Nhiều người hút thuốc lá lâu năm có thói quen châm một điếu thuốc vào buổi sáng để dễ đi vệ sinh hơn. Khi bắt đầu bỏ thuốc, không ít người bất ngờ gặp phải tình trạng chướng bụng, khó đi tiêu ngay trong những ngày đầu tiên.
Thực tế, táo bón là triệu chứng cai thuốc lá tương đối phổ biến nhưng lại ít được nghiên cứu sâu [1]. Nguyên nhân chính là do đường ruột đột ngột mất đi sự kích thích của nicotine lên hệ thần kinh ruột thông qua các thụ thể cholinergic, làm giảm sự giải phóng chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine và khiến nhu động ruột chậm lại [1], [2].
Hệ thần kinh ruột và cơ chế kích thích của nicotine
Hoạt động co bóp đẩy thức ăn của đường tiêu hóa (nhu động ruột) được điều hòa chặt chẽ bởi hệ thần kinh phó giao cảm cholinergic [3]. Trong hệ thống này, acetylcholine đóng vai trò là chất dẫn truyền thần kinh chính giúp cơ trơn đường ruột co bóp [2], [4].
Trên các tế bào thần kinh vận động ở đám rối cơ ruột (thuộc hệ thần kinh ruột) có sự hiện diện của các thụ thể acetylcholine kiểu nicotinic (viết tắt là nAChR), bao gồm cả thụ thể ở thân-nhánh tế bào và thụ thể tiền synap ở đầu tận cùng thần kinh [2]. Các thụ thể tiền synap này tạo ra cơ chế phản hồi dương tính: khi được kích hoạt, chúng thúc đẩy giải phóng nhiều acetylcholine hơn tại các vị trí tiếp합 thần kinh - cơ, từ đó duy trì nhu động tiêu hóa ổn định [2].
Đáng chú ý, các thụ thể nAChR tiền synap ở ruột nhạy cảm với các hợp chất từ bên ngoài như nicotine hơn so với các thụ thể trên thân tế bào [2]. Khi một người hút thuốc, nicotine tác động giống chất kích thích hệ phó giao cảm, bám vào các thụ thể này làm tăng giải phóng acetylcholine và thúc đẩy nhu động ruột mạnh hơn [1], [2]. Do đó, với nhiều người, điếu thuốc lá vô tình trở thành một dạng "tự dùng thuốc" để kích thích đi tiêu [1].
Khi ngừng hút thuốc sau thời gian dài tiếp xúc với nicotine, cơ thể rơi vào hội chứng cai với sự giải cảm ứng của các thụ thể nicotinic và thay đổi dẫn truyền thần kinh cholinergic [5], [6]. Các triệu chứng cai được chia thành 3 nhóm chính: triệu chứng thể chất (như đổ mồ hôi, nhịp tim chậm, khó chịu đường tiêu hóa), triệu chứng cảm xúc (lo âu, trầm cảm) và suy giảm nhận thức (khó tập trung) [5]. Việc cắt đứt nguồn nicotine ngoại sinh khiến tín hiệu qua thụ thể nAChR sụt giảm đột ngột, làm giảm lượng acetylcholine tại ruột và gây ra táo bón [1], [2], [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về táo bón và hệ cholinergic ở ruột?
Một báo cáo công bố năm 2006 đã ghi nhận mối liên hệ trực tiếp giữa việc cai thuốc lá và chứng táo bón thông qua ca bệnh lâm sàng [1]. Báo cáo này theo dõi 3 phụ nữ xuất hiện tình trạng táo bón sau khi ngừng hút thuốc lá [1]. Kết quả quan sát cho thấy chứng táo bón của họ được cải thiện mỗi khi họ hút thuốc trở lại tạm thời [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng táo bón khi cai thuốc có thể gây rối loạn chức năng đáng kể và trở thành nguyên nhân khiến người cai tái nghiện, đặc biệt dễ xảy ra ở phụ nữ và những người có cơ địa dễ táo bón [1]. Giới hạn của tài liệu này là thiết kế báo cáo ca bệnh với cỡ mẫu nhỏ (3 người) và không nêu rõ thời gian theo dõi cụ thể [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2007 tập trung làm rõ vai trò của thụ thể nAChR tiền synap trong điều hòa nhu động tiêu hóa [2]. Bằng chứng chức năng trên hệ thần kinh ruột cho thấy thụ thể nAChR tiền synap là đích tác động chính của nicotine ngoại sinh giúp tăng tiết acetylcholine [2]. Nghiên cứu này cũng quan sát thấy các thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu monoamine có khả năng ức chế thụ thể nAChR tiền synap ở hệ thần kinh ruột [2]. Sự gián đoạn cơ chế phản hồi dương tính do thuốc chống trầm cảm gây ra giải thích vì sao táo bón là tác dụng phụ thường gặp của nhóm thuốc này [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chủ yếu cung cấp cơ sở thần kinh học và dược lý học mà không đưa ra số liệu thử nghiệm lâm sàng trên người cai thuốc [2].
Vai trò thiết yếu của acetylcholine đối với đại tràng còn được chứng minh qua một nghiên cứu năm 2002 trên bệnh nhân táo bón chậm nhu động [4]. Nhóm nghiên cứu đã lấy 20 mẫu mô đại tràng bị tổn thương từ 6 bệnh nhân táo bón chậm nhu động (gồm 2 nam và 4 nữ, độ tuổi từ 23 đến 68, tuổi trung bình 44,0) và 36 mẫu mô đại tràng bình thường từ 12 bệnh nhân phẫu thuật ung thư đại tràng (gồm 6 nam và 6 nữ, độ tuổi từ 40 đến 60, tuổi trung bình 52,2) [4]. Bằng kỹ thuật cơ học trong ống nghiệm (in vitro), các nhà khoa học đánh giá phản ứng của cơ ruột với acetylcholine, adrenalin và kích thích điện trường [4]. Kết quả cho thấy phản ứng co cơ với acetylcholine ở đại tràng bị táo bón yếu hơn có ý nghĩa thống kê so với đại tràng bình thường (P < 0,01), đồng thời có sự suy giảm hoạt động thần kinh cholinergic và tăng thần kinh ức chế (P < 0,05) [4]. Giới hạn của nghiên cứu là thực hiện trên mô cắt rời trong phòng thí nghiệm với số lượng bệnh nhân ít (6 bệnh nhân táo bón) [4].
Bên cạnh đó, một tổng quan năm 2016 về các vấn đề tiêu hóa ở bệnh nhân tâm thần phân liệt cũng củng cố bằng chứng về việc ức chế hệ cholinergic gây hại cho ruột [3]. Nghiên cứu cho biết thuốc chống loạn thần không điển hình clozapine làm giảm mạnh nhu động ruột do tác dụng kháng cholinergic mạnh, dẫn đến tỷ lệ táo bón liên quan đến thuốc chống loạn thần dao động từ 1,5% đến 60% ở bệnh nhân tâm thần phân liệt [3]. Tình trạng này có thể dẫn đến tắc ruột, viêm đại tràng, liệt ruột và tử vong nếu không được kiểm soát [3].
Lợi ích của việc hiểu đúng cơ chế và giới hạn bằng chứng
Việc hiểu rõ táo bón khi bỏ thuốc lá là hệ quả sinh lý do thiếu hụt kích thích trên thụ thể nAChR giúp người cai thuốc bớt hoang mang [1], [2], [5]. Triệu chứng khó chịu đường tiêu hóa là một phần đã được xác định trong nhóm triệu chứng thể chất của hội chứng cai nicotine, cùng với sự tham gia của các mạng lưới thần kinh cholinergic ở não bộ và tại ruột [2], [5], [6].
Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện tại thừa nhận rằng táo bón khi cai thuốc lá là vấn đề ít được nghiên cứu chuyên sâu [1]. Các dữ liệu trực tiếp trên người cai thuốc chủ yếu dừng ở báo cáo ca lâm sàng nhỏ lẻ, trong khi phần lớn bằng chứng tập trung vào cơ chế thụ thể ở mức độ tế bào hoặc trên mô hình động vật [1], [2], [5], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi bị táo bón do bỏ thuốc
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cơ thể "không hợp" với việc bỏ thuốc nên phải hút lại để giải quyết táo bón. Thực tế, việc đi tiêu dễ hơn khi hút lại chỉ là do nicotine tiếp tục kích thích nhân tạo lên hệ thần kinh phó giao cảm tại ruột, và việc dùng thuốc lá như một cách tự điều trị sẽ khiến người cai thất bại [1].
Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua các loại thuốc kích thích nhu động ruột (prokinetics) hoặc thuốc tác động lên hệ thần kinh để uống. Một nghiên cứu năm 1993 về các thuốc trợ vận động đường tiêu hóa dưới cho thấy nhiều hoạt chất chỉ có tác dụng ở đường tiêu hóa trên (như domperidone, metoclopramide) mà ít có tác dụng sinh lý ở đại tràng, hoặc bị giới hạn bởi tác dụng phụ (như bethanechol) [7]. Ngay cả trong điều trị táo bón do cai thuốc, các thuốc chuyên sâu như neostigmine (thuốc kháng cholinesterase có hoạt tính giống phó giao cảm) chỉ được xem xét khi biện pháp đầu tay thất bại và phải có chỉ định y khoa [1].
Ai nên thận trọng khi gặp táo bón trong giai đoạn cai thuốc?
Phụ nữ và những người vốn có cơ địa dễ bị táo bón từ trước là nhóm đối tượng dễ gặp triệu chứng này nhất khi bắt đầu ngừng hút thuốc lá [1]. Ở nhóm này, tình trạng táo bón có thể tiến triển thành rối loạn chức năng nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời [1].
Những người đang sử dụng các thuốc điều trị bệnh lý tâm thần hoặc thần kinh cần đặc biệt lưu ý. Người đang dùng thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu monoamine hoặc thuốc chống loạn thần (đặc biệt là clozapine, haloperidol, sulpiride, lithium, thuốc ức chế monoamine oxidase) vốn đã có nguy cơ cao bị rối loạn nhu động ruột và táo bón do thuốc ức chế thụ thể nAChR hoặc kháng cholinergic, kháng serotonin [2], [3]. Khi cai thuốc lá, sự cộng hưởng giữa việc mất nicotine và tác dụng phụ của thuốc đang dùng có thể làm nặng thêm tình trạng đình trệ nhu động ruột [1], [2], [3].
Cách áp dụng thực tế để vượt qua giai đoạn đầu cai thuốc
Trong đời sống hằng ngày, khi hệ thần kinh ruột đang làm quen với việc tự tiết acetylcholine mà không có nicotine hỗ trợ, người cai thuốc nên ưu tiên các biện pháp sinh hoạt cơ bản. Uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây nguyên múi và ngũ cốc nguyên cám giúp làm mềm phân và tăng khối lượng phân tự nhiên. Duy trì vận động thể lực đều đặn và tập thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định trong ngày cũng hỗ trợ phản xạ co bóp của đại tràng.
Về mặt y khoa, theo báo cáo nghiên cứu năm 2006, muối magie (magnesium salts) được xem là phương pháp điều trị đầu tay cho chứng táo bón phát sinh khi cai thuốc lá [1]. Nếu các biện pháp thay đổi lối sống không mang lại hiệu quả, người đang cai thuốc có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về việc sử dụng các chế phẩm muối magie phù hợp [1].
Tuyệt đối không vì cảm giác chướng bụng, khó đi tiêu trong tuần đầu mà hút thuốc trở lại [1]. Người có bệnh nền đường tiêu hóa, người đang dùng thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc điều trị tâm thần phân liệt cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được theo dõi tình trạng dinh dưỡng và tiêu hóa, tránh tự ý kết hợp thuốc [2], [3].
Táo bón sau khi ngừng hút thuốc là phản ứng sinh lý có cơ sở khoa học rõ ràng do đường ruột tạm thời mất đi sự kích thích của nicotine lên hệ thần kinh cholinergic [1], [2]. Thay vì quay lại với điếu thuốc, người cai thuốc nên kiên nhẫn điều chỉnh chế độ ăn uống, sinh hoạt và hỏi ý kiến bác sĩ về các hỗ trợ y tế an toàn để bảo vệ thành quả cai thuốc lâu dài [1].
