Mùa thi đến, nhiều nữ sinh đối mặt áp lực điểm số, thức khuya học bài và bỗng nhiên thấy chu kỳ kinh nguyệt bị trễ hoặc biến mất. Phụ huynh và học sinh thường lo lắng không biết đây là phản ứng tạm thời hay dấu hiệu bệnh lý.
Câu trả lời ngắn gọn: Căng thẳng tâm lý và thiếu ngủ giai đoạn ôn thi trực tiếp ức chế trục thần kinh - nội tiết điều khiển chu kỳ sinh sản, làm rối loạn hoặc ngừng quá trình rụng trứng [1]. Khi không rụng trứng, kinh nguyệt sẽ bị trễ hoặc mất kinh tạm thời [2].
Trục chỉ huy chu kỳ kinh nguyệt hoạt động thế nào
Chu kỳ kinh nguyệt và quá trình rụng trứng được điều khiển bởi hệ thống gọi là trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng (trục HPO) [1]. Vùng hạ đồi trong não đóng vai trò trung tâm chỉ huy, kiểm soát tuyến yên (tuyến chủ của cơ thể), từ đó điều khiển tuyến giáp, tuyến thượng thận và buồng trứng phối hợp nhịp nhàng để duy trì cân bằng hormone [3].
Sự rụng trứng là kết quả phối hợp chặt chẽ giữa các hệ thống nội tiết [4]. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong tương tác tinh vi của trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng đều dẫn đến rối loạn chức năng rụng trứng và làm kinh nguyệt bất thường [4].
Ở nữ sinh tuổi vị thành niên, bản thân trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng vốn chưa trưởng thành hoàn toàn [5]. Tình trạng vô kinh (mất kinh) hoặc thiểu kinh (kinh thưa) ở lứa tuổi này thường do không rụng trứng từ sự chưa hoàn thiện đó [5]. Khi cộng thêm áp lực mùa thi, hệ thống nhạy cảm này càng dễ bị chệch nhịp.
Cơ chế căng thẳng làm chậm rụng trứng
Khi nữ sinh căng thẳng kéo dài, cơ thể kích hoạt hệ thống phản ứng mang tên trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (trục HPA) [1]. Trục HPA giải phóng hormone giải phóng corticotropin (CRH) và vasopressin, đóng vai trò trung gian gây rối loạn chức năng sinh sản [6]. Quá trình này tạo ra tác động ức chế bộ phát xung hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) ở trung ương [6].
Tại vùng hạ đồi, hệ thống tế bào thần kinh kisspeptin (nằm ở vùng quanh não thất trước bên thứ ba RP3V và nhân cung ARC) giữ vai trò kết nối tín hiệu dinh dưỡng, sinh sản và căng thẳng [4]. Căng thẳng mạn tính tác động lên hệ thống kisspeptin, làm thay đổi nhịp tiết xung GnRH, gây bất thường việc tiết hormone vùng hạ đồi, giải phóng hormone tuyến yên và suy giảm chức năng buồng trứng [1].
Ngoài ra, căng thẳng tâm lý còn gây biến đổi các neuropeptide, cản trở sự phát triển của nang trứng, tạo ra stress oxy hóa và làm giảm dự trữ buồng trứng [1]. Các yếu tố chuyển hóa như leptin, insulin cùng với hormone CRH cũng tham gia điều chỉnh phản ứng hành vi trước căng thẳng, góp phần gây rối loạn rụng trứng [4].
Thức khuya ôn thi làm tình trạng tồi tệ hơn. Trục HPA vốn giữ vai trò duy trì sự tỉnh táo và điều hòa giấc ngủ [3]. Rối loạn trục này ở bất kỳ cấp độ nào cũng làm gián đoạn giấc ngủ, gây mất cân bằng hormone và làm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Nhiều nghiên cứu qua các năm đã làm rõ mối liên hệ giữa tâm lý, giấc ngủ và chu kỳ kinh nguyệt.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát trên nhóm nữ sinh viên đại học tại thị trấn Debre Berhan (Ethiopia) thực hiện vào năm 2021 [3]. Kết quả cho thấy hơn 1/3 nữ sinh tại đây trải qua tình trạng rối loạn kinh nguyệt [3]. Những sinh viên cảm thấy căng thẳng có nguy cơ rối loạn kinh nguyệt cao gấp 2 lần [3]. Đặc biệt, nhóm ngủ dưới 5 giờ mỗi ngày có nguy cơ rối loạn kinh nguyệt cao gấp 2 lần so với nhóm ngủ đủ 6-8 giờ mỗi ngày [3]. Các yếu tố khác liên quan đáng kể gồm độ tuổi dưới 20, có kinh lần đầu sớm và thừa cân [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là thực hiện trong đại dịch COVID-19 khiến mức độ căng thẳng nền của sinh viên có thể tăng cao, và chỉ khảo sát tại một khu vực duy nhất [3].
Một tổng quan công bố năm 2024 phân tích cơ chế phân tử khẳng định căng thẳng tâm lý mạn tính phá vỡ trục HPO, làm hỏng quá trình phát triển nang trứng và gây rối loạn kinh nguyệt [1]. Tổng quan này ghi nhận các can thiệp tâm lý như liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) có triển vọng cải thiện quá trình rụng trứng, nhưng cần thêm nghiên cứu để hiểu rõ cơ chế cụ thể và tối ưu hóa phác đồ [1].
Một tổng quan nhỏ công bố năm 2022 xem xét bối cảnh phong tỏa do COVID-19 như một tác nhân gây căng thẳng mạn tính điển hình [4]. Nghiên cứu chỉ ra căng thẳng, rối loạn giấc ngủ, thay đổi dinh dưỡng và tăng cân trong đợt phong tỏa dẫn đến suy sinh dục vùng hạ đồi, gây rối loạn rụng trứng thông qua hệ thống kisspeptin, leptin, insulin và CRH [4].
Một báo cáo chuỗi ca bệnh công bố năm 2006 theo dõi 3 bệnh nhân nữ bị vô sinh do không rụng trứng mạn tính được can thiệp bằng kỹ thuật giảm căng thẳng thần kinh cảm xúc (NET) [7]. Trước điều trị, cả 3 người đều chấm mức độ rối loạn kinh nguyệt ở điểm 10/10 trên thang đo tương tự trực quan (VAS) [7]. Sau chuỗi can thiệp giảm căng thẳng, điểm VAS giảm về 0/10, cả 3 bệnh nhân đều rụng trứng trở lại và mang thai thành công [7]. Dù vậy, nhóm tác giả lưu ý đây chỉ là báo cáo 3 ca, cần các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên dài hạn để xác định quan hệ nhân quả trực tiếp [7].
Trước đó, một tổng quan ngắn năm 1997 sử dụng mô hình linh trưởng không phải người để nghiên cứu căng thẳng dạng viêm lên chu kỳ kinh nguyệt [6]. Dữ liệu xác nhận trục HPA thông qua CRH và vasopressin làm ức chế xung GnRH hoặc tác động qua đường ngoại vi, tùy thuộc vào môi trường nội tiết buồng trứng, đều dẫn đến hậu quả có hại cho chu kỳ [6].
Lợi ích của việc hiểu đúng và giới hạn bằng chứng
Hiểu rõ cơ chế căng thẳng ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng giúp học sinh và phụ huynh giảm bớt hoang mang không cần thiết. Rối loạn phóng noãn do căng thẳng tâm lý thường chỉ giới hạn ở trục gonadotropin và có khả năng tự hồi phục sau khi nguyên nhân gây căng thẳng được loại bỏ [2]. Nhận diện đúng yếu tố tâm lý giúp định hướng giải pháp giảm tải áp lực thay vì vội vàng lạm dụng thuốc nội tiết [8].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn. Đa số dữ liệu giải thích cơ chế đến từ các bài tổng quan tài liệu, nghiên cứu quan sát cắt ngang trên sinh viên hoặc mô hình động vật [1]. Các phương pháp can thiệp tâm lý chuyên sâu cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn để chuẩn hóa hiệu quả [7].
Những hiểu lầm thường gặp mùa thi
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng cứ hết kỳ thi thì kinh nguyệt lập tức đều ngay trong tháng đó. Thực tế, một tổng quan năm 2006 chỉ ra tác động của căng thẳng lên chu kỳ kinh nguyệt có thể kéo dài sang cả các chu kỳ tiếp theo sau khi đợt căng thẳng đã kết thúc [8].
Hiểu lầm thứ hai là hễ kinh nguyệt vẫn ra đều đặn thì buồng trứng hoàn toàn khỏe mạnh. Nghiên cứu cho thấy sự suy giảm chức năng buồng trứng do căng thẳng không phải lúc nào cũng biểu hiện ra ngoài bằng triệu chứng rối loạn kinh nguyệt rõ rệt [8].
Hiểu lầm thứ ba là cùng một áp lực thi cử thì mọi học sinh phải có phản ứng giống nhau. Phản ứng với căng thẳng không phụ thuộc nhiều vào bản chất của tác nhân gây căng thẳng mà phụ thuộc vào đặc điểm thần kinh nội tại của từng cá nhân [8].
Ai nên thận trọng và đi khám sớm
Không phải mọi trường hợp mất kinh hay trễ kinh ở nữ sinh đều chỉ do thức khuya ôn thi. Ở tuổi vị thành niên, cần thăm khám, hỏi bệnh sử kỹ lưỡng và làm các xét nghiệm chọn lọc để phân biệt rối loạn kinh nguyệt thoáng qua với hàng loạt bất thường nội tiết và giải phẫu khác cũng xuất hiện ở lứa tuổi này [5].
Dù rất hiếm gặp (chỉ xảy ra ở mức 4,2 ca trên 100.000 người mỗi năm), tình trạng mất kinh có thể liên quan đến suy tuyến yên hoặc suy toàn bộ tuyến yên - khi tuyến yên ngừng sản xuất một hoặc toàn bộ hormone [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2022 ghi nhận nữ bệnh nhân 33 tuổi mắc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) bị mất kinh, khám thể chất hoàn toàn bình thường nhưng xét nghiệm máu phát hiện suy toàn bộ tuyến yên với mức FSH, estradiol, LH, T3, TSH đều thấp dưới ngưỡng sinh lý, trừ cortisol tăng do căng thẳng mạn tính [2]. Những bệnh lý tuyến yên này chỉ có thể chẩn đoán chính xác qua xét nghiệm máu và cần điều trị thay thế hormone [2].
Nữ sinh dưới 20 tuổi, có tiền sử dậy thì sớm, thừa cân, hoặc mất kinh kéo dài nhiều tháng sau khi kỳ thi đã qua cần được đưa đến bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa hoặc nội tiết để kiểm tra [3]. Học sinh có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc tuyệt đối không tự ý uống thuốc điều kinh mà phải hỏi ý kiến bác sĩ.
Áp dụng thực tế cho nữ sinh mùa thi
Để bảo vệ trục nội tiết trong giai đoạn ôn thi căng thẳng, học sinh nữ cần ưu tiên quản lý giấc ngủ và lối sống [3].
Về thời lượng ngủ, cần duy trì giấc ngủ từ 6 đến 8 giờ mỗi ngày, tuyệt đối tránh cắt xén giấc ngủ xuống dưới 5 giờ để học bài khuya vì sẽ làm tăng gấp đôi nguy cơ rối loạn kinh nguyệt [3]. Thời điểm đi ngủ nên cố định để hỗ trợ trục HPA điều hòa nhịp sinh học [3].
Về dinh dưỡng và cân nặng, nữ sinh cần duy trì chế độ ăn cân bằng, kiểm soát cân nặng hợp lý, tránh ăn uống thất thường gây tăng cân hoặc sụt cân đột ngột vì các tín hiệu dinh dưỡng và hormone chuyển hóa (leptin, insulin) liên kết trực tiếp với hệ thống kisspeptin điều khiển rụng trứng [4]. Kết hợp các khoảng nghỉ ngắn, vận động nhẹ nhàng và giải tỏa tâm lý giúp giảm kích hoạt trục thượng thận [1]. Nếu áp lực tâm lý quá lớn, việc tìm đến các phương pháp hỗ trợ tâm lý như liệu pháp nhận thức - hành vi là hướng đi hữu ích [1].
Tóm lại, trễ kinh hay rối loạn kinh nguyệt mùa thi phần lớn là phản ứng sinh lý khi căng thẳng và thiếu ngủ làm ức chế trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng [1]. Đảm bảo ngủ đủ 6-8 tiếng, giữ tinh thần thoải mái và ăn uống điều độ sẽ giúp chu kỳ tự phục hồi sau mùa thi [2]. Nếu tình trạng kéo dài hoặc kèm dấu hiệu bất thường, nữ sinh cần đi khám bác sĩ để được chẩn đoán chính xác [5].
