Cứ đến chu kỳ kinh nguyệt, rất nhiều phụ nữ phải đối mặt với những cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới. Tình trạng này quen thuộc đến mức hầu hết mọi người đều xem đó là biểu hiện sinh lý bình thường của cơ thể và cố gắng cắn răng chịu đựng. Tuy nhiên, liệu mọi cơn đau bụng kinh đều vô hại, hay đó có thể là dấu hiệu cảnh báo của một bệnh lý phụ khoa mạn tính như lạc nội mạc tử cung?
Thực tế, đau bụng kinh được y học chia thành hai nhóm hoàn toàn khác nhau: đau bụng kinh nguyên phát (mang tính sinh lý) và đau bụng kinh thứ phát (do bệnh lý thực thể ở vùng chậu gây ra) [1]. Phân biệt rõ hai tình trạng này là chìa khóa then chốt giúp phát hiện sớm các tổn thương bệnh lý, đặc biệt là lạc nội mạc tử cung – nguyên nhân phổ biến nhất dẫn tới đau bụng kinh thứ phát [5, 6].
Bản chất của đau bụng kinh sinh lý và đau thứ phát
Đau bụng kinh là lời phàn nàn rất phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [1, 5]. Đau bụng kinh nguyên phát được định nghĩa là cơn đau diễn ra trong kỳ hành kinh nhưng không đi kèm bất kỳ bệnh lý thực thể nào tại vùng chậu [1]. Tình trạng này là rối loạn phụ khoa phổ biến nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên, đặc trưng bởi các cơn đau quặn vùng bụng dưới khi có kinh nguyệt [2]. Ở đa số trường hợp, bác sĩ có thể chẩn đoán đau bụng kinh nguyên phát dựa trên bệnh sử điển hình là đau vùng chậu phía trước dưới, xuất hiện trùng với thời điểm bắt đầu có kinh, kéo dài từ 1 đến 3 ngày và khám lâm sàng không phát hiện bất thường [3].
Ngược lại, đau bụng kinh thứ phát là tình trạng đau hành kinh có liên quan đến các tổn thương bệnh lý thực thể ở vùng chậu [1]. Cơn đau thứ phát cũng có các đặc điểm lâm sàng tương tự nhưng xảy ra trên nền các bệnh lý như lạc nội mạc tử cung, bệnh tuyến cơ tử cung (adenomyosis), u xơ tử cung hoặc viêm vùng chậu [2]. Lạc nội mạc tử cung chính là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các cơn đau thứ phát này [2, 5, 6, 7].
Cơ chế tác động và những điểm tương đồng gây nhầm lẫn
Sở dĩ đau bụng kinh sinh lý và lạc nội mạc tử cung dễ bị nhầm lẫn vì chúng chia sẻ nhiều biểu hiện và con đường dẫn truyền cảm giác đau [2]. Đau bụng kinh nguyên phát có liên quan mật thiết đến sự gia tăng sản xuất quá mức prostaglandin, phản ứng viêm, hiện tượng nhạy cảm hóa ngoại biên, nhạy cảm hóa trung ương và phản ứng bất thường với căng thẳng [2]. Đáng chú ý, đây cũng chính là những con đường tạo nên cảm giác đau mạn tính trong bệnh lạc nội mạc tử cung [2].
Dưới góc nhìn y học cổ truyền, việc phân biệt hai tình trạng này chỉ qua tính chất đau cũng gặp nhiều rào cản [4]. Một nghiên cứu quan sát lâm sàng năm 2014 chỉ ra rằng các triệu chứng như đau bụng dưới cố định, đau nhói, đau xuyên thấu cùng với kinh nguyệt màu sẫm và có cục máu đông xuất hiện cực kỳ phổ biến ở cả bệnh nhân lạc nội mạc tử cung lẫn người đau bụng kinh nguyên phát [4]. Do đó, phương pháp biện chứng truyền thống khó lòng phân tách được hai thể bệnh nếu không kết hợp chẩn đoán phân loại của y học hiện đại [4].
Các tiêu chí lâm sàng nhận diện lạc nội mạc tử cung
Để phát hiện sớm nguy cơ bệnh lý, phụ nữ cần lưu ý các dấu hiệu cảnh báo đi kèm cơn đau bụng kinh:
Đầu tiên là sự đáp ứng với điều trị thông thường. Đau bụng kinh nguyên phát thường đáp ứng tốt với các biện pháp nội khoa kinh nghiệm như thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc tránh thai đường uống hoặc ức chế chu kỳ kinh bằng thuốc [3]. Ngược lại, lạc nội mạc tử cung cần phải được nghĩ đến ngay ở những bệnh nhân bị đau bụng kinh dai dẳng, mức độ đau nghiêm trọng trên lâm sàng dù đã được điều trị [2].
Thứ hai là sự lan rộng của cơn đau và các triệu chứng ngoài chu kỳ kinh. Một đánh giá y khoa năm 2010 về lạc nội mạc tử cung thâm nhiễm sâu cho biết bệnh lý này biểu hiện qua rối loạn chảy máu, vô sinh, tiểu đau (dysuria), đau khi đại tiện (dyschezia), đau vùng chậu phụ thuộc chu kỳ hoặc sau này tiến triển thành đau không phụ thuộc chu kỳ, cùng các triệu chứng tiêu hóa hoặc niệu dục không đặc hiệu liên quan đến chu kỳ [5]. Đau vùng chậu mạn tính và đau dai dẳng là dấu hiệu cảnh báo rõ rệt [2, 6].
Thứ ba là các tổn thương bất thường hiếm gặp khác. Lạc nội mạc tử cung thâm nhiễm sâu hoặc các dạng lạc chỗ bất thường như lạc nội mạc tử cung ở da rốn có thể gây chảy máu rốn theo chu kỳ [6]. Việc khai thác bệnh sử cẩn thận kết hợp thăm khám lâm sàng là cần thiết để chẩn đoán chính xác [1, 4, 5].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về nguy cơ?
Nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng đã làm sáng tỏ gánh nặng của bệnh lý này:
Lạc nội mạc tử cung ảnh hưởng đến khoảng 10% phụ nữ tiền mãn kinh trên toàn thế giới [1]. Lạc nội mạc tử cung và bệnh tuyến cơ tử cung là những rối loạn lành tính phổ biến nhất ảnh hưởng đến phụ nữ sau u xơ tử cung, với tỷ lệ hiện mắc dao động từ 5% đến 15% [5]. Mặc dù gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống, tình trạng chậm trễ trong chẩn đoán căn bệnh mạn tính này vẫn rất phổ biến [1]. Nhiều bệnh nhân cho biết họ từng chịu đựng đau bụng kinh và đau vùng chậu mạn tính từ thời niên thiếu nhưng triệu chứng này thường bị đánh giá thấp và bị coi là hiện tượng bình thường [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 ghi nhận rằng các đặc điểm của lạc nội mạc tử cung trên siêu âm xuất hiện ở 13,3% quần thể trẻ em gái vị thành niên nói chung, nhưng con số này tăng vọt lên 35,3% ở nhóm trẻ em gái bị đau bụng kinh nghiêm trọng [1]. Những phụ nữ bị đau bụng kinh ở lứa tuổi thanh thiếu niên có nguy cơ mắc lạc nội mạc tử cung cao hơn trong tương lai [2].
Mối liên hệ này cũng được chứng minh trong một nghiên cứu bệnh - chứng năm 1994 thực hiện trên 203 ca lạc nội mạc tử cung vùng chậu (chẩn đoán xác định qua phẫu thuật mở hoặc nội soi) và 406 người đối chứng tương đồng về độ tuổi [7]. Kết quả phân tích mô hình hồi quy logistic có điều kiện cho thấy:
- Phụ nữ có kinh nguyệt sớm (≤ 12 tuổi) và chu kỳ kinh kéo dài (≥ 8 ngày) gia tăng nguy cơ mắc bệnh [7].
- Nguy cơ mắc lạc nội mạc tử cung tăng dần theo mức độ đau bụng kinh nguyên phát: đau nhẹ đến vừa có nguy cơ tương đối RR = 2,1; trong khi đau bụng kinh nghiêm trọng làm tăng nguy cơ với RR = 5,2 [7].
- Vận động thể lực cường độ cao trong kỳ kinh nguyệt làm tăng nguy cơ với RR = 2,1 [7].
- Cơ địa dị ứng làm tăng nguy cơ với RR = 1,8 [7].
- Ngược lại, số lần mang thai có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc bệnh, trong đó tác dụng bảo vệ rõ rệt nhất là số lần sinh con đủ tháng [7].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn chẩn đoán
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm cho rằng đau bụng kinh là triệu chứng "ai cũng bị" và sẽ tự hết theo thời gian [1]. Sự chủ quan này dẫn đến việc phát hiện bệnh thường bị chậm trễ nhiều năm, làm tăng nguy cơ tiến triển thành đau mạn tính và gây trở ngại cho khả năng sinh sản về sau [2].
Đau bụng kinh là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc nghỉ học ngắn hạn tái diễn ở lứa tuổi học sinh [3]. Việc xem nhẹ triệu chứng này khiến nhiều thiếu nữ không được can thiệp y tế đúng lúc [2, 7]. Bên cạnh đó, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng lâm sàng đôi khi không tương xứng hoàn toàn với phạm vi tổn thương cơ quan xung quanh trong bệnh lạc nội mạc tử cung [4]. Do vậy, chỉ dựa vào việc người bệnh có chịu đựng được đau đớn hay không là chưa đủ để loại trừ bệnh lý thâm nhiễm sâu [3, 4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người thuộc các nhóm sau cần cảnh giác cao độ và nên đi khám chuyên khoa sớm:
- Các bạn gái tuổi vị thành niên và phụ nữ trẻ bị đau bụng kinh nghiêm trọng, cơn đau kéo dài hoặc đau không thuyên giảm khi dùng các thuốc điều trị thông thường [2, 6, 7].
- Phụ nữ có tiền sử có kinh lần đầu sớm (từ 12 tuổi trở xuống) hoặc có số ngày hành kinh kéo dài từ 8 ngày trở lên [7].
- Những người xuất hiện thêm các triệu chứng theo chu kỳ kinh như: rối loạn tiểu tiện, đau buốt khi đi tiểu (dysuria), đau quặn mót khi đại tiện (dyschezia) hoặc đau vùng chậu ngoài chu kỳ [5].
- Người chưa từng sinh nở, người có lượng máu kinh nhiều hoặc có thói quen hút thuốc lá (các yếu tố nguy cơ thường gặp của đau bụng kinh) [3].
- Phụ nữ gặp vấn đề về hiếm muộn, khó thụ thai kèm theo tiền sử đau bụng kinh kéo dài [4, 6].
Hướng dẫn theo dõi và áp dụng trong thực tế
Để bảo vệ sức khỏe sinh sản và nâng cao chất lượng cuộc sống, chị em phụ nữ cần chủ động quản lý chu kỳ kinh nguyệt:
Theo dõi và ghi chép chu kỳ: Hãy lập nhật ký kinh nguyệt để ghi nhận ngày bắt đầu, số ngày hành kinh, cường độ đau và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập [5, 7]. Cần lưu ý nếu cơn đau kéo dài quá 3 ngày hoặc xuất hiện ngoài thời điểm hành kinh [4, 7].
Xử trí y tế ban đầu: Với đau bụng kinh thông thường, các liệu pháp dùng thuốc như thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc thuốc nội tiết tránh thai có thể mang lại hiệu quả [3]. Tuy nhiên, trong các trường hợp không điển hình, đau nặng hoặc không đáp ứng thuốc (refractory), người bệnh cần được thực hiện chẩn đoán hình ảnh (như siêu u âm) hoặc phẫu thuật nội soi ổ bụng để tìm kiếm nguyên nhân thứ phát [4, 7, 8]. Điều trị đau liên quan đến lạc nội mạc tử cung ở phụ nữ trẻ có thể bao gồm nội khoa hoặc phẫu thuật, đôi khi có thể cần dùng thuốc chủ vận GnRH trong các ca nặng khó trị [3].
Chăm sóc và vận động hợp lý: Cần điều trị tích cực đau bụng kinh nguyên phát và tránh các hoạt động thể lực gắng sức, cường độ cao trong những ngày đang hành kinh để giảm thiểu các yếu tố nguy cơ [7]. Bên cạnh đó, duy trì lối sống lành mạnh, chăm sóc sức khỏe tinh thần và tìm kiếm sự hỗ trợ xã hội là cần thiết vì căng thẳng tâm lý có liên quan đến mức độ đau [6, 7]. Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc có biểu hiện lạc nội mạc tử cung thâm nhiễm sâu, người bệnh nên được chuyển tuyến đến các trung tâm chuyên sâu về lạc nội mạc tử cung để được chẩn đoán và xử trí tối ưu [2, 4].
Đau bụng kinh sinh lý là hiện tượng phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát được. Khi cơn đau vượt quá mức chịu đựng, kéo dài nhiều ngày hoặc đi kèm các rối loạn tiêu hóa, tiết niệu, đó có thể là tiếng chuông cảnh báo bệnh lạc nội mạc tử cung. Nhận biết đúng tiêu chí lâm sàng và chủ động đi khám sớm tại các cơ sở y tế là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe sinh sản lâu dài.
