Mỗi khi bước vào những ngày đầu kỳ kinh nguyệt, nhiều phụ nữ không chỉ chịu đựng các cơn đau quặn bụng dưới mà còn liên tục gặp tình trạng đi ngoài phân lỏng, đầy hơi hoặc buồn nôn. Sự trùng hợp lặp đi lặp lại mỗi tháng khiến không ít người bối rối giữa việc mình đang gặp vấn đề tiêu hóa hay rối loạn phụ khoa.
Thực tế, thủ phạm chính đứng sau sự kết hợp khó chịu này là prostaglandin — nhóm chất trung gian hóa học được niêm mạc tử cung tiết ra vào kỳ kinh [1]. Khi nồng độ prostaglandin tăng cao, chúng không chỉ kích thích cơ trơn tử cung co bóp mạnh gây đau bụng kinh mà còn đi vào máu và tác động lên cơ trơn đường tiêu hóa, làm tăng nhu động ruột và dẫn đến tiêu chảy [1] [2].
Vì sao tử cung co bóp lại kéo theo rối loạn đường ruột?
Trong chu kỳ kinh nguyệt bình thường, dưới tác động của sự thay đổi nội tiết tố và các yếu tố thần kinh thực vật vào cuối chu kỳ, các động mạch nhỏ ở tử cung co lại gây thiếu máu cục bộ tại nội mạc tử cung [2]. Quá trình này kích thích các tế bào nội mạc tử cung tổng hợp và giải phóng một lượng lớn prostaglandin [2].
Tại tử cung, prostaglandin tác động trực tiếp lên lớp cơ trơn, gây ra các đợt co thắt để đẩy lớp niêm mạc bong tróc ra ngoài, tạo thành cơn đau bụng kinh nguyên phát [1] [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 cho thấy nồng độ prostaglandin trong mẫu máu kinh của phụ nữ bị đau bụng kinh nguyên phát cao hơn so với phụ nữ có kỳ kinh bình thường [3]. Sự gia tăng này gây ra 4 bất thường về co bóp có thể xuất hiện riêng lẻ hoặc kết hợp: trương lực cơ bản của tử cung tăng trên 10 mmHg, áp lực co bóp chủ động vượt quá 120 mmHg (thường trên 150-180 mmHg), số lần co bóp trong mỗi 10 phút nhiều hơn 4-5 lần, và các cơn co diễn ra mất nhịp điệu, thiếu phối hợp [3]. Hệ quả là tử cung bị giảm tưới máu và thiếu oxy, dẫn đến cảm giác đau quặn [3].
Không dừng lại ở tử cung, prostaglandin từ các tế bào nội mạc tử cung còn đi vào tuần hoàn máu chung của cơ thể (làm tăng nồng độ prostaglandin trong huyết tương, đặc biệt là prostaglandin F2 alpha) [2]. Khi theo máu đến hệ tiêu hóa, chất này làm tăng khả năng co bóp của cơ trơn đường ruột, từ đó gây ra đau bụng và tiêu chảy [1]. Đồng thời, sự hiện diện của prostaglandin trong máu còn kích hoạt các triệu chứng toàn thân khác như đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, chóng mặt và đi tiểu nhiều lần [2] [3]. Ngoài ra, dọc theo đường tiêu hóa của phụ nữ cũng có các thụ thể tiếp nhận hormone sinh dục [4]. Các nghiên cứu sinh lý học ở phụ nữ khỏe mạnh ghi nhận thời gian vận chuyển thức ăn qua đường tiêu hóa (từ miệng đến manh tràng hoặc tại đại tràng) bị kéo dài hơn trong giai đoạn hoàng thể (giai đoạn trước kỳ kinh), góp phần tạo ra sự thay đổi thói quen đại tiện theo chu kỳ [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Nhiều công trình nghiên cứu đã theo dõi và đo lường cụ thể mối liên hệ giữa cơn đau bụng kinh và các triệu chứng tiêu hóa ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản [4].
Một nghiên cứu năm 1996 đã khảo sát mối quan hệ giữa triệu chứng tiêu hóa và đau quặn tử cung khi hành kinh, có kiểm soát yếu tố tâm trạng và việc sử dụng thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin [5]. Nghiên cứu thực hiện trên 53 phụ nữ, những người này ghi nhật ký hàng ngày về các triệu chứng, đặc điểm phân và việc dùng thuốc trong suốt 3 chu kỳ kinh nguyệt liên tiếp [5]. Kết quả phân tích giữa các cá nhân và trên từng cá nhân cho thấy có mối liên hệ chặt chẽ giữa chứng đau dạ dày, buồn nôn với cơn đau quặn tử cung [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ thống kê trực tiếp giữa mức độ đau quặn tử cung với tình trạng táo bón, tiêu chảy hay đặc điểm phân, dù vẫn củng cố giả thuyết rằng các triệu chứng tiêu hóa khó chịu và đau bụng kinh có chung một cơ chế hình thành [5].
Một khảo sát khác thực hiện năm 2017 trên nhóm nữ sinh viên vật lý trị liệu tại Đại học Cairo đã cung cấp số liệu chi tiết về thời gian và biểu hiện của cơn đau [3]. Kết quả cho thấy thời gian đau bụng kinh trung bình kéo dài 2,07 ± 0,95 ngày, trong đó 49,1% người tham gia cho biết cơn đau bắt đầu ngay vào ngày đầu tiên có máu kinh [3]. Nhìn chung, cơn đau và các triệu chứng đi kèm xuất hiện ngay trước hoặc cùng lúc với dòng máu kinh và tự giảm dần trong vòng 24-48 giờ đầu tiên [3]. Cơn đau thường khu trú ở vùng bụng dưới, lưng, mặt trong đùi và đi kèm với các triệu chứng cơ thể như tiêu chảy, buồn nôn, chóng mặt [3]. Đáng chú ý, các triệu chứng như buồn nôn, nôn và tiêu chảy — vốn tương tự như tác dụng phụ của prostaglandin — xuất hiện ở từ 60% trở lên số phụ nữ bị đau bụng kinh [3]. Bên cạnh đó, thay đổi tâm trạng, mệt mỏi, lo âu và đầy hơi cũng là những phàn nàn phổ biến nhất [3].
Đối với nhóm phụ nữ có bệnh lý nền đường ruột hoặc phụ khoa, một nghiên cứu bệnh - đoàn hệ công bố năm 2015 về triệu chứng tiêu hóa ở bệnh nhân lạc nội mạc tử cung đã chỉ ra sự giao thoa phức tạp giữa các bệnh lý này [6]. Các triệu chứng như đầy hơi, đau bụng, táo bón thường gặp ở người bệnh lạc nội mạc tử cung [6]. Nghiên cứu ghi nhận tình trạng buồn nôn và nôn có liên quan đến các tổn thương lạc nội mạc tử cung nằm ở ruột hoặc gần ruột [6]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, các triệu chứng không được ghi nhận là nặng hơn trong kỳ kinh, điều này có thể bị giới hạn bởi cỡ mẫu nhỏ khi chỉ có 3 bệnh nhân đang hành kinh so với 21 bệnh nhân không hành kinh trong nhóm điều trị không dùng hormone [6]. Dù vậy, các dữ liệu vẫn chỉ ra sự đồng mắc giữa lạc nội mạc tử cung và hội chứng ruột kích thích (IBS), có thể giải thích qua cơ chế miễn dịch liên quan đến sự gia tăng hoạt hóa tế bào mast (dưỡng bào) nằm gần các dây thần kinh ở đại tràng và vùng tổn thương nội mạc tử cung sâu [6].
Khi nào triệu chứng báo hiệu bệnh lý tiềm ẩn?
Mặc dù đau bụng và đi lỏng ngày đầu kỳ kinh phần lớn là phản ứng sinh lý do prostaglandin, đôi khi chúng lại là tấm màn che lấp các bệnh lý tiêu hóa hoặc phụ khoa thực sự [1] [4].
Phụ nữ mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc bệnh viêm ruột (IBD - bao gồm bệnh Crohn và viêm loét đại tràng) thường gặp tình trạng các triệu chứng như đau bụng, chướng bụng hoặc tiêu chảy trở nên tồi tệ hơn trong những ngày hành kinh [1] [4]. Nguyên nhân có thể do nồng độ prostaglandin tăng cao trong kỳ kinh làm tăng cảm nhận kích thích nội tạng - cơ thể, dẫn đến buồn nôn, chướng bụng và đau [4]. Đặc biệt, bản thân prostaglandin cũng là một thành phần quan trọng của quá trình viêm trong bệnh viêm ruột (IBD) đang hoạt động [1].
Sự chồng lấp triệu chứng này khiến việc phân biệt giữa đau bụng kinh thông thường với đợt cấp của bệnh viêm ruột hoặc lạc nội mạc tử cung trở nên rất khó khăn [1]. Lạc nội mạc tử cung có thể biểu hiện giống hệt một đợt cấp của bệnh viêm ruột, và những thay đổi niêm mạc ruột liên quan đến lạc nội mạc tử cung cũng có thể bị nhầm lẫn với đặc điểm mô học của viêm ruột [1].
Ngoài ra, thuốc điều trị các bệnh lý khác cũng có thể gây ra rối loạn tiêu hóa đúng vào kỳ kinh. Một báo cáo ca bệnh công bố năm 2025 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ 20 tuổi mắc rối loạn lo âu lan tỏa bị buồn nôn, nôn, tiêu chảy và chóng mặt chỉ xuất hiện giới hạn trong những ngày hành kinh sau khi bắt đầu dùng thuốc chống trầm cảm nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) là escitalopram liều 10 mg/ngày [7]. Khi chuyển sang dùng paroxetine liều 20 mg/ngày, các triệu chứng tiêu hóa theo chu kỳ này vẫn tiếp diễn dù kết quả khám phụ khoa, siêu âm và xét nghiệm nội tiết hoàn toàn bình thường [7]. Thang điểm đánh giá phản ứng có hại của thuốc (Naranjo) đạt 7 điểm, cho thấy khả năng cao đây là tác dụng phụ của thuốc liên quan đến kỳ kinh, hình thành do sự tương tác giữa tín hiệu serotonin và sự dao động hormone sinh dục theo chu kỳ [7]. Khi giảm liều paroxetine xuống 10 mg/ngày, triệu chứng tiêu hóa biến mất nhưng chứng lo âu tái phát; sau đó bác sĩ điều chỉnh lên mức 15 mg/ngày thì đạt được hiệu quả kiểm soát tâm thần mà không làm tái phát triệu chứng tiêu hóa [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng hễ đau bụng kèm tiêu chảy ngày đèn đỏ thì chỉ cần uống thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) là giải quyết được cả hai. Thực tế, thuốc NSAID được xem là liệu pháp đầu tay cho chứng đau bụng kinh nguyên phát nhờ cơ chế ức chế tổng hợp prostaglandin, và một số tài liệu năm 1981 cũng ghi nhận tiềm năng của nhóm thuốc này trong một số tình trạng viêm tiêu hóa [2] [8]. Tuy nhiên, vẫn có từ 20-25% trường hợp đau bụng kinh không giảm đau khi dùng các liệu pháp tiêu chuẩn này [2]. Hơn nữa, thuốc NSAID đôi khi gây hại cho niêm mạc dạ dày, tá tràng, ruột và thường bị chống chỉ định ở những bệnh nhân mắc bệnh viêm ruột (IBD) [1] [8].
Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng đau bụng kinh hoàn toàn chỉ xuất phát từ tử cung hoặc đường ruột. Một nghiên cứu năm 2009 chỉ ra rằng các rối loạn chức năng tiềm ẩn ở cột sống thắt lưng - cùng (như rối loạn chức năng đoạn cột sống hoặc thay đổi thoái hóa) có thể kích hoạt hệ thống cảm nhận đau và hệ thần kinh thực vật, gây ra cơn đau quy chiếu và rối loạn phản xạ của các cơ quan vùng chậu (phản xạ cơ thể - nội tạng) [2]. Ở những phụ nữ bị đau bụng kinh nguyên phát có kèm rối loạn chức năng cột sống thắt lưng - cùng, kinh nghiệm lâm sàng cho thấy liệu pháp nắn chỉnh cột sống và điều trị đúng các rối loạn đốt sống đi kèm thường giúp giảm hoặc làm biến mất đáng kể cơn đau trong kỳ kinh [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện tại về mối liên hệ giữa chu kỳ kinh nguyệt và triệu chứng tiêu hóa ở bệnh nhân IBS hoặc IBD vẫn chưa làm sáng tỏ hoàn toàn cơ chế nền tảng [4]. Việc nhiều phụ nữ sử dụng thuốc NSAID và thuốc tránh thai đường uống để trị đau bụng kinh hoặc đau nửa đầu kinh nguyệt cũng chưa được kiểm soát tốt trong các nghiên cứu trước đây, tạo ra sai số nhất định khi đánh giá mức độ bệnh [4].
Ai nên thận trọng?
Những phụ nữ đã được chẩn đoán mắc bệnh viêm ruột (bệnh Crohn, viêm loét đại tràng) cần đặc biệt thận trọng khi tự ý dùng thuốc giảm đau trong kỳ kinh [1]. Do thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) thường chống chỉ định cho nhóm bệnh nhân này, việc tự dùng thuốc để cắt cơn đau bụng kinh có thể làm phức tạp thêm tình trạng bệnh lý đường ruột [1]. Bên cạnh đó, phụ nữ mắc viêm ruột cũng thường gặp các rối loạn phụ khoa đi kèm như chảy máu tử cung bất thường, rò hoặc áp xe vùng tầng sinh môn hay âm đạo, đau khi giao hợp, giảm khả năng sinh sản do tắc vòi trứng [1].
Phụ nữ đang sử dụng các thuốc tác động lên hệ thần kinh như thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI nếu thấy xuất hiện mới tình trạng nôn, tiêu chảy, chóng mặt trùng khớp với kỳ kinh nguyệt thì không nên tự ý ngưng thuốc đột ngột [7]. Việc giảm liều quá mức có thể khiến bệnh lý tâm thần (như rối loạn lo âu) tái phát, do đó cần có sự phối hợp điều chỉnh liều từng bước từ bác sĩ chuyên khoa [7].
Ngoài ra, những người có cơn đau bụng kinh kéo dài vượt quá mốc 24-48 giờ đầu của kỳ kinh, hoặc không đáp ứng với các thuốc giảm đau thông thường (chiếm tỷ lệ 20-25%), cần đi khám để loại trừ đau bụng kinh thứ phát do lạc nội mạc tử cung hoặc các tổn thương cột sống thắt lưng - cùng [2] [3].
Cách áp dụng thực tế để vượt qua ngày đầu kỳ kinh
Vì cơn đau bụng và các triệu chứng tiêu hóa như đi lỏng, buồn nôn thường xuất hiện ngay trước hoặc cùng lúc với khi có máu kinh và tự thuyên giảm trong vòng 24-48 giờ đầu tiên, phụ nữ có thể chủ động chuẩn bị chế độ sinh hoạt phù hợp cho khoảng thời gian 1-2 ngày cao điểm này [3].
Về chế độ ăn uống và sinh hoạt, khi nhu động ruột đang tăng cao do prostaglandin dẫn đến đi lỏng và buồn nôn, việc bổ sung đủ nước và ưu tiên các thực phẩm mềm, dễ tiêu hóa, chia nhỏ bữa ăn sẽ giúp giảm áp lực lên dạ dày và đường ruột. Nghỉ ngơi hợp lý, giữ ấm vùng bụng dưới và lưng cũng giúp cơ thể thư giãn, giảm bớt sự căng thẳng, mệt mỏi và lo âu thường đi kèm trong những ngày này [3].
Về theo dõi sức khỏe, phụ nữ nên tập thói quen ghi nhật ký triệu chứng hàng ngày qua các chu kỳ kinh nguyệt (bao gồm mức độ đau bụng, số lần đi ngoài, đặc điểm phân, cảm giác buồn nôn và các loại thuốc đã dùng) [5]. Bảng theo dõi này là dữ liệu thực tế rất có giá trị giúp bác sĩ phân biệt được đâu là phản ứng sinh lý bình thường theo chu kỳ, đâu là dấu hiệu của hội chứng ruột kích thích, lạc nội mạc tử cung hay tác dụng phụ của thuốc đang sử dụng [1] [4] [7]. Nếu cần dùng thuốc giảm đau NSAID hoặc thuốc tránh thai đường uống để kiểm soát triệu chứng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để chọn loại thuốc và liều lượng an toàn, đặc biệt khi có bệnh nền tiêu hóa [1] [2].
Tóm lại, hiện tượng đau bụng dưới kèm đi ngoài phân lỏng vào những ngày đầu hành kinh là phản ứng phổ biến do hormone prostaglandin kích thích đồng thời cơ trơn tử cung và cơ trơn đường ruột [1]. Triệu chứng này thường đạt đỉnh vào ngày đầu tiên và tự dịu đi sau 1-2 ngày mà không gây nguy hiểm [3]. Tuy nhiên, lắng nghe cơ thể và thăm khám bác sĩ khi cơn đau kéo dài hoặc đi kèm bệnh lý nền sẽ giúp phụ nữ chăm sóc sức khỏe chủ động, an toàn và hiệu quả hơn [1] [7].
