Mùa hè oi bức với những đợt nắng nóng gay gắt thường khiến nhiều người nghĩ rằng sốc nhiệt chỉ xảy ra khi đứng trực tiếp dưới ánh mặt trời chói chang quá lâu. Tuy nhiên, trong y khoa, hiện tượng này được chia thành hai nhóm riêng biệt với bản chất hoàn toàn khác nhau là sốc nhiệt cổ điển và sốc nhiệt gắng sức [1]. Sự nhầm lẫn giữa hai tình trạng có thể dẫn đến việc nhận diện sai triệu chứng, chậm trễ cấp cứu và gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm [2].
Hiểu một cách ngắn gọn, sốc nhiệt cổ điển xảy ra do cơ thể tiếp xúc thụ động với môi trường có nhiệt độ quá cao trong khi khả năng tự điều nhiệt bị suy yếu [1], [3]. Ngược lại, sốc nhiệt gắng sức xuất hiện khi hoạt động thể lực cường độ cao làm cơ bắp sinh nhiệt vượt quá khả năng tản nhiệt của cơ thể, thậm chí có thể xảy ra ngay cả ở môi trường có khí hậu ôn hòa [2], [4]. Điểm mấu chốt tạo nên sự khác biệt nằm ở nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng, nguồn sinh nhiệt và tốc độ diễn tiến của bệnh cảnh lâm sàng [4], [3].
Nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất
Sốc nhiệt cổ điển thường tấn công những người có thể trạng suy giảm và khả năng thích ứng với nhiệt độ môi trường kém [4], [3]. Bệnh cảnh điển hình nhất của thể này là người cao tuổi mắc các bệnh lý tim mạch mãn tính, sinh sống trong những ngôi nhà không có máy điều hòa nhiệt độ khi xảy ra các đợt sóng nhiệt [4]. Bên cạnh người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc những người có cơ địa suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt cũng là đối tượng dễ gặp nguy hiểm khi nhiệt độ phòng tăng cao [5], [3].
Trái ngược hoàn toàn, sốc nhiệt gắng sức lại thường xảy ra ở những cá nhân trẻ tuổi, có nền tảng thể lực khỏe mạnh [2], [3]. Tình trạng này phổ biến nhất ở các vận động viên điền kinh, tân binh quân đội, binh sĩ huấn luyện hoặc những người lao động chân tay ngoài trời [4]. Dữ liệu thực tế cho thấy nam giới thường có tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do các bệnh lý liên quan đến nhiệt cao hơn đáng kể so với nữ giới, đặc biệt là nhóm nam giới da trắng [4], [3].
Cơ chế khởi phát: Tích nhiệt thụ động đối đầu sinh nhiệt nội sinh
Ở sốc nhiệt cổ điển, nhiệt lượng dư thừa chủ yếu được hấp thụ thụ động từ môi trường nóng nực bên ngoài [1], [5]. Dưới tác động của nhiệt độ cao thụ động, thể tích máu trung tâm bị suy giảm do dòng máu tái phân bố từ các cơ quan trung tâm ra mạng lưới mạch máu ngoại vi dưới da [4]. Lúc này, cung lượng tim, nhịp tim và sức co bóp cơ tim đều phải tăng lên để hỗ trợ tản nhiệt qua da [4]. Khi hệ thống điều nhiệt suy kiệt hoặc quá tải, nhiệt độ lõi cơ thể sẽ tăng vọt dẫn tới tổn thương tế bào [5], [6].
Ở sốc nhiệt gắng sức, nguồn nhiệt chủ yếu lại phát sinh từ chính chuyển hóa nội sinh bên trong các khối cơ khi vận động nặng [4], [5]. Khi tập luyện ở cường độ cao, cơ thể phải đối mặt với tình trạng suy giảm thể tích nhát bóp, giảm cung lượng tim và giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng cơ bắp [4]. Sự kết hợp giữa việc sinh nhiệt quá mức từ cơ bắp và khả năng tản nhiệt bị phong tỏa khiến nhiệt độ lõi tăng vọt nhanh chóng [2], [4]. Tình trạng này có thể khởi phát ngay cả ở mức nhiệt độ phòng thông thường nếu hoạt động thể lực diễn ra quá căng thẳng [4].
Tốc độ tiến triển lâm sàng: Vài ngày âm thầm so với vài giờ cấp tính
Thời gian khởi phát là một trong những ranh giới phân biệt rõ rệt nhất giữa hai thể sốc nhiệt [3]. Sốc nhiệt cổ điển thường diễn tiến âm thầm và phát triển chậm rãi qua nhiều ngày tiếp xúc liên tục với môi trường nóng bức [3]. Người bệnh ban đầu có thể chỉ mệt mỏi nhẹ, lờ đờ, sau đó mới rơi vào trạng thái mất bù hoàn toàn của hệ điều nhiệt [6], [3].
Ngược lại, sốc nhiệt gắng sức lại bùng phát vô cùng nhanh chóng, thường chỉ trong vòng vài giờ tập luyện hoặc vận động nặng [3]. Thể này thường xảy ra khi các cá nhân hoạt động trong điều kiện thời tiết nóng ẩm khắc nghiệt [3]. Bệnh nhân có thể chuyển từ trạng thái hoàn toàn tỉnh táo sang suy sụp thể lực, co giật, mê sảng hoặc hôn mê chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn [1], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Các nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học đã phân tích rất chi tiết về sự khác biệt bệnh lý và hậu quả nguy hiểm của từng thể sốc nhiệt.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2022 chỉ ra rằng sốc nhiệt gắng sức là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ ba ở các vận động viên trong lúc hoạt động thể chất [1]. Dữ liệu dịch tễ học ghi nhận tỷ lệ tử vong của sốc nhiệt gắng sức lên tới khoảng 27% [1]. Những người may mắn sống sót qua cơn nguy kịch vẫn phải đối mặt với các di chứng tiêu cực lâu dài, từ suy giảm chức năng thần kinh cho tới rối loạn chức năng tim mạch [1]. Sốc nhiệt nói chung được đặc trưng bởi tình trạng tăng thân nhiệt vượt quá 2,5 độ C so với giá trị lúc nghỉ ngơi bình thường [1].
Nghiên cứu hồi cứu trên 28 bệnh nhân mắc sốc nhiệt cổ điển công bố năm 1982 cho thấy có sự khác biệt sâu sắc về biến chứng lâm sàng và chỉ số xét nghiệm giữa hai thể bệnh [7]. Những biến chứng nguy hiểm như tăng kali máu nghiêm trọng, suy thận cấp, tiêu cơ vân và đông máu nội mạch rải rác thường chiếm ưu thế áp đảo ở bệnh nhân sốc nhiệt gắng sức, nhưng lại hiếm gặp ở sốc nhiệt cổ điển [7]. Toan lactic là triệu chứng thường trực ở sốc nhiệt gắng sức, nhưng lại bất thường ở sốc nhiệt cổ điển; khi chỉ số lactate vượt quá 3 mmol/L ở bệnh nhân sốc nhiệt cổ điển, nó dự báo một tiên lượng rất xấu hoặc tử vong [7].
Nghiên cứu đánh giá gánh nặng bệnh tật tại bang Florida công bố năm 2016 đã cung cấp góc nhìn thực tế về tác động của vận động thể lực trong thời tiết nắng nóng [3]. Trong các ca nhập viện vì bệnh lý liên quan nhiệt, có tới 64,9% trường hợp liên quan đến công việc ghi nhận chẩn đoán tổn thương thận, cao hơn nhiều so với mức 43,5% ở nhóm không liên quan đến công việc [3]. Trong số các giấy chứng tử có ghi chú tình huống, có tới 65,2% ca tử vong liên quan đến công việc thể hiện rõ yếu tố gắng sức dưới thời tiết nóng, so với chỉ 11,4% ở nhóm không liên quan đến công việc [3].
Nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2021 trên mô hình chuột C57Bl/6 được huấn luyện chạy 3 tuần cũng khẳng định cơ chế này [8]. Khi bị ép chạy trong buồng khí hậu ở nhiệt độ 37,5 độ C và độ ẩm 40% đến 50%, các đối tượng thử nghiệm nhanh chóng đạt ngưỡng thân nhiệt giới hạn từ 42,1 đến 42,5 độ C và mất ý thức [8]. Thử nghiệm chứng minh mô hình gắng sức này tái hiện đầy đủ các phản ứng ở người: giải phóng ồ ạt cytokine gây viêm, suy đa tạng và tổn thương hệ thống thần kinh trung ương [8].
Nghiên cứu hồi cứu năm 2018 lưu ý thêm rằng ở mức nhiệt độ cực hạn từ 49 đến 50 độ C, toàn bộ cấu trúc tế bào sẽ bị phá hủy và hoại tử tế bào xảy ra chỉ trong vòng chưa đầy 5 phút [5]. Quá trình tiến triển tới hội chứng suy đa tạng là hệ quả của vòng xoắn bệnh lý giữa rối loạn tuần hoàn, thiếu oxy mô, tăng nhu cầu chuyển hóa và độc tính nhiệt trực tiếp lên tế bào [5].
Hiểu lầm thường gặp về sốc nhiệt
Nhiều người thường lầm tưởng rằng chỉ khi ở ngoài trời nắng gắt mới có thể bị sốc nhiệt [2], [4]. Trên thực tế, người già ở trong phòng kín không có thông gió hoặc điều hòa vẫn có thể bị sốc nhiệt cổ điển [4]. Trong khi đó, người trẻ tập luyện thể lực cường độ cực cao vẫn có nguy cơ bị sốc nhiệt gắng sức ngay trong môi trường nhiệt độ phòng thông thường [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là người có nền tảng thể thao vững chắc sẽ miễn nhiễm với sốc nhiệt [2], [4]. Nghiên cứu cho thấy các vận động viên khỏe mạnh và binh lính được rèn luyện tốt vẫn là đối tượng hàng đầu của sốc nhiệt gắng sức khi quá trình sinh nhiệt nội sinh vượt quá khả năng thải nhiệt của cơ thể [2], [4]. Tình trạng này là một phản ứng viêm toàn thân tương tự như nhiễm trùng huyết và có thể xảy ra ở bất kỳ ai nếu vượt quá giới hạn sinh lý [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng với từng thể bệnh?
Đối với sốc nhiệt cổ điển, đối tượng cần được theo dõi sát sao nhất là người cao tuổi, người mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc người sống đơn độc trong điều kiện nhà ở thiếu thiết bị làm mát [4], [5], [3]. Những người đang sử dụng các loại thuốc như thuốc lợi tiểu, thuốc chẹn beta, thuốc kháng cholinergic, thuốc kháng histamine cũng có nguy cơ cao hơn do thuốc làm giảm khả năng bài tiết mồ hôi hoặc ảnh hưởng đến huyết động [5].
Đối với sốc nhiệt gắng sức, nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng là người lao động nặng ngoài trời, vận động viên điền kinh, quân nhân và người tập thể hình [4], [3]. Nguy cơ sẽ tăng cao đáng kể nếu họ bị mất nước, chưa thích nghi với khí hậu nóng ẩm, thừa cân béo phì, đang ủ bệnh hoặc mặc trang phục quá dày, quá chật [1], [5]. Việc sử dụng rượu bia quá mức hoặc các chất kích thích như amphetamine, cocaine, MDMA cũng làm tăng mạnh nguy cơ khởi phát cơn sốc nhiệt khi vận động [5].
Gợi ý phòng ngừa và xử trí đúng cách trong đời sống
Trong phòng ngừa sốc nhiệt cổ điển, điều quan trọng nhất là bảo đảm môi trường sống thông thoáng và duy trì nhiệt độ mát mẻ cho người già và người bệnh mãn tính [4], [6]. Khi xảy ra các đợt nắng nóng kéo dài, việc kiểm tra thường xuyên tình trạng sức khỏe của người thân lớn tuổi là điều sống còn [4], [3]. Nếu người bệnh có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ để có hướng dẫn an toàn trong mùa nóng [5].
Trong phòng ngừa sốc nhiệt gắng sức, việc duy trì đủ nước cho cơ thể và dành thời gian thích nghi dần với điều kiện thời tiết là yếu tố tiên quyết [1], [5]. Các chương trình phòng ngừa cần tập trung vào trường học, sự kiện thể thao và môi trường lao động ngoài trời [3]. Khi xuất hiện các dấu hiệu rối loạn thần kinh trung ương như mê sảng, co giật hoặc lú lẫn ở một người đang vận động nặng, cần coi đó là tình trạng cấp cứu y tế [1], [2].
Biện pháp sơ cứu tiêu chuẩn vàng đối với sốc nhiệt gắng sức là ngâm toàn thân trong nước lạnh ngay lập tức [2]. Nguyên tắc điều trị tối quan trọng được y khoa khuyến cáo là "làm mát trước, vận chuyển sau" nhằm hạ nhanh thân nhiệt trước khi di chuyển bệnh nhân đến bệnh viện [2]. Việc làm mát khẩn cấp và hiệu quả ngay từ ban đầu đóng vai trò quyết định giúp ngăn chặn suy đa tạng và bảo tồn mạng sống cho người bệnh [2], [7], [6].
Cả sốc nhiệt cổ điển và sốc nhiệt gắng sức đều là những tình trạng cấp cứu y khoa có tỷ lệ tử vong cao nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa [1], [2]. Nhận diện đúng nhóm đối tượng nguy cơ, hiểu rõ cách thức phát bệnh và nắm vững kỹ năng hạ thân nhiệt kịp thời chính là lá chắn bảo vệ an toàn cho bản thân và gia đình trong những ngày thời tiết cực đoan.
