Nhiều phụ nữ khi mang thai thường đối mặt với tình trạng mệt mỏi, hoa mắt và chóng mặt do thiếu máu thiếu sắt. Phần lớn các trường hợp đều được chỉ định bổ sung viên sắt đường uống, nhưng không ít thai phụ gặp phải tình trạng nôn nao, táo bón nặng hoặc uống mãi mà chỉ số máu không tăng.
Khi việc uống thuốc không mang lại hiệu quả hoặc cơ thể xuất hiện các phản ứng bất dung nạp nghiêm trọng, truyền sắt tĩnh mạch trở thành giải pháp thay thế cần thiết. Phương pháp này đặc biệt được ưu tiên cho các mẹ bầu bị thiếu máu nặng trong 3 tháng giữa hoặc bất kỳ thời điểm nào của 3 tháng cuối thai kỳ để kịp thời bù đắp lượng sắt thiếu hụt.
Nỗi lo thiếu máu thai kỳ và rào cản từ viên uống
Thiếu máu thiếu sắt là một rối loạn bệnh lý rất phổ biến ở phụ nữ mang thai, với tỷ lệ mắc có thể lên tới 80% ở một số nhóm dân số tại các khu vực đang phát triển [1]. Tình trạng này không chỉ khiến người mẹ kiệt sức mà còn làm gia tăng nguy cơ tử vong mẹ, sinh non và trẻ sinh ra nhẹ cân [2]. Tuy nhiên, việc điều trị ban đầu bằng viên sắt dạng uống thường vấp phải rào cản lớn về sự tuân thủ do các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa [2].
Rất nhiều thai phụ khi dùng viên uống than phiền về các triệu chứng khó chịu như buồn nôn, nôn mửa, khó tiêu, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài [3]. Tỷ lệ tác dụng phụ trên hệ tiêu hóa cao ở mức khó chấp nhận khiến nhiều người tự ý bỏ dở liệu trình điều trị [2]. Thậm chí, các dữ liệu theo dõi tiến cứu cho thấy có tới 45% trẻ sơ sinh vẫn bị thiếu sắt dù mẹ có bổ sung sắt qua đường uống đầy đủ trong thai kỳ [2].
Do đó, chỉ định truyền sắt tĩnh mạch được đưa ra khi thai phụ không dung nạp sắt đường uống hoặc khi đường uống tỏ ra không hiệu quả, thậm chí gây hại [2]. Đặc biệt, nếu thai phụ bị thiếu máu nặng với nồng độ hemoglobin dưới 8 g/dL trong 3 tháng giữa hoặc ở bất kỳ thời điểm nào của 3 tháng cuối thai kỳ, truyền sắt là biện pháp được ưu tiên nhằm chuẩn bị tốt nhất cho cuộc vượt cạn [2].
Cơ chế tác động: Vì sao viên sắt đôi khi mất tác dụng?
Ở trạng thái sinh lý thông thường, cơ thể điều hòa sự hấp thu sắt thông qua một loại hormone do gan sản xuất có tên là hepcidin. Các bằng chứng khoa học mới ghi nhận rằng việc uống viên sắt làm gia tăng nồng độ hepcidin trong huyết thanh [2]. Khi nồng độ hormone này tăng cao, quá trình hấp thu sắt tại ruột non lại bị ức chế, dẫn đến việc dùng thêm thuốc nhưng cơ thể lại hấp thu kém đi [2].
Trong khi đó, sắt truyền tĩnh mạch đi thẳng vào hệ tuần hoàn, vượt qua hoàn toàn "hàng rào" hấp thu phức tạp tại đường tiêu hóa. Trước đây, nhiều người e ngại các chế phẩm truyền sắt cũ có thể giải phóng một lượng lớn sắt tự do không liên kết gây phản ứng bất lợi [2]. Hiện nay, các công thức sắt truyền tĩnh mạch thế hệ mới được thiết kế với lõi carbohydrate phức hợp liên kết chặt chẽ với sắt nguyên tố [2].
Cấu trúc hiện đại này giúp kiểm soát việc phóng thích sắt tự do ra ngoài huyết tương, bảo vệ an toàn cho cơ thể người bệnh [2]. Nhờ đó, các bác sĩ có thể truyền liều thay thế toàn phần cho thai phụ chỉ trong khoảng thời gian từ 15 đến 60 phút mà không cần chia nhỏ làm quá nhiều lần truyền phức tạp [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Tốc độ nâng hemoglobin và dự trữ sắt
Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã cung cấp nhiều bằng chứng cụ thể về tốc độ cải thiện chỉ số máu của sắt truyền tĩnh mạch so với sắt uống.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở thực hiện năm 2005 trên 90 thai phụ có nồng độ hemoglobin từ 8 đến 10,5 g/dL và ferritin dưới 13 microg/L đã so sánh sắt phức hợp polymaltose đường uống (300 mg sắt nguyên tố mỗi ngày) với sắt sucrose truyền tĩnh mạch tính liều theo cân nặng [4]. Kết quả cho thấy mức độ thay đổi hemoglobin so với ban đầu ở nhóm truyền tĩnh mạch cao hơn có ý nghĩa thống kê tại ngày thứ 14 (P = 0,004) và ngày thứ 28 (P = 0,031) [4]. Nồng độ ferritin (dự trữ sắt) của nhóm truyền tĩnh mạch cũng duy trì ở mức vượt trội trong suốt thai kỳ mà không ghi nhận phản ứng bất lợi nghiêm trọng nào [4].
Năm 2012, một nghiên cứu ngẫu nhiên khác tại Bệnh viện K. J. Somaiya tiến hành trên 200 phụ nữ mang thai bị thiếu máu thiếu sắt [5]. Nhóm can thiệp được truyền sắt tính theo công thức với mục tiêu hemoglobin đạt 12 g/dL, còn nhóm đối chứng uống 200 mg ferrous ascorbate mỗi ngày [5]. Kết quả theo dõi tại tuần thứ 2, tuần thứ 4 và tuần thứ 6 cho thấy mức tăng hemoglobin và ferritin huyết thanh ở nhóm truyền tĩnh mạch đều cao hơn hẳn nhóm uống tại mọi thời điểm đo lường (P = 0,000) [5].
Tương tự, một nghiên cứu công bố năm 2019 tại vùng Đông Bắc Ấn Độ theo dõi 100 thai phụ tuổi thai 18 đến 28 tuần, có chỉ số hemoglobin từ 7 đến 10,9 g/dL [1]. Thai phụ được chia ngẫu nhiên dùng ferrous sulfate uống 200 mg x 2 lần/ngày hoặc truyền tĩnh mạch 100 mg sắt sucrose pha trong 100 ml muối sinh lý cách ngày [1]. Sau 4 tuần điều trị, tỷ lệ đạt mức hemoglobin mục tiêu ở nhóm truyền sắt là 96% (48 bệnh nhân), vượt trội so với 82% (41 bệnh nhân) ở nhóm uống sắt, với mức tăng hemoglobin ở tuần thứ 4 (P = 0,01) và tuần thứ 8 (P = 0,00) đều nghiêng về nhóm truyền tĩnh mạch [1].
Nghiên cứu nhỏ hơn năm 2002 trên 50 bệnh nhân ở tháng thứ 6 của thai kỳ có hemoglobin từ 8 đến 10 g/dL cũng ghi nhận sau 30 ngày, nồng độ ferritin tăng vọt ở nhóm truyền sắt sucrose so với nhóm uống 240 mg ferrous sulfate mỗi ngày (P < 0,0001) và sự chênh lệch dự trữ này vẫn được duy trì đến lúc sinh (P = 0,01) [6].
Tác động tới thai nhi và các biến cố chu sinh
Thiếu sắt ở trẻ sơ sinh có liên quan đến sự suy giảm có ý nghĩa thống kê về nhận thức và hành vi, những bất thường này có thể kéo dài ngay cả khi đã được bù sắt đầy đủ sau đó [2]. Vì vậy, việc hồi phục lượng sắt cho mẹ bầu còn nhằm bảo vệ sự phát triển của thai nhi.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 20 thử nghiệm ngẫu nhiên với hàng nghìn thai phụ cho thấy nhóm truyền sắt có nồng độ hemoglobin trung bình khi sinh cao hơn nhóm uống sắt (chênh lệch trung bình có trọng số WMD là 0,66 g/dL; khoảng tin cậy 95%: 0,31 - 1,02 g/dL) [7]. Đồng thời, cân nặng khi sinh của trẻ ở nhóm mẹ truyền sắt cao hơn 58,25 g (khoảng tin cậy 95%: 5,57 - 110,94 g) [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ truyền máu, tỷ lệ mổ lấy thai hay nồng độ hemoglobin ở trẻ sơ sinh giữa hai phương pháp [7].
Mới đây nhất, một phân tích gộp công bố năm 2025 rà soát 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên để đánh giá kỹ hơn các kết cục lâm sàng ở trẻ sơ sinh [8]. Kết quả từ 7 nghiên cứu trên 8.431 thai phụ cho thấy nguy cơ sinh non giữa hai nhóm là tương đương nhau (tỷ số nguy cơ RR 0,96; khoảng tin cậy 0,86 - 1,07) [8]. Phân tích từ 5 nghiên cứu trên 8.639 ca mang thai cũng không thấy sự khác biệt về nguy cơ thai chết lưu (RR 0,85; khoảng tin cậy 0,64 - 1,13) [8]. Tỷ lệ tử vong sơ sinh ở nhóm truyền sắt là 2,0% so với 2,3% ở nhóm uống sắt (RR 0,90; khoảng tin cậy 0,66 - 1,22) [8].
Dù nồng độ ferritin trong máu cuống rốn ở nhóm truyền sắt có nhỉnh hơn một chút (chênh lệch trung bình 19 microg/L), nhưng hemoglobin máu cuống rốn hoàn toàn tương đương giữa hai bên (chênh lệch trung bình 0,05 g/L) [8]. Điều này phản ánh rằng nếu chỉ xét riêng về các biến cố lâm sàng khách quan ở trẻ sơ sinh như sinh non hay tử vong, việc bổ sung sắt qua đường uống vẫn là phương thức đủ đáp ứng đối với các trường hợp thông thường [8].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Về mặt an toàn mẹ, việc truyền sắt mang lại ưu thế giảm bớt các phản ứng phụ nhẹ do không qua đường tiêu hóa [7]. Phân tích gộp năm 2019 khẳng định nhóm truyền sắt có ít phản ứng phụ đối với thuốc hơn hẳn so với nhóm uống (RR 0,34%; khoảng tin cậy 95%: 0,20 - 0,57) [7]. Khuyến cáo năm 2022 của Hiệp hội Phụ khoa và Sản khoa Áo (OEGGG) cũng trích dẫn dữ liệu từ các phân tích gộp xác nhận sắt truyền tĩnh mạch dung nạp tốt, không gây ra các biến chứng nghiêm trọng nào sau điều trị [3].
Tuy vậy, giới chuyên môn cũng lưu ý những giới hạn của các bằng chứng y khoa hiện hành. Khuyến cáo của OEGGG dẫn lại nhận định chuyên môn cho thấy các nghiên cứu về thiếu máu thai kỳ còn thiếu sự đồng nhất, nhiều nghiên cứu có thiết kế chưa tối ưu và được thực hiện hồi cứu tại các nước đang phát triển [3]. Vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn liệu việc cải thiện các chỉ số huyết học đơn thuần thông qua điều trị có thực sự chuyển hóa thành việc cải thiện các kết cục lâm sàng lâu dài cho trẻ hay không [3].
Bên cạnh đó, các hướng dẫn y khoa về sàng lọc và điều trị thiếu máu, thiếu sắt ở mẹ và trẻ sơ sinh vẫn còn thiếu tính nhất quán và có sự khác biệt rõ rệt giữa các cơ quan y tế tại Mỹ và châu Âu [2]. Ngay cả việc sàng lọc đơn thuần bằng chỉ số thiếu máu cũng chưa đủ nhạy để phát hiện triệt để tình trạng thiếu sắt tiềm ẩn trong cộng đồng thai phụ [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi điều trị thiếu máu thai kỳ
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "cứ thấy huyết sắc tố thấp là phải đi truyền sắt ngay cho nhanh". Thực tế, viên sắt đường uống vẫn là tiêu chuẩn điều trị hàng đầu nhờ tính tiện lợi và kinh tế, chỉ chuyển sang đường truyền khi có chỉ định y khoa cụ thể [2]. Bằng chứng mới nhất cũng cho thấy sắt đường uống hoàn toàn đủ hiệu quả để ngăn ngừa các biến cố bất lợi cho sơ sinh nếu người mẹ dung nạp tốt [8].
Quan niệm thứ hai là lo sợ truyền sắt tĩnh mạch rất nguy hiểm, dễ gây sốc phản vệ. Trên thực tế, các bằng chứng công bố đều khẳng định sắt truyền tĩnh mạch rất an toàn và dung nạp tốt trong 3 tháng giữa và 3 tháng cuối thai kỳ [2] [3]. Các thử nghiệm lâm sàng độc lập đều không ghi nhận phản ứng có hại nghiêm trọng nào đe dọa tính mạng người bệnh [4] [5] [1].
Ngược lại, một số thai phụ lại nghĩ rằng sắt truyền hoàn toàn không có tác dụng phụ nào cần bận tâm. Mặc dù ít gây rối loạn tiêu hóa hơn viên uống, việc truyền sắt tĩnh mạch vẫn có nguy cơ gặp sự cố thoát mạch [3]. Khi thuốc thoát ra ngoài lòng mạch, nó có thể dẫn đến hiện tượng tăng sắc tố da do lắng đọng sắt tại vùng tiêm truyền, tạo thành vết thâm sẫm màu tồn tại kéo dài mà thai phụ cần được giải thích kỹ trước khi thực hiện [3].
Ai nên thận trọng và đối tượng cần chỉ định chặt chẽ
Dù sắt truyền tĩnh mạch là giải pháp hữu hiệu, việc sử dụng phương pháp này đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng từ bác sĩ chuyên khoa sản hoặc huyết học, không được tự ý thực hiện.
Về tuổi thai, các bằng chứng y khoa xác lập độ an toàn và hiệu quả của sắt truyền tĩnh mạch tập trung chủ yếu vào tam cá nguyệt thứ hai (3 tháng giữa) và tam cá nguyệt thứ ba (3 tháng cuối thai kỳ) [2]. Phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ cần hết sức thận trọng và tuân thủ chặt chẽ chỉ định khắt khe từ bác sĩ do các giới hạn về an toàn dược phẩm trong giai đoạn hình thành cơ quan thai nhi.
Những nhóm thai phụ được xem xét chỉ định truyền sắt bao gồm:
- Người bị thiếu máu nặng với chỉ số hemoglobin dưới 8 g/dL trong 3 tháng giữa [2].
- Thai phụ ở bất kỳ thời điểm nào của 3 tháng cuối thai kỳ bị thiếu máu thiếu sắt, khi thời gian dự sinh đã cận kề và việc uống thuốc không kịp bù đắp nhu cầu sắt tăng cao [2].
- Người hoàn toàn không thể dung nạp sắt đường uống do nôn ói dữ dội, viêm loét đường tiêu hóa hoặc gặp tác dụng phụ nặng cản trở việc dùng thuốc [2] [3].
- Những người đã kiên trì uống sắt nhưng khả năng hấp thu kém, chỉ số ferritin và hemoglobin không cải thiện [2].
Mọi quy trình truyền sắt phải được thực hiện tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu và nhân viên y tế theo dõi sát sao tốc độ truyền để hạn chế tối đa nguy cơ thoát mạch gây tổn thương thẩm mỹ cho da [3].
Hướng dẫn thực hành: Phối hợp và xử trí thiếu máu đúng cách
Để phòng ngừa và xử trí thiếu máu thiếu sắt thai kỳ an toàn, mẹ bầu nên chủ động thăm khám định kỳ. Việc xét nghiệm máu không nên chỉ dừng lại ở đo lượng hemoglobin mà cần kiểm tra thêm nồng độ ferritin huyết thanh để đánh giá chính xác lượng sắt dự trữ của cơ thể [2] [4].
Nếu được kê đơn sắt dạng uống, thai phụ nên cố gắng duy trì tuân thủ theo hướng dẫn. Để giảm bớt cảm giác buồn nôn hay khó chịu tiêu hóa, có thể trao đổi với bác sĩ để lựa chọn dạng muối sắt ít kích ứng hoặc chia thời điểm uống phù hợp, kết hợp chế độ ăn giàu chất xơ và uống đủ nước để hạn chế táo bón.
Tuyệt đối không tự ý mua thuốc sắt về tự truyền tại nhà hoặc tại các phòng khám không đủ tiêu chuẩn kỹ thuật. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi kiệt sức, da xanh xao hoặc không thể uống được viên sắt, hãy báo ngay cho bác sĩ sản khoa để được làm xét nghiệm định lượng và cân nhắc chỉ định can thiệp truyền tĩnh mạch đúng lúc [2].
Việc lựa chọn bù sắt qua đường uống hay đường truyền phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ thiếu máu, tuổi thai và khả năng dung nạp của từng thai phụ. Viên uống vẫn là giải pháp nền tảng cho số đông, trong khi truyền tĩnh mạch là "cứu cánh" kịp thời, an toàn cho những trường hợp nặng hoặc không thể dung nạp thuốc. Hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ để có một thai kỳ khỏe mạnh cho cả mẹ và bé.
