Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thường xuyên trải qua cảm giác mệt mỏi rã rời, uể oải sau khi ăn hoặc xuất hiện các cơn đuối sức, run tay chân tương tự như bị tụt đường huyết. Mặc dù các xét nghiệm kiểm tra đường huyết lâm sàng lúc đó có thể vẫn nằm trong giới hạn bình thường, cảm giác hụt hơi và kiệt quệ năng lượng vẫn hiện hữu dai dẳng. Hiện tượng này bắt nguồn từ sự rối loạn tương tác phức tạp dọc theo trục ruột - não, hoạt động quá mức của hệ thần kinh thực vật và những trục trặc trong quá trình điều hòa vi hệ ruột cũng như hấp thu dinh dưỡng.
Thực tế, mệt mỏi mạn tính và các biểu hiện giống hạ đường huyết không phải là triệu chứng tách biệt, mà là một phần của bức tranh rối loạn chức năng tổng thể mà người bệnh đường tiêu hóa phải đối mặt.
Hiện tượng mệt mỏi kiệt sức ở người có hội chứng ruột kích thích
Hội chứng ruột kích thích vốn được biết đến là một rối loạn nhu động tiêu hóa mạn tính có tính phổ biến cao, đặc trưng bởi triệu chứng đau bụng tái phát và thói quen đại tiện thay đổi [1], [2]. Tuy nhiên, phần lớn bệnh nhân không chỉ chịu đựng các cơn quặn thắt bụng hay tình trạng rối loạn phân, mà còn phàn nàn về tình trạng suy nhược thể chất kéo dài [1], [3]. Cảm giác mệt mỏi này thường không thuyên giảm dù người bệnh đã nghỉ ngơi đầy đủ.
Nhiều người bệnh ghi nhận các cơn mệt lả xuất hiện sau bữa ăn hoặc đi kèm các đợt bùng phát tiêu hóa, khiến họ lầm tưởng bản thân bị thiếu hụt đường huyết cấp tính. Tuy nhiên, thay vì do sự thiếu hụt glucose thực sự trong máu, tình trạng này phản ánh sự sai lệch trong khả năng điều phối và sử dụng năng lượng của cơ thể, chịu tác động mạnh mẽ từ tình trạng quá mẫn nội tạng và phản ứng thần kinh đường ruột [4], [2].
Trục ruột - não và hiện tượng tăng nhạy cảm trung ương
Một trong những cơ chế bệnh sinh then chốt giải thích tình trạng này là sự suy giảm chức năng điều hòa hai chiều giữa hệ thần kinh trung ương và đường tiêu hóa [4]. Khi mắc hội chứng ruột kích thích, đường tiêu hóa của người bệnh biểu hiện tình trạng tăng tính nhạy cảm nội tạng rõ rệt [2], [5]. Tình trạng này khiến các kích thích sinh lý bình thường trong lòng ruột cũng có thể bị khuếch đại thành tín hiệu đau đớn dữ dội [2].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng hội chứng nhạy cảm trung ương đóng vai trò quan trọng trong việc làm rối loạn các đường truyền thần kinh hai chiều và các tương tác chéo giữa các tạng bên trong hệ thần kinh trung ương [4]. Sự quá mẫn của mạng lưới thần kinh trung ương không chỉ gây đau tại chỗ mà còn tạo ra những biểu hiện triệu chứng phong phú bên ngoài đường tiêu hóa, bao gồm hội chứng mệt mỏi mạn tính và đau cơ xơ hóa [4]. Khi não bộ phải liên tục xử lý các luồng tín hiệu căng thẳng bất thường dội lên từ đường ruột, hệ thần kinh dễ rơi vào trạng thái quá tải, dẫn đến cảm giác kiệt quệ thể chất và tinh thần kéo dài [4].
Rối loạn hệ thần kinh giao cảm và cảm giác kiệt quệ năng lượng
Một yếu tố sinh lý quan trọng khác liên quan mật thiết đến cảm giác hụt năng lượng là tình trạng rối loạn hệ thần kinh tự chủ [6]. Căng thẳng mạn tính được xác định là một yếu tố thúc đẩy cơ chế bệnh sinh của các hội chứng chức năng, trong đó hệ thần kinh giao cảm giữ vị trí trung tâm trong hệ thống phản ứng với stress [6].
Ở những người mắc hội chứng ruột kích thích, hệ thần kinh giao cảm thường xuyên bị kích hoạt quá mức thay vì duy trì trạng thái thư giãn và phục hồi của hệ đối giao cảm [6]. Trạng thái chiếm ưu thế kéo dài của hệ thần kinh giao cảm làm thay đổi lưu lượng máu, làm tăng tiêu hao năng lượng nền và gây rối loạn khả năng điều hòa tự động của cơ thể [6]. Sự mất cân bằng kéo dài này khiến cơ thể luôn trong tình trạng cảnh giác cao độ giả tạo, từ đó làm xuất hiện các triệu chứng như vã mồ hôi, tim đập nhanh, choáng váng và kiệt sức tương tự như các cơn hạ đường huyết [6].
Thay đổi vi hệ đường ruột và phản ứng miễn dịch âm ỉ
Môi trường sinh học bên trong đường ruột đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì năng lượng và sức khỏe chung của cơ thể. Ở những người mắc các rối loạn tiêu hóa chức năng, các biến đổi bất thường trong vi hệ đường ruột và đại tràng được xem là một cơ chế bệnh sinh phổ biến [5]. Sự mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột có thể tác động tiêu cực đến tính toàn vẹn của niêm mạc ruột và ảnh hưởng xấu đến các chức năng tiêu hóa [5].
Bên cạnh đó, các bằng chứng khoa học cho thấy có sự tác động qua lại chặt chẽ giữa các tế bào miễn dịch đường ruột với những thay đổi trong nhu động, quá trình tiết dịch và cảm giác nội tạng [5]. Hoạt động của các cytokine tiền viêm và các phản ứng viêm vi thể tại đường tiêu hóa đóng vai trò đáng chú ý trong tiến trình này [5]. Tình trạng kích hoạt miễn dịch âm ỉ tại chỗ giải phóng các chất trung gian hóa học vào tuần hoàn, vừa cản trở sự điều hòa trao đổi chất thông thường vừa kích thích hệ thần kinh trung ương, góp phần làm trầm trọng thêm cảm giác mệt mỏi thể chất [5].
Trục trặc hấp thu dinh dưỡng và bằng chứng từ các nghiên cứu
Bên cạnh các cơ chế thần kinh và miễn dịch, sự suy giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng là một nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tình trạng thiếu hụt năng lượng ở cấp độ tế bào. Ở người bệnh ruột kích thích, các rối loạn nhu động làm thay đổi tốc độ vận chuyển thức ăn qua đường tiêu hóa, gây khó khăn cho việc nhũ hóa và hấp thu các dưỡng chất thiết yếu [2], [5]. Sự trùng lặp giữa hội chứng ruột kích thích và các bệnh lý kém hấp thu như không dung nạp lactose hay bệnh celiac là hiện tượng xảy ra thường xuyên [2], [5].
Một nghiên cứu tiến cứu theo dõi 84 bệnh nhân đến khám vì tình trạng nghi ngờ quá mẫn với thức ăn đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa các than phiền tiêu hóa và tình trạng suy nhược cơ thể [3]. Dựa trên tiêu chuẩn Rome III, tất cả bệnh nhân ngoại trừ một người (tức 83 người) đều được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích, với 58% bệnh nhân có biểu hiện ở mức độ nghiêm trọng [3]. Nghiên cứu này ghi nhận 85% người bệnh có triệu chứng gợi ý hội chứng mệt mỏi mạn tính và 71% có biểu hiện đau cơ xơ hóa [3].
Đáng chú ý, mặc dù các xét nghiệm không tìm thấy bằng chứng dị ứng thức ăn qua trung gian kháng thể IgE hay tổn thương thực thể rõ ràng, nghiên cứu đã phát hiện tình trạng kém hấp thu chất béo ở 10 trên tổng số 38 đối tượng được kiểm tra [3]. Kém hấp thu chất béo và dưỡng chất khiến cơ thể không nhận đủ nguồn nhiên liệu cần thiết để tạo năng lượng ổn định, từ đó trực tiếp gây ra cảm giác đuối sức và hụt năng lượng sau các cữ ăn [3].
Bằng chứng dịch tễ: Mối liên kết giữa ruột kích thích và mệt mỏi mạn tính
Mối liên hệ giữa hội chứng ruột kích thích và tình trạng mệt mỏi mạn tính đã được ghi nhận trong rất nhiều công trình nghiên cứu dịch tễ học quy mô. Một nghiên cứu công bố năm 1996 đã tiến hành khảo sát trên 4.000 thành viên thuộc một nhóm hỗ trợ người bị mệt mỏi mạn tính [1]. Trong số 1.797 người phản hồi bảng câu hỏi, có tới 1.129 người (chiếm 63%) đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích dựa trên đau bụng tái phát và ít nhất ba tiêu chuẩn Manning [1]. Tỷ lệ 63% này vượt xa ước tính tỷ lệ mắc hội chứng ruột kích thích chỉ khoảng 22% trong dân số chung [1]. Thêm vào đó, có tới 14% người mắc mệt mỏi mạn tính trong nghiên cứu này đáp ứng toàn bộ 6 tiêu chuẩn Manning, cho thấy mức độ triệu chứng đường ruột ở nhóm người mệt mỏi nặng nề hơn hẳn so với người bệnh ruột kích thích thông thường [1].
Các công trình tổng quan y khoa cũng khẳng định sự trùng lặp triệu chứng giữa các hội chứng cơ thể chức năng như ruột kích thích và mệt mỏi mạn tính là rất phổ biến, trong đó các điểm tương đồng vượt trội hơn hẳn so với các điểm khác biệt [7]. Những tương đồng này thể hiện rõ từ định nghĩa ca bệnh, các triệu chứng được báo cáo, cho đến tỷ lệ giới tính, tiên lượng bệnh và khả năng đáp ứng với các phương pháp điều trị [7]. Tương tự, tỷ lệ người bệnh đau cơ xơ hóa có biểu hiện ruột kích thích đi kèm có thể lên tới 81% [3]. Sự xuất hiện đồng thời của các tình trạng này thường đi kèm với việc gia tăng nhu cầu khám chữa bệnh, suy giảm chất lượng cuộc sống và gia tăng mức độ rối loạn khí sắc ở bệnh nhân [4].
Một phân tích tổng quan năm 2014 đánh giá 196 bài báo nghiên cứu bệnh - chứng về chức năng hệ thần kinh giao cảm ở các bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích, mệt mỏi mạn tính, đau cơ xơ hóa và viêm bàng quang kẽ [6]. Để đánh giá hoạt động giao cảm, các nghiên cứu này sử dụng các phương pháp phổ biến như phân tích biến thiên nhịp tim, phản xạ da giao cảm, nghiệm pháp bàn nghiêng và các nghiên cứu di truyền [6]. Kết quả cho thấy 65% số nghiên cứu mô tả sự chiếm ưu thế rõ rệt của hệ thần kinh giao cảm ở những hội chứng trùng lặp này, trong khi chỉ có 7% nghiên cứu ghi nhận sự chiếm ưu thế của hệ đối giao cảm [6]. Sự trùng khớp về tình trạng cường giao cảm này củng cố giả thuyết rằng rối loạn chức năng thần kinh tự chủ là cơ chế bệnh sinh chung liên kết các bệnh cảnh lại với nhau [6].
Những hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng mọi cơn mệt lả kèm vã mồ hôi đều là do tụt đường huyết thực sự và lập tức uống nước đường hoặc ăn bánh kẹo ngọt để cắt cơn. Tuy nhiên, việc dung nạp carbohydrate hấp thu nhanh liên tục có thể kích thích ruột tăng co thắt, gây đầy hơi và làm rối loạn nhu động nặng thêm [2], [5]. Một hiểu lầm khác là quy kết tình trạng mệt mỏi chỉ đơn thuần do "yếu thần kinh" hoặc suy nghĩ tiêu cực, bỏ qua các tổn thương chức năng thực tế như rối loạn vi hệ ruột hay kém hấp thu [5], [3].
Bên cạnh đó, không ít người nhầm lẫn triệu chứng quá mẫn thức ăn với dị ứng thực phẩm thông thường, trong khi các phản ứng này phần lớn không liên quan đến kháng thể IgE hay tổn thương thực thể [3].
Người bệnh cần đặc biệt thận trọng và phải thăm khám y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý thực thể. Các dấu hiệu này bao gồm sụt cân nhanh không rõ nguyên nhân, sốt kéo dài, đi ngoài ra máu, tiêu chảy khởi phát về đêm, thiếu máu rõ rệt hoặc các triệu chứng mới xuất hiện lần đầu ở người lớn tuổi [5]. Các hướng dẫn từ tiêu chuẩn Rome III khuyến cáo việc thăm khám và chỉ định xét nghiệm chẩn đoán cần căn cứ cụ thể vào độ tuổi bệnh nhân, đặc điểm triệu chứng chính cùng các dấu hiệu lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng liên quan [5]. Các tình trạng bệnh lý như bệnh celiac, không dung nạp đường lactose hoặc viêm ruột cần được kiểm tra và loại trừ thích hợp [2], [5].
Lời khuyên tiếp cận thực tế cho người bệnh
Để cải thiện tình trạng mệt mỏi kéo dài và giảm thiểu các cơn tụt năng lượng giả tạo, việc tiếp cận điều trị cần dựa trên sự đánh giá cá thể hóa, giải thích rõ ràng và trấn an tâm lý người bệnh [5]. Khi thăm khám cho bệnh nhân mắc các hội chứng chức năng, bác sĩ lâm sàng cần thường xuyên tầm soát các tình trạng bệnh lý đồng mắc đi kèm để có phương án can thiệp đồng thời [8], [5]. Việc can thiệp cần giải quyết trực tiếp cả triệu chứng tại ruột lẫn các yếu tố thúc đẩy cơn đau và cảm giác mệt mỏi [8].
Về mặt dinh dưỡng, người bệnh nên tránh việc kiêng khem quá mức một cách tùy tiện khi chưa có chẩn đoán chính xác. Các bữa ăn nên được chia nhỏ, ăn vào các khung giờ đều đặn để tránh làm quá tải nhu động ruột và hỗ trợ quá trình tiêu hóa chất béo cũng như các chất dinh dưỡng tốt hơn [3]. Cần ưu tiên các thực phẩm dễ tiêu, giảm bớt các món ăn chứa nhiều chất kích thích khiến hệ giao cảm hưng phấn quá mức [6].
Về lối sống, việc luyện tập các kỹ thuật thư giãn như hít thở sâu, tập thiền hoặc vận động nhẹ nhàng giúp kích thích hoạt động của hệ đối giao cảm, từ đó làm dịu sự căng thẳng của hệ thần kinh tự chủ [6]. Người bệnh có các triệu chứng kéo dài hoặc có bệnh lý nền cần trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để xây dựng phác đồ hỗ trợ dinh dưỡng và kiểm soát căng thẳng phù hợp, tuyệt đối không tự ý lạm dụng các loại thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn y khoa.
Tóm lại, cảm giác mệt mỏi kiệt sức hay tụt năng lượng ở người mắc hội chứng ruột kích thích là biểu hiện của một rối loạn đa cơ chế, bao gồm sự tăng nhạy cảm thần kinh trung ương, cường giao cảm và kém hấp thu dưỡng chất [4], [3], [6]. Nhận biết đúng bản chất vấn đề giúp người bệnh bình tĩnh điều chỉnh lối sống, duy trì dinh dưỡng hợp lý và phối hợp hiệu quả với nhân viên y tế để nâng cao chất lượng cuộc sống.
