Nhiều người thường cảm thấy vòng hai căng tức, bụng phình to sau những bữa ăn nhiều đạm hoặc trong những đợt rối loạn tiêu hóa kéo dài. Đa phần chúng ta hay tặc lưỡi bỏ qua vì nghĩ rằng đây chỉ là tình trạng tích tụ khí hơi do ăn uống thất thường hay thói quen sinh hoạt kém lành mạnh. Tuy nhiên, sự gia tăng kích thước vòng bụng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của báng bụng (cổ trướng) – hiện tượng tích tụ dịch bất thường trong khoang phúc mạc do các bệnh lý nghiêm trọng về gan, thận hoặc tim mạch gây ra.
Để nhận biết hai tình trạng này, một trong những phương pháp kinh điển của y khoa là kết hợp quan sát lâm sàng và gõ thành bụng. Tiếng gõ vang rỗng của hơi ứ trệ trong ống tiêu hóa hoàn toàn khác biệt với tiếng gõ đục di chuyển của dịch tự do trong ổ phúc mạc. Nhận diện chính xác sự khác nhau này là chìa khóa then chốt giúp người bệnh kịp thời thăm khám, tránh những biến chứng nguy hiểm đến tính mạng.
Bụng to bất thường: Đầy hơi thoáng qua hay cảnh báo báng bụng?
Hiện tượng trướng bụng do tích khí phát sinh khi lòng ruột chứa lượng hơi dư thừa bắt nguồn từ nuốt không khí, rối loạn vi khuẩn đường ruột hoặc tắc nghẽn lưu thông tiêu hóa [1]. Người bệnh thường có cảm giác căng tức thay đổi theo thời gian, tăng lên sau bữa ăn và thuyên giảm rõ rệt sau khi trung tiện hoặc đại tiện. Bụng khi đó thường tròn đều, căng phồng nhưng mềm mại và không có sự xuất hiện của hiện tượng phù nề ở các bộ phận khác.
Ngược lại, báng bụng là sự tích tụ dịch lỏng trong khoang phúc mạc, thường tiến triển âm thầm qua nhiều tuần lễ chứ không xuất hiện đột ngột sau một bữa ăn [2]. Triệu chứng lâm sàng chính của người bị báng bụng là sự gia tăng chu vi vòng bụng một cách liên tục và dai dẳng [2]. Tình trạng này rất thường đi kèm với sưng phù ở hai chi dưới [2]. Thậm chí trong nhiều trường hợp nặng, lượng dịch tích tụ quá mức có thể gây suy giảm nghiêm trọng chức năng hô hấp và cản trở mọi sinh hoạt vận động hàng ngày [2].
Cơ chế tạo tiếng gõ: Gõ vang khí đối chiếu gõ đục đổi tư thế
Nguyên lý vật lý của phương pháp gõ khám bụng dựa trên sự phân bố tự nhiên của khí và dịch theo trọng lực trong cơ thể. Khi bệnh nhân nằm ngửa, các quai ruột chứa khí có xu hướng nổi lên cao về phía thành bụng trước do tỷ trọng nhẹ hơn. Khi bác sĩ đặt ngón tay lên thành bụng và dùng ngón tay kia gõ nhẹ, người khám sẽ nghe thấy âm thanh trong, vang rỗng giống như tiếng gõ vào mặt trống. Đối với trường hợp chỉ bị tích tụ khí đơn thuần trong lòng ruột, âm sắc gõ vang này sẽ chiếm ưu thế trên toàn bộ bề mặt ổ bụng.
Trong khi đó, nếu trong ổ bụng có chứa dịch báng tự do, chất dịch nặng hơn sẽ lắng đọng xuống các vùng trũng theo tác động của trọng lực. Khi người bệnh nằm ngửa, dịch sẽ chảy tràn sang hai bên mạn sườn và vùng hông, đẩy các quai ruột nổi lên giữa rốn [2], [1]. Vì vậy, bác sĩ khi gõ từ rốn lan dần sang hai bên hông sẽ phát hiện âm sắc chuyển từ gõ vang ở trung tâm sang gõ đục rõ rệt ở vùng thấp [2].
Dấu hiệu kinh điển xác định báng bụng trên lâm sàng là hiện tượng gõ đục di động (shifting dullness) [2], [3]. Khi bệnh nhân được hướng dẫn nghiêng người sang một bên, lượng dịch tự do sẽ lập tức chảy dồn về phía bên thấp theo trọng lực, khiến vùng mạn sườn bên dưới trở nên gõ đục hoàn toàn, trong khi mạn sườn phía trên lại chuyển sang gõ vang do các quai ruột nổi lên. Ngoài dấu hiệu gõ đục di động, sự xuất hiện của nghiệm pháp sóng vỗ (fluid thrill) dương tính cũng là một chỉ dấu điển hình xác nhận có lượng dịch lớn đang dập dềnh tự do trong khoang ổ bụng [2], [3].
Nhận diện các dấu hiệu thực thể của bệnh lý gan, thận và tim mạch
Tình trạng tích tụ dịch báng không phải là một bệnh độc lập mà là hậu quả của nhiều bệnh lý mạn tính nguy hiểm, phổ biến nhất là hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa do xơ gan [2]. Bệnh nhân xơ gan cổ trướng thường biểu hiện các triệu chứng toàn thân đặc trưng đi kèm, bao gồm dấu sao mạch trên da, lòng bàn tay son, teo cơ hoặc run vẫy (asterixis) [3]. Đồng thời, thành bụng của người bệnh có thể xuất hiện mạng lưới mạch máu bàng hệ nổi rõ cùng với tình trạng gan to hoặc lách to [3].
Báng bụng cũng là dấu hiệu thường gặp ở bệnh nhân suy tim sung huyết hoặc các bệnh lý thận mạn tính [3]. Một nghiên cứu khảo sát các bệnh nhân báng bụng nhập viện cho thấy những người mắc hội chứng thận hư thường bị phù toàn thân (anasarca) kết hợp tràn dịch màng phổi [3]. Trong khi đó, bệnh nhân suy thận mạn tính lại có biểu hiện phù chân, thiếu máu và phù phổi cấp [3]. Đối với bệnh tim mạch, tình trạng ứ trệ tuần hoàn có thể dẫn đến khó thở khi nằm, khó thở kịch phát về đêm, tĩnh mạch cổ nổi to và rale ẩm ở hai đáy phổi [3].
Ở người bệnh xơ gan có báng bụng kéo dài, áp lực nội ổ bụng tăng cao liên tục còn có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành của các khối thoát vị thành bụng, chủ yếu là thoát vị rốn [2]. Hiện tượng khó thở ở những bệnh nhân này xuất hiện như một hệ quả trực tiếp từ việc khoang bụng căng trướng chèn ép cơ hoành hoặc do có tràn dịch màng phổi phối hợp [2].
Nghiên cứu lâm sàng về độ chính xác và hạn chế của phương pháp gõ bụng
Khám thực thể bằng phương pháp gõ bụng đóng vai trò định hướng ban đầu vô cùng quan trọng, nhưng kỹ thuật này cũng có những giới hạn nhất định về mặt độ nhạy. Các y văn ghi nhận rằng lượng dịch tự do trong ổ phúc mạc phải đạt mức xấp xỉ 1500 mL thì các kỹ thuật thăm khám lâm sàng thông thường mới có thể phát hiện một cách đáng tin cậy [2]. Khi thể tích dịch còn nhỏ, báng bụng hoàn toàn không thể phát hiện được bằng việc nhìn hoặc gõ bụng đơn thuần [2].
Trong một nghiên cứu tiến hành trên 140 bệnh nhân trưởng thành có báng bụng nhập viện tại Bệnh viện Đào tạo Korle-Bu vào năm 2019, chẩn đoán ban đầu được xác lập dựa trên các biểu hiện trướng bụng, sự xuất hiện của dấu hiệu gõ đục di động và/hoặc nghiệm pháp sóng vỗ [3]. Mức độ báng bụng của các bệnh nhân trong nghiên cứu này được phân loại thành ba mức: mức nhẹ (chỉ phát hiện được qua siêu âm), mức vừa (trướng bụng đối xứng nhìn thấy được trên lâm sàng) và mức nặng (bụng căng trướng rõ rệt) [3]. Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng việc kết hợp các dấu hiệu lâm sàng như gõ đục di động, sóng vỗ cùng với siêu âm ổ bụng và chọc hút dịch chẩn đoán giúp xác định chính xác các trường hợp có biến chứng viêm phúc mạc tự phát do vi khuẩn [3].
Theo phân loại của Câu lạc bộ Cổ trướng Quốc tế (International Ascites Club), bệnh nhân báng bụng được chia thành ba nhóm mức độ [2]. Trong đó, nhóm bệnh nhân báng bụng kháng trị là những người không còn đáp ứng với chế độ hạn chế natri và thuốc lợi tiểu liều cao, hoặc xuất hiện các tác dụng phụ nghiêm trọng do thuốc lợi tiểu khiến việc điều trị bằng thuốc không thể tiếp tục duy trì [2].
Nguy cơ nhầm lẫn tai hại giữa tích khí, khối u và báng bụng giả
Sự căng trướng của ổ bụng rất dễ bị nhầm lẫn giữa nhiều nguyên nhân khác nhau [2]. Tình trạng này cần được phân biệt rõ ràng với béo phì, mang thai, sự giãn nở trướng khí của các quai ruột, bàng quang căng trướng nước tiểu, cũng như các khối u hay nang lớn trong ổ bụng [2]. Nếu chỉ dựa vào mắt nhìn và tay gõ, ngay cả những thầy thuốc giàu kinh nghiệm cũng có thể gặp phải bẫy chẩn đoán do các bệnh lý hiếm gặp mô phỏng báng bụng.
Thuật ngữ "báng bụng giả" (pseudoascitis) được dùng để chỉ những bệnh nhân tạo ấn tượng lâm sàng đánh lừa như đang bị cổ trướng với vòng bụng to phình nhưng thực chất khoang phúc mạc lại hoàn toàn không có dịch tự do [4]. Một báo cáo lâm sàng năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một nữ bệnh nhân 66 tuổi có tiền sử tăng huyết áp và suy giáp, nhập viện vì bụng căng to tiến triển suốt 6 tháng kèm theo dấu hiệu gõ đục lan tỏa trên toàn bộ thành bụng [4]. Bệnh nhân này đã bị chỉ định chọc tháo dịch bụng nhầm lẫn do kết quả siêu âm ban đầu đọc sai là có nhiều dịch tự do, trước khi phim chụp cắt lớp vi tính (CT scan) phát hiện một khối u nang nhầy buồng trứng khổng lồ có kích thước lên tới 295 x 208 x 250 mm [4].
Tương tự, các nang mạc treo khổng lồ cũng là tổn thương hiếm gặp có thể mô phỏng hoàn hảo tình trạng cổ trướng [5], [6]. Báo cáo năm 2023 mô tả một phụ nữ 29 tuổi bị trướng bụng kéo dài tới 7 năm kèm táo bón ngắt quãng, khi khám thực thể ghi nhận báng bụng và siêu âm chẩn đoán nhầm là báng bụng lượng nhiều có vách hóa, nhưng thực tế phẫu thuật mở bụng lại phát hiện một khối nang mạc treo kích thước 27 x 18 cm choán gần như toàn bộ khoang phúc mạc [5]. Trước đó, một ca lâm sàng năm 1996 ở bệnh nhân nữ 59 tuổi cũng ghi nhận khối nang mạc treo khổng lồ tạo hình ảnh báng bụng trên cả khám lâm sàng và siêu âm [6]. Thậm chí, hội chứng giả Meigs không điển hình thứ phát sau u xơ tử cung dưới thanh mạc cũng từng được ghi nhận gây báng bụng lượng nhiều ở phụ nữ sau sinh [7].
Ở bệnh nhi, các bệnh lý mạch máu nguy hiểm như hội chứng tắc nghẽn xoang gan cũng có thể biểu hiện bằng trướng bụng nặng nề kèm báng bụng lượng lớn [8]. Một bệnh nhi sơ sinh hơn 1 tháng tuổi đã được ghi nhận nhập viện với bụng căng trướng dữ dội, nổi rõ tĩnh mạch thành bụng, gan lách to và tràn dịch màng bụng sau đợt viêm rốn, diễn tiến nặng thành báng bụng xuất huyết và tử vong [8].
Vai trò của siêu âm và chọc dò dịch màng bụng
Mặc dù thao tác gõ bụng mang lại định hướng chẩn đoán ban đầu rất nhanh chóng, siêu âm ổ bụng vẫn là công cụ bắt buộc để xác nhận sự hiện diện của dịch khi lượng dịch còn quá ít [2]. Siêu âm lần đầu tiên được mô tả trong việc phát hiện báng bụng từ cách đây 50 năm, và đến năm 1986, các thiết bị siêu âm xách tay đã được khuyến cáo ứng dụng để hỗ trợ thủ thuật chọc dò khoang bụng [1].
Thủ thuật chọc dò ổ bụng nếu chỉ dựa vào cảm giác tay và kỹ thuật khám lâm sàng đơn thuần có thể dẫn tới các tai biến nguy hiểm như thủng ruột, xuất huyết nội hoặc thậm chí tử vong [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng việc thực hiện siêu âm trước khi tiến hành chọc dò báng bụng giúp nâng cao tỷ lệ thành công của thủ thuật và giảm thiểu các tai biến [1]. Hình ảnh siêu âm giúp phân biệt rõ ràng giữa dịch báng tự do lượng lớn với các quai ruột bị giãn trướng hơi do tắc ruột đang áp sát vào thành bụng [1]. Nhiều nghiên cứu khẳng định chọc dò dưới sự hướng dẫn của siêu âm an toàn hơn, giúp giảm chi phí điều trị và rút ngắn thời gian nằm viện so với kỹ thuật chỉ khám bằng tay [1].
Chọc dò phân tích dịch báng được xem là phương pháp chẩn đoán nguyên nhân nhanh nhất và hiệu quả nhất về mặt chi phí [2]. Kỹ thuật này cần được tiến hành cho những bệnh nhân mới khởi phát báng bụng, bệnh nhân xơ gan báng bụng phải nhập viện hoặc khi tình trạng lâm sàng của người bệnh có dấu hiệu xấu đi [2]. Các xét nghiệm then chốt cần thực hiện trên mẫu dịch bao gồm đếm số lượng tế bào, nuôi cấy tìm vi khuẩn và tính toán độ chênh áp albumin huyết thanh - dịch báng (chỉ số SAAG) để phản ánh sự chênh lệch áp lực keo [2].
Ai nên thận trọng và khi nào cần đến cơ sở y tế ngay?
Những người có tiền sử viêm gan virus B, viêm gan virus C, người sử dụng nhiều bia rượu hoặc có bệnh lý tim mạch, suy thận mạn tính cần đặc biệt cảnh giác với bất kỳ sự thay đổi nào của chu vi vòng bụng [2], [3]. Khi nhận thấy bụng to nhanh không giải thích được bằng chế độ ăn, việc tự ý dùng thuốc nhuận tràng, thuốc xẹp hơi hay các bài thuốc lợi tiểu truyền miệng có thể làm lu mờ triệu chứng bệnh lý tiềm ẩn nguy hiểm.
Người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa ngay lập tức nếu trướng bụng xuất hiện kèm theo các dấu hiệu báo động sau:
- Khó thở, tức ngực hoặc không thể nằm đầu thấp do bụng chèn ép [2].
- Phù sưng hai bàn chân, cẳng chân hoặc phù toàn thân [2], [3].
- Da niêm mạc vàng vọt, nổi mạng mạch máu hình mạng nhện hoặc lòng bàn tay ửng đỏ [3].
- Thành bụng nổi rõ các tĩnh mạch bàng hệ hoặc xuất hiện khối phồng bất thường ở rốn [2], [8], [3].
- Đau bụng dữ dội, sốt cao hoặc bụng cứng đau – những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ nhiễm trùng dịch báng [3].
Lời khuyên theo dõi sức khỏe và chăm sóc hợp lý
Việc phân biệt trướng hơi ống tiêu hóa và báng bụng bệnh lý đòi hỏi người bệnh phải chú ý theo dõi cơ thể một cách khoa học. Đối với tình trạng đầy hơi thông thường, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng bằng cách giảm bớt các thực phẩm dễ sinh khí, hạn chế đồ uống có ga, tăng cường vận động nhẹ nhàng sau bữa ăn và duy trì thói quen đại tiện đều đặn thường mang lại sự cải thiện rõ rệt.
Nếu nghi ngờ có dịch màng bụng, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các biện pháp chườm nóng, nắn bóp bụng hay nhịn ăn tiêu mỡ. Việc điều trị thành công báng bụng phụ thuộc hoàn toàn vào việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân gốc rễ gây bệnh thông qua các phương tiện hình ảnh học và xét nghiệm y khoa [2]. Bệnh nhân có báng bụng do bệnh gan thận cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa, thực hiện chế độ ăn hạn chế muối theo hướng dẫn và tuyệt đối không tự điều chỉnh liều lượng thuốc lợi tiểu [2].
Tóm lại, chiếc bụng căng to có thể chỉ là một phản ứng thoáng qua của hệ tiêu hóa trước chế độ ăn uống, nhưng cũng có thể là lời kêu cứu âm thầm từ lá gan hay quả thận của bạn. Lắng nghe tiếng gõ vang của khí hay tiếng gõ đục của dịch là bài học mở đầu để thấu hiểu cơ thể, nhưng việc chủ động đến bệnh viện để được chẩn đoán chính xác bằng siêu âm và xét nghiệm mới là bước đi quyết định giúp bảo vệ sức khỏe và tính mạng dài lâu.
