Cảm giác mệt mỏi kéo dài, hoa mắt, chóng mặt thường bị bỏ qua hoặc chỉ quy cho thiếu máu hay áp lực công việc. Nhiều người đi khám phát hiện suy giáp chỉ tập trung bổ sung i-ốt hoặc uống thuốc hormon mà quên kiểm tra dự trữ sắt. Liệu thiếu sắt đơn thuần có làm suy yếu tuyến giáp?
Câu trả lời là có. Sắt là vi chất thiết yếu để tổng hợp và chuyển hóa hormon tuyến giáp [1]. Thiếu sắt làm giảm hoạt động của enzyme sản xuất hormon giáp, trực tiếp gây suy giáp hoặc làm nặng thêm các rối loạn tuyến giáp sẵn có [2].
Sắt và tuyến giáp liên quan mật thiết thế nào?
Thiếu máu ảnh hưởng đến 1/4 dân số thế giới, tập trung nhiều ở trẻ nhỏ và phụ nữ [1]. Khoảng 50% ca thiếu máu toàn cầu do thiếu sắt [1]. Riêng ở trẻ em, thiếu sắt gây ra 42% ca thiếu máu và nằm trong nhóm 5 nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm sức khỏe ở phụ nữ [3]. Về mặt y khoa, thiếu máu được xác định khi nồng độ huyết sắc tố (hemoglobin - Hb) từ 110 g/L trở xuống ở phụ nữ và từ 130 g/L trở xuống ở nam giới [1].
Tuyến giáp cần nhiều nguyên tố vi lượng như sắt, i-ốt, selen và kẽm để tổng hợp và chuyển hóa hormon bình thường [1]. Trong đó, i-ốt là thành phần chính tạo nên hormon giáp, nhưng cơ thể bắt buộc phải có sắt thì mới sử dụng được nguồn i-ốt này một cách trọn vẹn [2].
Chìa khóa của quá trình này nằm ở enzyme có tên là thyroid peroxidase (TPO) [3]. TPO là một enzyme chứa nhân hem (heme enzyme), hoạt động được nhờ sự gắn kết với nhân hem phụ thuộc sắt [3]. Enzyme TPO giữ vai trò cốt lõi trong việc sản xuất hormon tuyến giáp và hỗ trợ chuyển đổi thyroxine (T4) thành hormon dạng hoạt động là triiodothyronine (T3) [2]. Khi cơ thể thiếu sắt, cấu trúc nhân hem bị ảnh hưởng khiến hoạt tính của enzyme TPO suy giảm, làm đình trệ dây chuyền sản xuất hormon giáp [3].
Mối quan hệ giữa sắt và hormon giáp mang tính hai chiều và hỗ trợ lẫn nhau [4]. Thiếu sắt làm tăng hormon kích thích tuyến giáp (TSH) và giảm nồng độ T3, T4 trong máu [4]. Ngược lại, hormon tuyến giáp giúp tăng hấp thu sắt và đưa sắt vào tế bào hồng cầu [4]. Hormon T3 và T4 còn kích thích thận tạo erythropoietin (EPO) theo cơ chế phụ thuộc liều lượng và thúc đẩy sự phát triển của các tế bào tiền thân hồng cầu trong tủy xương [4]. Do đó, khi suy giáp, nồng độ EPO giảm kèm theo sự ức chế tủy xương sẽ dẫn đến thiếu máu [4]. Ngoài ra, thiếu sắt còn ảnh hưởng đến quá trình biến đổi biểu sinh (epigenetic modification), có thể gây ra các thay đổi hệ gen thúc đẩy phát triển bệnh tuyến giáp tự miễn [3].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa thiếu sắt và suy giáp
Nhiều nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ đã chứng minh tác động trực tiếp của thiếu sắt lên chức năng tuyến giáp ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2016 tại Trung Quốc đã khảo sát 2.581 phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu đến khám thai lần đầu [5]. Những người tham gia được chia thành 3 nhóm dựa trên nồng độ ferritin huyết thanh và hemoglobin: nhóm thiếu sắt nhẹ (MID), nhóm thiếu máu thiếu sắt (IDA) và nhóm đối chứng bình thường (NC) [5]. Kết quả đo các chỉ số FT4 (thyroxine tự do), TT4 (thyroxine toàn phần), TSH và kháng thể kháng TPO (TPOAb) cho thấy nhóm thiếu sắt nhẹ và nhóm thiếu máu thiếu sắt có mức TSH cao hơn và FT4 thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm bình thường (p<0,01) [5]. Sự khác biệt giữa nhóm thiếu máu thiếu sắt và thiếu sắt nhẹ cũng rất rõ rệt (p<0,05) [5]. Tỷ lệ suy giáp hoặc suy giáp dưới lâm sàng, cũng như tỷ lệ dương tính với kháng thể tự miễn TPOAb ở nhóm thiếu máu thiếu sắt đều cao hơn đáng kể so với hai nhóm còn lại [5].
Ở nhóm trẻ em, một nghiên cứu năm 2016 thực hiện trên trẻ em tuổi học đường tại Nepal cũng ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa tình trạng sắt và chức năng tuyến giáp [6]. Nghiên cứu phát hiện suy giáp dưới lâm sàng là rối loạn phổ biến nhất chiếm 16,3%, tiếp theo là suy giáp rõ rệt (1,3%) và cường giáp dưới lâm sàng (1,8%) [6]. Dù mức bài tiết i-ốt qua nước tiểu (UIE) trung vị của quần thể nghiên cứu đạt 222 mcg/L (cao hơn mức tối ưu), vẫn có 19,8% trẻ bị thiếu hụt i-ốt [6]. Các tác giả kết luận thiếu máu và thiếu sắt có liên quan mật thiết đến suy giáp ở trẻ, đồng thời lưu ý cần có thêm các nghiên cứu mẫu lớn hơn để làm rõ nguyên nhân giảm hormon giáp ở trẻ thiếu máu [6].
Một nghiên cứu đối chứng tại bệnh viện tuyến cuối công bố năm 2024 đã đánh giá trực tiếp tình trạng sắt ở người suy giáp dưới lâm sàng [7]. Nghiên cứu thực hiện trên 100 người, chia làm 2 nhóm: 50 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng và 50 người khỏe mạnh tương đồng về tuổi và giới tính [7]. Mẫu máu được đo hemoglobin trong vòng 24 giờ bằng máy đếm tế bào tự động và xét nghiệm fT3, fT4, TSH [7]. Kết quả cho thấy trong 50 ca bệnh, có tới 48 người (96%) bị thiếu máu thiếu sắt; và trong số các ca thiếu máu thiếu sắt, 86% mắc kèm suy giáp dưới lâm sàng [7]. Phân tích thống kê ghi nhận mối tương quan nghịch rất mạnh giữa nồng độ TSH và mức hemoglobin với hệ số tương quan r = -0,86408, đồng thời nồng độ ferritin dự trữ ở nhóm bệnh thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm khỏe mạnh [7].
Tác động nghiêm trọng của thiếu sắt lên tuyến giáp còn được minh họa rõ qua một báo cáo ca bệnh lâm sàng công bố năm 2019 [2]. Bệnh nhân là phụ nữ 50 tuổi, không có tiền sử bệnh lý đặc biệt, nhập viện cấp cứu vì mệt mỏi và chóng mặt [2]. Xét nghiệm máu phát hiện thiếu máu cực kỳ nghiêm trọng với hemoglobin chỉ còn 4,5 g/dL và 4,9 g/dL khi kiểm tra lại (mức bình thường là 12-16 g/dL) [2]. Cùng lúc đó, chỉ số TSH vọt lên mức 870,44 mIU/L và 719,84 mIU/L (bình thường 0,36-3,74 mIU/L), trong khi FT4 và T4 toàn phần thấp đến mức không thể phát hiện (<0,40 ng/dL và <3,0 ug/dL), FT3 giảm còn 1,0 pg/mL và T3 toàn phần còn 0,27 pg/mL [2]. Bộ xét nghiệm sắt cho thấy sắt huyết thanh giảm còn 13 ug/dL, độ bão hòa transferrin chỉ đạt 2% và ferritin cạn kiệt ở mức 2 ng/mL [2]. Bệnh nhân được truyền 2 đơn vị khối hồng cầu lắng giúp nâng hemoglobin lên 8,7 g/dL, kết hợp truyền tĩnh mạch 1 liều sắt sucrose 200 mg và 2 mũi tiêm levothyroxine (100 mcg và 50 mcg) tại bệnh viện [2].
Hiệu quả của việc bổ sung sắt và giới hạn của bằng chứng
Bằng chứng từ các tổng quan y văn năm 2017 và 2024 cho thấy ở bệnh nhân suy giáp rõ rệt hoặc suy giáp dưới lâm sàng có kèm thiếu máu, việc bổ sung sắt kết hợp với liệu pháp hormon thyroxine giúp cải thiện cả hai tình trạng tốt hơn so với chỉ dùng thuốc thyroxine đơn độc [1]. Ở người mắc viêm tuyến giáp tự miễn Hashimoto, bổ sung đủ sắt bên cạnh i-ốt, selen và magie là yếu tố quan trọng để điều trị hiệu quả [3]. Trong một số trường hợp, điều chỉnh lại mức sắt của cơ thể có thể giúp đảo ngược tình trạng rối loạn chức năng giáp [2].
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng chỉ ra những giới hạn cần lưu ý. Một tổng quan năm 2017 nhấn mạnh rằng dù thiếu máu và bệnh tuyến giáp thường xuất hiện cùng lúc, mối quan hệ nhân quả chính xác giữa hai tình trạng này đôi khi vẫn còn chưa rõ ràng [8]. Thiếu máu hồng cầu bình thường (normocytic anemia) là dạng phổ biến nhất trong bệnh tuyến giáp, trong khi thiếu máu hồng cầu to hoặc hồng cầu nhỏ ít gặp hơn [8]. Hơn nữa, bản thân bệnh tuyến giáp tự miễn (AITD) cũng có thể làm thay đổi nồng độ hemoglobin độc lập với mức hormon giáp [8].
Những hiểu lầm thường gặp về thiếu máu và bệnh tuyến giáp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ mắc bệnh tuyến giáp thì chỉ cần tập trung vào i-ốt. Thực tế, cả việc thừa hay thiếu i-ốt đều gây hại cho tuyến giáp [6]. Nếu cơ thể thiếu sắt, enzyme TPO không có đủ nhân hem để hoạt động thì lượng i-ốt nạp vào cũng không thể tổng hợp thành hormon hiệu quả [2].
Hiểu lầm thứ hai là quy mọi trường hợp thiếu máu cho thiếu sắt. Dữ liệu y văn chỉ rõ thiếu sắt chỉ chiếm khoảng 50% nguyên nhân thiếu máu [1]. Nửa còn lại xuất phát từ việc thiếu hụt vitamin A, vitamin B12, folate, hoặc do các bệnh nhiễm trùng như sốt rét, HIV, bệnh hồng cầu hình liềm và các bệnh thiếu máu di truyền khác [1]. Ở bệnh nhân tuyến giáp tự miễn, thiếu máu còn có thể liên quan đến thiếu máu ác tính, viêm dạ dày teo, bệnh Celiac (bất dung nạp gluten), hội chứng tan máu tự miễn hoặc các bệnh thấp khớp [8]. Ngay cả bệnh cường giáp kéo dài cũng gây thiếu máu do rối loạn chuyển hóa sắt, căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) và suy dinh dưỡng [8].
Ai nên thận trọng và cần tầm soát sớm?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ, vì đây là hai đối tượng có tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt cao nhất và sự thiếu hụt này ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng, phát triển của trẻ [1]. Phụ nữ ngay trong 3 tháng đầu thai kỳ nên được kiểm tra đồng thời chỉ số sắt và chức năng tuyến giáp [5].
Nhóm thứ hai là người mắc suy giáp dưới lâm sàng. Vì giai đoạn đầu thường ẩn giấu và không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt, người bệnh rất dễ bỏ sót tình trạng thiếu máu thiếu sắt đi kèm [7]. Ngược lại, những người bị thiếu máu dai dẳng, kháng trị (không đáp ứng với điều trị thông thường) hoặc có chỉ số dải phân bố kích thước hồng cầu (RDW) tăng cao cũng cần được bác sĩ tầm soát bệnh lý tuyến giáp [8].
Nhóm thứ ba là bệnh nhân thiếu máu tan máu mạn tính phải truyền máu nhiều lần [1]. Những người này có nguy cơ cao bị rối loạn trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến giáp, dẫn đến cả suy giáp nguyên phát lẫn suy giáp trung ương [1]. Nguy cơ này tăng dần theo tuổi, mức độ nặng của thiếu máu và nồng độ ferritin cao do thải sắt kém [1]. Với nhóm này, truyền máu đúng cách kết hợp liệu pháp thải sắt tích cực sẽ giúp ngăn ngừa suy giảm chức năng giáp và có thể đảo ngược tổn thương tuyến giáp [1]. Những bệnh nhân này tuyệt đối không được tự ý bổ sung sắt mà phải tuân thủ phác đồ thải sắt của bác sĩ [1].
Cách bổ sung sắt và chăm sóc thực tế trong đời sống
Để cung cấp nguyên liệu cho enzyme TPO hoạt động, chế độ ăn hàng ngày cần đảm bảo đủ sắt thông qua hai dạng chính là sắt hem (haem) và sắt không hem (non-haem) [3]. Sắt hem có khả năng hấp thu tốt, tập trung nhiều trong các loại thịt đỏ giàu hemoglobin, cũng như trong cá, thịt gia cầm và trứng [3]. Sắt không hem có nhiều trong các loại đậu, ngũ cốc, rau củ và trái cây [3]. Kết hợp đa dạng hai nguồn thực phẩm này cùng chế độ dùng muối i-ốt vừa phải, hợp lý sẽ tạo nền tảng vững chắc cho tuyến giáp [6].
Khi có biểu hiện mệt mỏi, chóng mặt hoặc nghi ngờ rối loạn tuyến giáp, người dân không nên tự ý mua viên sắt hay thực phẩm chức năng về uống. Cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu toàn diện, bao gồm công thức máu (Hb), bộ chỉ số sắt (sắt huyết thanh, ferritin, TIBC, độ bão hòa transferrin) và bộ hormon giáp (TSH, FT3, FT4, kháng thể TPOAb) [2].
Việc bổ sung sắt bằng thuốc uống hay tiêm truyền, cũng như việc phối hợp với thuốc hormon giáp (levothyroxine) hay các vi chất khác như selen, magie, vitamin B12, folate phải do bác sĩ chỉ định dựa trên kết quả xét nghiệm cụ thể [3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị tuyến giáp cần hỏi ý kiến bác sĩ để được điều chỉnh liều lượng phù hợp, tránh nguy cơ quá tải sắt hoặc tương tác thuốc.
Tóm lại, sắt là mắt xích không thể thiếu giúp enzyme TPO tổng hợp và chuyển hóa hormon tuyến giáp [2]. Thiếu sắt và suy giáp có mối liên hệ hai chiều chặt chẽ, thường xuyên ẩn giấu cùng nhau và làm nặng thêm tình trạng của người bệnh [4]. Chủ động ăn uống cân bằng và tầm soát đồng thời chỉ số sắt cùng chức năng giáp khi có dấu hiệu mệt mỏi là cách an toàn, hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe [7].
