nghẹn thức ăn đột ngột, phải uống nhiều nước mới trôi hoặc phải nôn thức ăn ra ngoài [2, 3].
  • Người có tiền sử cá nhân hoặc tiền sử gia đình mắc các bệnh lý cơ địa dị ứng như hen suyễn, viêm da cơ địa (chàm eczema), viêm mũi dị ứng hoặc dị ứng thức ăn [2, 3, 7].
  • Người có các triệu chứng giống trào ngược dạ dày nhưng không đáp ứng tốt với các phác đồ điều trị thông thường [3, 7].
  • Trẻ em có biểu hiện kén ăn, sợ ăn thức ăn đặc, thường xuyên đau bụng, nôn trớ hoặc chậm tăng cân [5, 6].

Các phương pháp tiếp cận và điều trị hiện nay

Hiện nay, việc chẩn đoán xác định viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan đòi hỏi phải nội soi thực quản dạ dày và tiến hành sinh thiết mô học, với tiêu chuẩn mật độ thâm nhiễm trên 15 bạch cầu ái toan trên một vi trường độ phóng đại lớn (> 15 eos/hpf) [6]. Chụp X-quang với thuốc cản quang Barium cũng có thể giúp phát hiện các vòng hẹp rõ, dù có thể bỏ sót những tổn thương viêm tinh tế [2].

Sau khi xác định bệnh, các hướng tiếp cận điều trị chính hiện nay bao gồm:

  • Liệu pháp ăn uống loại trừ dị nguyên: Đây được xem là công cụ vừa dùng để chẩn đoán vừa là liệu pháp điều trị căn nguyên hiệu quả cả ngắn hạn và dài hạn [1, 3]. Các cách tiếp cận gồm chế độ ăn công thức axit amin tinh khiết (elemental diet), chế độ ăn loại trừ dựa trên kết quả test dị ứng, hoặc chế độ ăn loại trừ theo kinh nghiệm các nhóm thực phẩm dễ gây dị ứng [3, 8]. Mặc dù liệu pháp ăn kiêng đem lại hiệu quả cao giúp giảm viêm thực quản, việc duy trì tuân thủ chế độ ăn nghiêm ngặt này trên thực tế thường gặp nhiều khó khăn [2].
  • Dùng thuốc điều trị: Nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) hiện nay được chấp nhận như một liệu pháp điều trị được chỉ định rộng rãi [7, 8]. Bên cạnh đó, các dạng thuốc steroid tại chỗ nuốt qua đường miệng (như dung dịch hoặc viên ngậm fluticasone) là lựa chọn tiêu chuẩn đầu tay nhằm làm dịu phản ứng viêm tại chỗ mà ít gây tác dụng phụ toàn thân [2, 5, 8].
  • Can thiệp nong thực quản qua nội soi: Thủ thuật này thường được dành riêng cho các trường hợp bệnh nhân đã hình thành các vòng xơ thắt hẹp nặng, không đáp ứng với chế độ ăn hoặc điều trị nội khoa, nhằm nhanh chóng khôi phục đường kính lòng ống tiêu hóa [1, 8].

Lời khuyên áp dụng thực tế

Khi nhận thấy bản thân hoặc người nhà có biểu hiện hay bị nghẹn, ứ tắc thức ăn ở ngực, bạn không nên chủ quan tự chữa mẹo hay cố gắng nuốt thêm thức ăn cứng để đẩy dị vật xuống. Hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi thăm dò và sinh thiết niêm mạc kịp thời [6].

Nếu được chẩn đoán mắc EoE, người bệnh cần kiên trì phối hợp với bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng để tìm kiếm các thực phẩm kích ứng, không nên tự ý kiêng khem quá mức gây thiếu hụt dinh dưỡng, đồng thời tuân thủ phác đồ thuốc để bảo vệ chức năng thực quản lâu dài [5, 6].