Đau khớp gối khi đi lại là nỗi ám ảnh của nhiều người lớn tuổi hoặc người mắc bệnh thoái hóa khớp. Khi mua gậy chống để hỗ trợ di chuyển, phản xạ tự nhiên của hầu hết mọi người là cầm gậy ở chính bên chân đang bị đau vì nghĩ làm vậy sẽ đỡ trực tiếp cho cái gối yếu.

Thực tế khoa học chứng minh điều ngược lại hoàn toàn. Người bệnh bắt buộc phải cầm gậy ở tay đối diện với bên chân đau (cầm đối bên) mới giúp giảm tải lực ép vào khớp gối [1]. Ngược lại, cầm gậy cùng bên với chân đau không những không giúp ích mà còn làm tăng lực vặn xoắn lên khớp, thậm chí gây hại nhiều hơn cả việc đi bộ tay không [2].

Giải mã "kẻ thù giấu mặt" làm mòn sụn khớp gối

Để hiểu vì sao đổi tay cầm gậy lại tạo ra khác biệt lớn, cần nhìn vào cách trọng lượng cơ thể dồn xuống chân khi bước đi. Khi bàn chân chạm đất, mặt đất tạo ra một phản lực dội ngược lên cơ thể, thường đi lệch vào phía trong khớp gối và tạo ra một lực bẻ cong gối vào trong, gọi là moment uốn vẹo trong của khớp gối (viết tắt là KAM) [1]. Lực uốn vẹo này chính là chỉ số phản ánh tải trọng đè lên khoang trong của khớp gối [3].

Các thí nghiệm ở cấp độ mô cho thấy tải trọng quá mức đặt lên sụn có thể gây ra sự suy thoái cấu trúc sụn khớp [4]. Chỉ số moment uốn vẹo trong liên quan chặt chẽ đến mức độ nặng của bệnh thoái hóa khớp gối, khi người có độ thoái hóa trên phim chụp X-quang (thang điểm KL) càng cao thì lực uốn vẹo trung bình càng lớn: mức độ KL 1 là 0,182 (độ lệch chuẩn 0,105), KL 2 là 0,199 (độ lệch chuẩn 0,120) và KL 3 tăng lên 0,243 (độ lệch chuẩn 0,137) [4]. Nhiều tài liệu y khoa ghi nhận lực uốn vẹo trong lớn ở thời điểm ban đầu là yếu tố dự báo tốt nhất cho nguy cơ tiến triển nặng thêm của bệnh thoái hóa khớp gối nguyên phát trong tương lai [4], [5].

Khi bạn cầm gậy ở tay đối diện với chân đau và chống xuống đất cùng nhịp bước của chân đau, chiếc gậy tạo ra một điểm tựa xa trục chân bệnh, giúp kéo trọng tâm cơ thể dịch chuyển và triệt tiêu đáng kể lực bẻ cong khớp gối vào trong [1], [2]. Ngược lại, nếu cầm gậy cùng bên với chân đau, cơ thể có xu hướng nghiêng lệch khiến lực uốn vẹo dồn vào khoang trong khớp gối càng mạnh hơn [3], [6].

Nghiên cứu nói gì về tay cầm gậy và tải trọng khớp?

Hiệu quả giảm tải của việc cầm gậy đối bên đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu phân tích dáng đi và đo lực trực tiếp trong khớp. Một nghiên cứu công bố năm 2005 trên 14 phụ nữ mắc thoái hóa khớp gối đã sử dụng hệ thống phân tích chuyển động ba chiều Vicon 370 và sàn đo lực để so sánh 3 trạng thái: đi bộ không gậy, cầm gậy cùng bên và cầm gậy đối bên [2]. Kết quả cho thấy người tham gia đi bộ không gậy có tốc độ nhanh hơn đáng kể nhờ nhịp bước cao hơn [2]. Tuy nhiên, xét về lực tác động lên khớp, việc cầm gậy cùng bên tạo ra lực đỉnh mặt phẳng trán lên khớp háng và khớp gối lớn hơn đáng kể so với cả việc cầm gậy đối bên (với khớp háng P=0,018; với khớp gối P=0,043) lẫn khi đi tay không (với khớp háng P=0,036; với khớp gối P=0,030) [2]. Trong khi đó, cầm gậy đối bên giúp đạt được lực dạng và lực gập khớp gối ở mức nhỏ nhất (P<0,001) [2]. Nghiên cứu này có giới hạn là cỡ mẫu nhỏ (14 người) nên chưa thấy sự khác biệt rõ rệt ở các biến dạng gối chân vòng kiềng hay chân chữ X, nhưng đủ để kết luận rằng thà không dùng gậy còn tốt hơn là cầm gậy cùng bên vì cách cầm sai này làm trầm trọng thêm cơn đau và biến dạng khớp [2].

Để đo chính xác hơn lực diễn ra bên trong khớp, một nghiên cứu công bố năm 2013 đã gắn thiết bị cảm biến lực trực tiếp vào khớp gối nhân tạo (mâm chày) của 3 người bệnh và ghi nhận dữ liệu qua 10 đến 15 chu kỳ bước đi cho mỗi tư thế [6]. Dù cỡ mẫu nhỏ (3 người) do tính chất phức tạp của thiết bị cấy ghép trực tiếp vào cơ thể, nghiên cứu cung cấp con số đo đạc trực tiếp rất ấn tượng [6]. Lực nén dọc trục trung bình lên mâm chày luôn ở mức gấp 2 đến 3 lần trọng lượng cơ thể và không thay đổi nhất quán dù có dùng gậy hay không [6]. Thế nhưng, lực uốn vẹo trong (moment khép) thay đổi cực kỳ rõ rệt: cầm gậy ở tay đối diện giúp giảm trung bình tới 43% đỉnh lực uốn vẹo trong so với khi đi bộ không gậy (dao động từ -0,18 đến -0,78 phần trăm trọng lượng cơ thể nhân chiều cao) [6]. Ngược lại, cầm gậy ở tay cùng bên với gối đau lại làm tăng đỉnh lực uốn vẹo trong thêm trung bình 9% so với đi tay không [6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2011 đã đi sâu vào kỹ thuật tỳ lực trên 23 người bị thoái hóa khoang trong khớp gối bằng hệ thống phân tích dáng đi ba chiều và cây gậy gắn cảm biến lực có màn hình phản hồi trực quan [1]. Sau khi được huấn luyện, người tham gia thực hiện tỳ 10%, 15% và 20% trọng lượng cơ thể lên cây gậy cầm ở tay đối diện theo thứ tự ngẫu nhiên [1]. Kết quả xác nhận việc dùng gậy đối bên làm giảm mọi chỉ số lực uốn vẹo trong khớp gối (P<0,001) theo hiệu ứng phụ thuộc liều lượng: người bệnh tỳ lực lên gậy càng nhiều (từ 10% lên 20% trọng lượng cơ thể) thì khớp gối bên đau càng được giải phóng khỏi áp lực bẻ cong bấy nhiêu [1]. Đáng chú ý, những người đang có mức độ đau nhiều hơn (theo thang điểm WOMAC) và có biến dạng gối vẹo trong (chân vòng kiềng) lại đạt được hiệu quả giảm tải tốt hơn ở một số chỉ số khi dùng gậy đúng cách [1].

Mở rộng hơn, một tổng quan hệ thống công bố năm 2011 đã rà soát 5 cơ sở dữ liệu điện tử và chọn ra 24 nghiên cứu đánh giá 14 chiến lược điều chỉnh dáng đi khác nhau [3]. Tổng quan này một lần nữa khẳng định cầm gậy đối bên, cùng với các cách như bước chân rộng hơn hoặc nghiêng thân mình sang bên, giúp giảm lực uốn vẹo trong khớp gối [3]. Ngược lại, cầm gậy cùng bên, dùng gậy đi bộ kiểu Bắc Âu (Nordic walking poles), đi kiểu Thái Cực Quyền hoặc tăng độ gập gối lại làm tăng lực uốn vẹo trong, tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho sụn khớp [3].

Lợi ích và những giới hạn cần hiểu đúng

Bằng chứng khoa học cho thấy cầm gậy đối bên là một biện pháp cơ học đơn giản, không xâm lấn nhưng mang lại mức giảm lực uốn vẹo khớp gối rất lớn (lên tới 43% khi đo trực tiếp) [6]. Nếu đặt lên bàn cân với các dụng cụ hỗ trợ khác, một nghiên cứu mô phỏng máy tính năm 2008 chỉ ra rằng miếng lót giày nâng mép ngoài dịch chuyển tâm áp lực 1 mm chỉ giúp giảm 2% đỉnh lực uốn vẹo trong và 1% tải trọng khoang trong; hoặc nẹp gối chỉnh trục mỗi khi tăng 1 Nm lực nẹp cũng chỉ giảm được 3% đỉnh lực uốn vẹo trong và 1% tải trọng khoang trong [7]. Rõ ràng, cây gậy cầm đúng tay có tác động giảm lực uốn vẹo mạnh mẽ hơn nhiều [6], [7].

Tuy nhiên, người bệnh cũng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng hiện tại. Thứ nhất, lực uốn vẹo trong (KAM) dù phản ánh tải trọng khoang trong nhưng chỉ là một phần đóng góp vào tổng tải trọng của toàn bộ khớp gối; các yếu tố khác như lực gập gối (moment gập) và hoạt động co cơ cũng ảnh hưởng đến lực nén thực tế tại ổ khớp [4]. Minh chứng là lực nén dọc trục lên mâm chày vẫn duy trì ở mức 2 đến 3 lần trọng lượng cơ thể bất kể có dùng gậy hay không [6]. Thứ hai, ở những người đã phẫu thuật thay khớp gối toàn phần một bên, một nghiên cứu năm 2023 ghi nhận dù người bệnh có xu hướng dồn lực sang chân lành đối diện làm tăng lực uốn vẹo ở chân này, nhưng sự gia tăng đó không dự báo có ý nghĩa thống kê về nguy cơ tiến triển thoái hóa khớp trên X-quang ở chân lành [4]. Thứ ba, việc giảm lực uốn vẹo ở khoang trong đôi khi đi kèm câu hỏi liệu tải trọng có bị đẩy sang khoang ngoài khớp gối hay không, dù hiện tại các nhà khoa học lưu ý rằng tải trọng khoang trong thấp hơn không nhất thiết đồng nghĩa với việc khoang ngoài bị quá tải [8]. Cuối cùng, tổng quan hệ thống năm 2011 chỉ ra rằng y học vẫn cần thêm các nghiên cứu dài hạn để xem người bệnh có duy trì thói quen đi gậy đúng cách được lâu dài hay không và mức giảm lực cơ học này chuyển hóa thành hiệu quả giảm triệu chứng lâm sàng qua nhiều năm như thế nào [3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng gậy trợ lực

Hiểu lầm lớn nhất và tai hại nhất là "đau bên nào cầm gậy bên đó". Như các nghiên cứu năm 2005, 2011 và 2013 đã chỉ rõ, cầm gậy cùng bên làm tăng lực uốn vẹo trong khớp gối thêm trung bình 9% và làm tăng lực tác động lên cả khớp háng lẫn khớp gối cao hơn cả khi đi bộ tay không [3], [2], [6].

Hiểu lầm thứ hai là "dùng hai gậy kiểu đi bộ Bắc Âu (Nordic walking) sẽ tốt gấp đôi một gậy". Tổng quan hệ thống năm 2011 đã xếp việc dùng gậy đi bộ Bắc Âu vào nhóm làm tăng lực uốn vẹo trong khớp gối, không có lợi cho người đang cần giảm tải khoang trong khớp gối [3].

Hiểu lầm thứ ba là "chỉ cần tập cho cơ đùi khỏe lên là khớp gối tự hết chịu lực lệch, không cần dụng cụ hỗ trợ". Một báo cáo ca bệnh năm 2013 cho thấy việc phục hồi sự cân xứng sức mạnh cơ tứ đầu đùi chỉ giải thích được một phần nhỏ sự chênh lệch lực uốn vẹo giữa hai chân; nhiều người bệnh dù sức cơ hai chân không chênh lệch lớn nhưng vẫn có lực uốn vẹo tăng cao bất thường ở chân lành sau mổ thay khớp gối bên kia và cần đến các chương trình tập luyện phản hồi sinh học hoặc dụng cụ hỗ trợ để điều chỉnh dáng đi [5].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Dù quy tắc cầm gậy đối bên rất hữu ích cho người thoái hóa khoang trong khớp gối (dạng thoái hóa phổ biến nhất, thường gây chân vòng kiềng), một số nhóm đối tượng cần thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu trước khi áp dụng:

  • Người bị tổn thương hoặc thoái hóa cả hai bên khớp gối hoặc khớp háng: Khi cả hai chân đều đau, việc chọn tay cầm gậy và phân bổ lực sẽ phức tạp hơn do cơ thể có xu hướng điều chỉnh tải trọng đối xứng khác với người chỉ đau một bên [8].
  • Người có bệnh lý ở chi trên (đau khớp vai, viêm gân cổ tay, thoái hóa khớp bàn tay) ở phía đối diện chân đau: Vì người bệnh cần tỳ từ 10% đến 20% trọng lượng cơ thể lên cây gậy ở mỗi bước đi, tay cầm gậy phải đủ khỏe để chịu lực mà không phát sinh chấn thương mới [1].
  • Người vừa phẫu thuật thay khớp gối hoặc có yếu cơ tứ đầu đùi nặng: Những người có sức cơ tứ đầu đùi yếu (chỉ bằng hai phần ba mức trung bình) thường có dáng đi cứng gối (không gập gối khi chạm đất để giảm chấn động), do đó cần được hướng dẫn phục hồi chức năng bài bản kết hợp thay vì chỉ tự ý mua gậy về chống [5].

Hướng dẫn cách chống gậy chuẩn khoa học trong đời sống

Để cây gậy thực sự phát huy khả năng gánh đỡ tới 43% lực vặn xoắn cho khớp gối như nghiên cứu đã ghi nhận, người bệnh cần thực hiện đúng kỹ thuật về tay cầm, vị trí đặt gậy và lực tỳ [1], [6]:

  • Chọn đúng tay cầm: Luôn cầm gậy ở tay đối diện với chân bị đau (ví dụ: đau gối phải thì cầm gậy bằng tay trái; đau gối trái thì cầm gậy bằng tay phải) [1], [2].
  • Vị trí đặt mũi gậy trên mặt đất: Khi bước đi, hãy đặt mũi gậy chếch ra phía ngang (xa bàn chân ra phía ngoài một chút) và không vươn mũi gậy quá xa về phía trước [1]. Nghiên cứu năm 2011 chứng minh khoảng cách đặt gậy ngang rộng hơn và khoảng cách đưa về phía trước ngắn hơn giúp tối ưu hóa hiệu quả giảm tải cho khớp gối [1].
  • Nhịp phối hợp và lực tỳ: Chống gậy xuống đất cùng lúc với bàn chân đau chạm đất, sao cho thời điểm bạn ấn lực mạnh nhất xuống gậy trùng khớp với lúc chân đau đang chịu trọng lượng cơ thể (giai đoạn đầu và cuối pha chống chân) [1]. Hãy chủ động dồn khoảng 10% đến 20% trọng lượng cơ thể lên tay cầm gậy trong suốt nhịp chống chân đó (ví dụ người nặng 60 kg cần tỳ một lực tương đương 6 đến 12 kg lên gậy), vì tỳ lực càng rõ ràng trong ngưỡng này thì gối càng bớt đau [1].

Cây gậy chống không phải là biểu tượng của sự già yếu, mà là một công cụ cơ sinh học thông minh giúp bảo vệ sụn khớp nếu được dùng đúng cách. Đổi gậy sang tay đối diện bên gối đau, đặt gậy hơi chếch sang ngang và tỳ lực dứt khoát theo từng nhịp bước là thay đổi nhỏ mang lại lợi ích lớn cho đôi chân [1], [2]. Nếu cơn đau gối kéo dài, kèm sưng nóng hoặc bạn đang mắc nhiều bệnh nền xương khớp phức tạp, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám và thiết kế phác đồ điều trị toàn diện.