Nhiều phụ nữ bước sang tuổi ngũ tuần thường ngỡ ngàng khi nhận kết quả khám sức khỏe định kỳ với chỉ số cholesterol tăng vọt, dù khẩu phần ăn uống và thói quen sinh hoạt gần như không thay đổi so với thời trẻ. Không ít người cảm thấy hoang mang vì trước đó huyết áp và mỡ máu luôn ở mức lý tưởng. Thực tế, sự gia tăng đột ngột của mỡ máu ở giai đoạn này không đơn thuần bắt nguồn từ thói quen ăn uống, mà phản ánh một bước ngoặt sinh lý quan trọng trong cơ thể người phụ nữ.
Sự sụt giảm mạnh mẽ của hormone estrogen khi buồng trứng ngừng hoạt động chính là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng rối loạn mỡ máu sau mãn kinh [1]. Khi không còn sự bảo vệ của nội tiết tố nữ, quá trình chuyển hóa lipid bị đảo lộn, khiến lượng cholesterol xấu và chất béo trung tính tích tụ nhanh chóng trong lòng mạch [2].
Nỗi lo mỡ máu tăng vọt khi bước qua tuổi mãn kinh
Thời kỳ chuyển tiếp mãn kinh và sau mãn kinh đánh dấu nhiều thay đổi phức tạp về thể chất lẫn tâm lý của người phụ nữ [2]. Trong những năm tháng của thời kỳ sinh sản, nội tiết tố estrogen duy trì một hàng rào sinh học vững chắc giúp bảo vệ hệ thống tim mạch [3]. Tác động bảo vệ này giúp phụ nữ tiền mãn kinh thường có tỷ lệ mắc bệnh tim mạch thấp hơn rõ rệt so với nam giới cùng độ tuổi [1].
Tuy nhiên, sự chênh lệch có lợi này gần như biến mất hoàn toàn khi phụ nữ bước vào giai đoạn sau mãn kinh [1]. Sự suy giảm nồng độ estrogen do tuổi tác kéo theo hàng loạt bất thường về chuyển hóa, khiến chất lượng cuộc sống giảm sút và nguy cơ mắc bệnh tim mạch gia tăng đột ngột [1]. Rối loạn lipid máu ở giai đoạn này đặc trưng bởi sự gia tăng nồng độ cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), chất béo trung tính (triglyceride), đồng thời làm sụt giảm cholesterol lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [2].
Tình trạng mỡ máu xấu xuất hiện độc lập với quá trình lão hóa tự nhiên, cho thấy chính tình trạng thiếu hụt nội tiết tố là yếu tố thúc đẩy trực tiếp [4]. Các chỉ số xơ vữa gia tăng nhanh chóng khiến thành mạch dễ bị tổn thương, tạo điều kiện cho các mảng xơ vữa hình thành và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch nguy hiểm [1].
Vì sao estrogen sụt giảm lại khiến mỡ máu biến động?
Để hiểu vì sao mỡ máu lại tăng vọt sau mãn kinh, cần nhìn vào vai trò của estrogen đối với các thụ thể và enzyme chuyển hóa chất béo trong cơ thể. Ở điều kiện bình thường, estrogen dạng 17-beta-estradiol kích thích sự biểu hiện của các thụ thể LDL tại gan [5], [6]. Những thụ thể này hoạt động như các cánh cổng chuyên trách thu gom các hạt cholesterol xấu (LDL) trôi nổi trong máu về tế bào gan để xử lý [5], [6].
Khi estrogen suy giảm nghiêm trọng sau mãn kinh, quá trình kích thích sản sinh thụ thể LDL bị đình trệ, dẫn đến sự sụt giảm số lượng thụ thể dọn dẹp này trên bề mặt tế bào gan [6]. Hậu quả trực tiếp là các hạt LDL-C không được thu gom hiệu quả, tồn ứ lại trong tuần hoàn máu và gia tăng nhanh chóng [6]. Đồng thời, sự thiếu vắng estrogen làm giảm tốc độ chuyển hóa cholesterol tại gan thành axit mật, khiến lượng cholesterol tự do trong máu càng khó đào thải [5].
Bên cạnh đó, estrogen còn có mối liên hệ mật thiết với các mô mỡ và hệ thống enzyme phân giải lipid [3]. Khi nội tiết tố này biến động và suy giảm, sự kích thích lên quá trình tổng hợp các apolipoprotein cũng như hoạt động của các enzyme như lipase nhạy cảm với hormone (HSL) và lipoprotein lipase (LPL) bị rối loạn [3], [6]. Tình trạng thiếu hụt estrogen làm tăng kích thước tế bào mỡ và tăng giải phóng axit béo tự do vào máu, thúc đẩy gan sản xuất nhiều triglyceride và các hạt lipoprotein gây xơ vữa hơn [5], [6].
Những bằng chứng rõ nét từ các công trình nghiên cứu
Mối liên hệ giữa việc suy giảm nội tiết tố nữ và rối loạn lipid máu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng trên khắp thế giới. Mỗi nghiên cứu tập trung vào những nhóm đối tượng và khía cạnh khác nhau, nhưng đều chỉ ra sự biến chuyển bất lợi của các chỉ số mỡ máu khi phụ nữ bước qua cột mốc mãn kinh.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 thực hiện trên nhóm phụ nữ làm công việc trí óc đã chia các tình nguyện viên thành ba nhóm: tiền mãn kinh sớm, tiền mãn kinh muộn và sau mãn kinh [2]. Kết quả theo dõi cho thấy cả ba nhóm đều xuất hiện bất thường trong hồ sơ lipid, nhưng nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C, tỷ số LDL/HDL và tỷ số cholesterol toàn phần/HDL ở nhóm sau mãn kinh cao hơn rõ rệt so với hai nhóm tiền mãn kinh [2]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt vitamin D ở mức độ vừa và nặng đi kèm với chỉ số khối cơ thể (BMI) và tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn đáng kể [2].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng năm 2011 so sánh hai nhóm tuổi (dưới 45 tuổi và trên 45 tuổi) ở các bệnh nhân mắc bệnh tim mạch do xơ vữa đã phân tích sâu các chỉ dấu sinh học trong máu [1]. Kết quả ghi nhận ở phụ nữ sau mãn kinh có sự gia tăng rõ rệt của cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL và fibrinogen, đi kèm sự sụt giảm của HDL [1]. Đồng thời, sự thiếu hụt estradiol và chất chống oxy hóa glutathione trong máu khiến hoạt tính bù trừ của enzyme catalase không đủ để bù đắp, làm gia tăng nguy cơ tiến triển xơ vữa động mạch [1].
Tại châu Á, một nghiên cứu bệnh chứng tại cộng đồng ở Nepal năm 2017 đã theo dõi sự biến động mỡ máu giữa phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh [6]. Kết quả chỉ ra nồng độ LDL-C tăng lên rõ rệt và nhất quán ở nhóm sau mãn kinh do sự sụt giảm thụ thể tiếp nhận LDL ở gan [6]. Tỷ số xơ vữa TC/HDL ở nhóm sau mãn kinh ghi nhận mức trung bình là 3,7, cao hơn so với mức 3,5 ở nhóm tiền mãn kinh [6]. Ngoài ra, các chỉ số cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C đều tương quan thuận với chỉ số BMI, trong khi HDL-C tương quan nghịch với chỉ số này [6].
Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích mối liên quan giữa khẩu phần ăn và tình trạng rối loạn lipid máu ở phụ nữ theo tình trạng mãn kinh [5]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng chế độ ăn phương Tây có mối liên quan đáng kể với sự gia tăng tỷ lệ hạ HDL-C và tăng LDL-C chỉ riêng ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh [5]. Đáng chú ý, mô mỡ nội tạng dư thừa ở nhóm sau mãn kinh liên quan đến việc gia tăng tốc độ thủy phân triglyceride thành glycerol và các axit béo tự do [5].
Tranh luận khoa học về sự thay đổi của cholesterol tốt (HDL)
Trong khi sự gia tăng của cholesterol xấu (LDL-C) và cholesterol toàn phần sau mãn kinh nhận được sự đồng thuận cao từ hầu hết các báo cáo khoa học, thì sự biến đổi của cholesterol tốt (HDL-C) lại là chủ đề gây nhiều tranh luận [3], [6]. Thông thường, estrogen dạng 17-beta-estradiol hỗ trợ duy trì mức HDL-C cao bằng cách tăng tốc độ tổng hợp apoA-I và apoA-II [3].
Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu thực tế về nồng độ HDL-C sau mãn kinh lại không hoàn toàn đồng nhất [3], [6]. Một số nghiên cứu ghi nhận mức HDL-C sụt giảm rõ rệt ở phụ nữ sau mãn kinh, nhưng một số công trình khác lại quan sát thấy nồng độ chỉ số này duy trì hoặc thậm chí tăng lên [3], [6]. Chẳng hạn, một nghiên cứu cắt ngang trên phụ nữ mắc hội chứng chuyển hóa và bệnh thận mạn không tìm thấy sự thay đổi đáng kể về nồng độ HDL-C huyết thanh giữa nhóm tiền mãn kinh và sau mãn kinh [3]. Một nghiên cứu theo dõi dọc của nhóm tác giả Derby cũng cho thấy HDL-C tăng dần từ tiền mãn kinh qua giai đoạn chuyển tiếp, nhưng lại giảm nhẹ ở giai đoạn sau mãn kinh muộn [6].
Sự bất đồng này được giải thích là do sự khác biệt về quần thể nghiên cứu, thời gian mãn kinh kéo dài bao lâu và các can thiệp về lối sống [3], [6]. Quan trọng hơn, các dữ liệu khoa học mới cho thấy sau mãn kinh, dù nồng độ HDL-C đo được trong máu có thể không giảm nhiều ở một số người, nhưng các đặc tính chức năng bảo vệ tim mạch vốn có của hạt HDL đã bị suy giảm đáng kể [4].
Mối liên hệ mật thiết giữa chế độ ăn, mỡ nội tạng và mỡ máu
Giai đoạn sau mãn kinh không chỉ chứng kiến sự thay đổi về nội tiết mà còn đi kèm với sự phân bố lại mỡ trong cơ thể [5]. Thụ thể dành cho estrogen và androgen hiện diện ở cả tế bào mỡ dưới da và mỡ nội tạng [5]. Khi nội tiết tố sinh dục thay đổi, phụ nữ rất dễ bị tích tụ mỡ thừa ở vùng bụng và các cơ quan nội tạng [5].
Lượng mỡ nội tạng dư thừa này trở thành một nhà máy giải phóng liên tục các axit béo tự do vào hệ tuần hoàn [5]. Tốc độ ly giải mỡ tăng cao dẫn đến sự xuất hiện của các chất chuyển hóa axit béo nồng độ cao như heptanoate, octanoate và pelargonate trong máu [5]. Hiện tượng này thúc đẩy phản ứng viêm mạn tính và làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin, khiến việc kiểm soát lipid máu ngày càng trở nên khó khăn hơn.
Bên cạnh đó, thói quen ăn uống cũng tương tác mạnh mẽ với tình trạng nội tiết mới [5]. Nghiên cứu tại Hàn Quốc cho thấy khẩu phần ăn truyền thống lại liên quan thuận với tỷ lệ tăng LDL-C chỉ ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh, và mô hình ăn kiểu phương Tây làm tăng cả nguy cơ hạ HDL-C lẫn tăng vọt LDL-C [5]. Điều này cho thấy cơ thể người phụ nữ sau khi buồng trứng suy giảm hoạt động trở nên nhạy cảm hơn rất nhiều trước các thành phần dinh dưỡng dung nạp hàng ngày [5].
Những hiểu lầm phổ biến về mỡ máu tuổi mãn kinh
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những phụ nữ thừa cân, béo phì hoặc ăn nhiều mỡ động vật mới bị tăng mỡ máu sau mãn kinh. Tuy nhiên, các phân tích dịch tễ cho thấy phụ nữ sau mãn kinh có lượng tiêu thụ chất béo từ thực vật lẫn động vật thấp hơn nhóm tiền mãn kinh nhưng vẫn gặp tình trạng rối loạn lipid máu do sự thay đổi nội tiết tự thân điều khiển [5]. Việc gầy gò không đồng nghĩa với việc mạch máu hoàn toàn sạch mỡ.
Một hiểu lầm phổ biến khác là việc sử dụng liệu pháp hormone thay thế (MHT) có thể được chỉ định tự do như một biện pháp ngừa bệnh tim mạch. Mặc dù việc bổ sung estrogen đường toàn thân có thể làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-C, lipoprotein (a) và làm tăng HDL-C theo liều lượng [7], liệu pháp này không đồng nghĩa với việc cải thiện cục diện biến cố tim mạch lâu dài [4].
Các hướng dẫn lâm sàng hiện nay không khuyến cáo sử dụng liệu pháp hormone nhằm mục đích phòng ngừa tiên phát hoặc thứ phát bệnh tim mạch [4]. Liệu pháp hormone mãn kinh tiềm ẩn nguy cơ gây huyết khối tắc mạch nguy hiểm như thuyên tắc tĩnh mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ não [8]. Do đó, việc dùng hormone chỉ nên tập trung vào mục tiêu kiểm soát các triệu chứng mãn kinh nặng nề và cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá hết sức chặt chẽ [8], [7].
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt lưu tâm và thận trọng?
Bất kỳ phụ nữ nào bước vào giai đoạn mãn kinh cũng nên theo dõi mỡ máu, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt cần nâng cao cảnh giác vì nguy cơ tim mạch cộng dồn ở mức rất cao. Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), mãn kinh sớm, suy buồng trứng sớm hoặc có tiền sử gia đình bị tăng cholesterol máu cần được chú ý đặc biệt trong thời kỳ chuyển tiếp này [4].
Những người mắc bệnh thận mạn tính cũng là đối tượng dễ bị tổn thương [3]. Bệnh nhân suy giảm chức năng thận thường trải qua thời kỳ mãn kinh sớm hơn so với người bình thường, khiến quá trình xơ vữa mạch máu và rối loạn lipid máu diễn ra dồn dập hơn [3]. Hơn nữa, những phụ nữ có tình trạng thiếu hụt vitamin D từ mức độ vừa đến nặng cũng cần thận trọng vì tình trạng này thường đi kèm với chỉ số mỡ cơ thể cao, làm gia tăng nguy cơ biến chứng chuyển hóa và tim mạch [2].
Việc phân tầng nguy cơ tim mạch 10 năm theo thang điểm SCORE là bước đi quan trọng giúp các bác sĩ xác định mục tiêu LDL-C cần đạt cho từng cá nhân [7]. Đối với những người đã có sẵn bệnh nền xơ vữa động mạch hoặc tăng huyết áp, sự phối hợp giữa bác sĩ nội tiết và bác sĩ tim mạch là hết sức cần thiết để xây dựng phác đồ an toàn [8].
Giải pháp thực tế giúp kiểm soát mỡ máu an toàn
Để kiểm soát mỡ máu sau mãn kinh hiệu quả, thuốc statin vẫn là nền tảng điều trị bằng dược lý được các hướng dẫn quốc tế khuyến nghị hàng đầu [7], [4]. Tuy nhiên, việc điều trị bằng thuốc luôn phải đi đôi với sự thay đổi toàn diện về lối sống và dinh dưỡng [7].
Về chế độ ăn, phụ nữ nên hạn chế tối đa các thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa và đồ ngọt tinh chế vốn phổ biến trong chế độ ăn phương Tây [5]. Thay vào đó, việc duy trì một chế độ ăn cân bằng, bổ sung đầy đủ chất xơ hòa tan từ rau xanh, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt giúp hỗ trợ liên kết với axit mật trong đường ruột để tăng thải trừ cholesterol. Phụ nữ cũng cần duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm thiểu sự tích lũy mô mỡ nội tạng, bởi chỉ số BMI có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ cholesterol xấu trong máu [2], [6].
Đối với những trường hợp có chỉ định dùng liệu pháp nội tiết để giảm triệu chứng bốc hỏa hay teo niệu dục, bác sĩ sẽ cá thể hóa dạng thuốc [8], [7]. Với phụ nữ có tăng triglyceride máu, dạng estrogen hấp thu qua da được ưu tiên hơn dạng uống [7]. Progesterone dạng vi hạt hoặc dydrogesterone thường được chọn lựa kết hợp nhờ tính trung tính, không gây ảnh hưởng bất lợi lên hồ sơ mỡ máu [7].
Tăng mỡ máu sau mãn kinh là một hệ quả sinh học tự nhiên bắt nguồn từ sự sụt giảm estrogen chứ không phải dấu chấm hết cho sức khỏe tim mạch. Bằng cách hiểu rõ cơ chế thay đổi của cơ thể, chủ động đi khám định kỳ và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để điều chỉnh lối sống, phụ nữ hoàn toàn có thể làm chủ giai đoạn chuyển tiếp này và bảo vệ trái tim khỏe mạnh dài lâu.
