Say nắng kéo dài có để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn không?

Nhiều người vẫn xem say nắng chỉ là tình trạng mệt mỏi, chóng mặt thoáng qua, chỉ cần nghỉ ngơi trong bóng râm và uống một cốc nước mát là có thể hồi phục. Tuy nhiên, khi cơ thể phải tiếp xúc với mức nhiệt độ gay gắt trong thời gian dài, cơ chế điều hòa thân nhiệt hoàn toàn bị tê liệt, dẫn tới sốc nhiệt nghiêm trọng.

Vậy say nắng kéo dài có thực sự để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa là hoàn toàn có thể, thậm chí di chứng này rất nặng nề và khó đảo ngược. Trong số các tổn thương thần kinh sau sốc nhiệt, rối loạn chức năng tiểu não với biểu hiện mất điều hòa vận động do thoái hóa các tế bào Purkinje là dạng di chứng thường gặp nhất.

Vì sao sốc nhiệt kéo dài có thể hủy hoại tế bào não?

Sốc nhiệt là một cấp cứu y khoa nghiêm trọng với sự tổn thương đa cơ quan do nhiệt độ tăng cao toàn thân kết hợp với phản ứng viêm qua trung gian cytokine ^[1]. Tình trạng này có thể đe dọa trực tiếp tính mạng với tỷ lệ tử vong ghi nhận lên tới 71% ^[2]. Khi nhiệt độ trung tâm cơ thể tăng vọt không kiểm soát, các phản ứng sinh hóa của tế bào bị gián đoạn, màng tế bào bị phá vỡ và các protein quan trọng bị biến tính.

Hệ thần kinh trung ương là cơ quan cực kỳ nhạy cảm với sự gia tăng nhiệt độ. Tổn thương không kiểm soát tại hệ thần kinh trung ương do sốc nhiệt có thể dẫn đến phù não nghiêm trọng, để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn hoặc dẫn đến tử vong ^[2]. Các tổn thương phù mạch máu có thể xuất hiện rộng khắp trên vỏ não và vỏ tiểu não khi bệnh nhân rơi vào trạng thái hôn mê sâu ^[3].

Bên cạnh tác động nhiệt trực tiếp, tình trạng sốc, tụt huyết áp và đông máu nội mạch rải rác cũng góp phần làm giảm tưới máu não nghiêm trọng ^[3]. Sự kết hợp giữa độc tính nhiệt, thiếu máu cục bộ và dòng thác cytokine viêm khiến tế bào thần kinh chết dần trên diện rộng, tạo thành những tổn thương không thể hồi phục.

Tế bào Purkinje tiểu não: “Mục tiêu” dễ tổn thương nhất trước nhiệt độ cao

Tiểu não là bộ phận nằm ở phía sau não bộ, chịu trách nhiệm chính trong việc phối hợp động tác, giữ thăng bằng và duy trì trương lực cơ. Trong cấu trúc của tiểu não, các tế bào Purkinje đóng vai trò là trạm phát tín hiệu ức chế duy nhất rời khỏi vỏ tiểu não để kiểm soát các cử động vận động phức tạp.

Các nghiên cứu giải phẫu bệnh cho thấy các tế bào Purkinje ở vỏ tiểu não có đặc tính thoái hóa chọn lọc rõ rệt khi tiếp xúc với trạng thái tăng thân nhiệt ^[4]. Hiện tượng thoái hóa chọn lọc tế bào Purkinje này là đặc điểm thương tổn điển hình được ghi nhận trong bệnh cảnh sốc nhiệt cũng như tăng thân nhiệt ác tính ^[4]. Khi các tế bào này bị tiêu hủy, mạch điều khiển vận động tinh tế bị phá vỡ hoàn toàn.

Chính vì các cấu trúc tiểu não đặc biệt mỏng manh và dễ tổn thương trước tác động của nhiệt, các khiếm khuyết thần kinh vĩnh viễn sau sốc nhiệt thường bị chi phối chủ yếu bởi rối loạn chức năng tiểu não ^[1], ^[5]. Bệnh nhân sống sót thường phải đối mặt với hội chứng mất điều hòa tiểu não, run khi thực hiện động tác, dáng đi lảo đảo như người say rượu và nói ngọng suốt quãng đời còn lại ^[6], ^[7].

Các nghiên cứu nói gì về tỷ lệ tàn phế thần kinh sau sốc nhiệt?

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã phân tích 90 trường hợp sốc nhiệt do môi trường từ 71 bài báo y khoa trong giai đoạn 2000-2016 ^[5]. Kết quả cho thấy 100% bệnh nhân nhập viện đều có các triệu chứng thần kinh cấp tính và 87,8% có triệu chứng ngoài thần kinh đi kèm ^[5]. Về kết cục lâm sàng, 44,4% bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, 23,3% tử vong và 23,3% phải chịu đựng di chứng thần kinh kéo dài hoặc trong giai đoạn hồi phục ^[5].

Đáng chú ý, trong số những người sống sót mà kết cục thần kinh được theo dõi rõ ràng, có tới 34,4% bệnh nhân mang tổn thương thần kinh vĩnh viễn ^[5]. Phân loại các dạng di chứng cho thấy khiếm khuyết vận động chiếm 66,7%, suy giảm nhận thức chiếm 9,5%, tổn thương kết hợp cả vận động và nhận thức chiếm 19% ^[5]. Đặc biệt, có tới 71,4% số bệnh nhân bị khuyết tật thần kinh có biểu hiện rối loạn chức năng tiểu não kéo dài ^[5].

Nghiên cứu về đợt nắng nóng năm 1995 tại Madison, Wisconsin cũng cung cấp cái nhìn thực tế khi tỷ lệ nhập viện do sốc nhiệt tăng gấp 10 lần so với năm trước đó ^[7]. Trong số 11 bệnh nhân được điều trị, toàn bộ đều có biến chứng thần kinh cấp tính như hôn mê (73%), sững sờ (18%) hoặc co giật (9%) ^[7]. Khi xuất viện, có 2 bệnh nhân (chiếm khoảng 18%) phải gánh chịu di chứng thần kinh vĩnh viễn dưới dạng hội chứng toàn tiểu não ^[7].

Dù rối loạn chức năng tiểu não chiếm ưu thế tuyệt đối, một số trường hợp hiếm hoi có thể gặp các dạng tổn thương khác. Một ca bệnh được ghi nhận hồi phục sau suy đa tạng do sốc nhiệt nhưng lại bị rối loạn chức năng dưới vỏ vùng trán kéo dài và hầu như không ảnh hưởng tiểu não ^[1]. Ngoài ra, sốc nhiệt còn có thể để lại di chứng hiếm gặp là bệnh lý đa dây thần kinh ngoại biên tồn tại dai dẳng ^[8].

Hình ảnh học thần kinh: Dấu vết tổn thương âm thầm trên phim chụp

Việc đánh giá và tiên lượng mức độ tàn phế thần kinh sau sốc nhiệt là một thách thức lớn đối với y học. Chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não trong giai đoạn cấp đôi khi không phản ánh chính xác mức độ tổn thương thực tế.

Một trường hợp cụ thể được báo cáo năm 2023 về một cụ bà 86 tuổi bị sốc nhiệt nhập viện trong tình trạng hôn mê sâu ^[6]. Phim chụp MRI ngày đầu tiên không cho thấy bất thường rõ ràng nào ^[6]. Đến ngày thứ 6, hình ảnh tăng tín hiệu gợi ý tình trạng phù nề mới xuất hiện ở hai bán cầu tiểu não, và đến ngày thứ 19 khi tỉnh lại, bệnh nhân biểu hiện rõ triệu chứng mất điều hòa tiểu não ở tay phải kéo dài ^[6].

Các chuyên gia nhận thấy hình ảnh MRI thường không tương thích hoàn toàn với triệu chứng lâm sàng và khó dùng làm chỉ số dự báo tiên lượng ^[6]. Ngược lại, kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính phát xạ đơn photon (SPECT) thực hiện vào ngày thứ 9 đã phát hiện tình trạng giảm tưới máu rõ rệt ở tiểu não phải, hoàn toàn phù hợp với biểu hiện mất điều hòa vận động trên lâm sàng của người bệnh ^[6].

Ở các trường hợp tổn thương cực kỳ nghiêm trọng, chụp cộng hưởng từ khuếch tán (DWI) có thể thấy hình ảnh tăng tín hiệu bất thường lan tỏa ở cả vỏ đại não và vỏ tiểu não do phù mạch máu ^[3]. Bốn tháng sau đó, các tín hiệu bất thường này biến mất và thay thế bằng tình trạng teo vỏ não tiến triển kèm giãn não thất, khiến bệnh nhân rơi vào trạng thái sống thực vật vĩnh viễn với lưu lượng máu não sụt giảm toàn bộ trên phim SPECT ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến về tác hại của sốc nhiệt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là cho rằng sốc nhiệt chỉ đe dọa tính mạng của người già, người suy nhược hoặc có bệnh lý mạn tính từ trước. Thực tế cho thấy có tới 57,1% số bệnh nhân tử vong hoặc có khuyết tật thần kinh lâu dài hoàn toàn không có bệnh nền ghi nhận trước đó ^[5]. Rất nhiều trường hợp để lại di chứng tàn tật vĩnh viễn là những người trẻ tuổi, có thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh trước khi gặp nạn ^[5].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần bệnh nhân tỉnh lại sau hôn mê và các chỉ số sinh tồn như huyết áp, nhịp tim trở về bình thường là đã an toàn tuyệt đối. Các báo cáo y khoa chứng minh rằng dù huyết áp và các dấu hiệu sinh tồn có thể ổn định hoàn toàn trong vòng một tuần, tình trạng tổn thương vỏ não và tiểu não vẫn có thể tiếp diễn âm thầm dẫn đến di chứng không thể hồi phục ^[3].

Một ngộ nhận khác là sốc nhiệt chỉ xảy ra khi lao động nặng nhọc ngoài trời nắng gắt. Dữ liệu từ đợt dịch sốc nhiệt năm 1995 chỉ ra rằng có tới 6 trong số 11 trường hợp xảy ra do sinh hoạt trong nhà kín nhưng máy điều hòa bị hỏng, bên cạnh các trường hợp tập thể thao (2 ca) hoặc làm việc ngoài trời (3 ca) ^[7]. Nhiệt độ môi trường tích tụ trong không gian kín ngột ngạt cũng đủ sức đẩy thân nhiệt lên ngưỡng gây hại cho não.

Ai là đối tượng cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người ở mọi lứa tuổi và tình trạng sức khỏe đều có nguy cơ mắc bệnh liên quan đến nhiệt nghiêm trọng trước sự biến đổi khí hậu ^[5]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn trong việc suy giảm khả năng tự điều hòa thân nhiệt.

Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị tâm thần hoặc thần kinh cần hết sức cảnh giác. Việc kết hợp thuốc an thần kinh với lithium carbonate trong điều trị rối loạn lưỡng cực có thể gây độc tính thần kinh và làm tăng nguy cơ tổn thương tiểu não khi cơ thể rơi vào trạng thái tăng thân nhiệt ^[4]. Trong đợt nắng nóng ở Madison, các bệnh nhân dùng thuốc an thần trị tâm thần phân liệt hoặc dùng nortriptyline điều trị xơ cột bên teo cơ đều là những trường hợp dễ bị sốc nhiệt ^[7].

Các bệnh lý nền mạn tính khác làm suy giảm phản xạ bài tiết mồ hôi và tản nhiệt bao gồm xơ cứng rải rác, chứng rối loạn giảm chú ý, bệnh xơ nang và nghiện rượu mạn tính ^[7]. Điều quan trọng là các yếu tố thúc đẩy sốc nhiệt ở nhóm bệnh nhân có bệnh nền này đa phần đều có thể phòng tránh được nếu có biện pháp che chắn và làm mát chủ động ^[7].

Xử trí cấp cứu và biện pháp phòng ngừa bảo vệ não bộ

Mục tiêu tối thượng khi đối mặt với một ca sốc nhiệt là phải hạ thân nhiệt trung tâm của người bệnh xuống càng nhanh càng tốt. Chiến lược điều trị truyền thống luôn yêu cầu làm mát nhanh chóng để hạ nhiệt độ trung tâm xuống dưới 39 độ C nhằm ngăn chặn thương tổn mô tiến triển ^[2].

Trong y học hồi sức hiện đại, các kỹ thuật kiểm soát nhiệt độ theo mục tiêu (hạ thân nhiệt chỉ huy) duy trì mức nhiệt độ dưới 36 độ C trong khoảng 24 đến 36 giờ đã được áp dụng thành công trên các bệnh nhân sốc nhiệt nặng ^[2]. Biện pháp này giúp các bệnh nhân vượt qua tình trạng phù não nguy kịch, cải thiện suy đa tạng và giảm thiểu đáng kể nguy cơ phát triển các biến chứng thần kinh vĩnh viễn ^[2].

Để phòng ngừa sốc nhiệt và bảo vệ tế bào não trong những ngày thời tiết nắng nóng cực đoan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sinh hoạt sau:

• Hạn chế tối đa các hoạt động thể lực gắng sức hoặc làm việc ngoài trời trong các khung giờ cao điểm nắng gắt (từ 11 giờ trưa đến 15 giờ chiều).
• Khi làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, bắt buộc phải uống nước đều đặn, bổ sung dung dịch chứa điện giải, không đợi đến khi khát mới uống.
• Đảm bảo không gian sống thông thoáng; nếu ở trong phòng kín vào mùa hè, cần đảm bảo thiết bị làm mát hoạt động tốt, tránh để phòng tích tụ nhiệt độ và độ ẩm cao như phòng xông hơi ^[2].
• Những người mắc bệnh lý mạn tính, người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có hướng dẫn bảo vệ sức khỏe phù hợp trong mùa nắng nóng ^[7].

Say nắng và sốc nhiệt không đơn thuần là sự mất nước hay mệt mỏi nhất thời, mà là một tình trạng cấp cứu nội khoa có thể cướp đi khả năng vận động tự chủ của con người do làm chết các tế bào Purkinje tiểu não. Nhận biết sớm các dấu hiệu nguy hiểm, chủ động hạ nhiệt và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời là chìa khóa duy nhất để bảo toàn mạng sống và bảo vệ trọn vẹn chức năng của bộ não.