Nhiều người thường cảm thấy ợ chua, nóng rát vùng ngực sau những bữa ăn no, đặc biệt là khi kích thước vòng hai bắt đầu tăng lên mất kiểm soát. Không ít người cho rằng hiện tượng này đơn thuần do dạ dày thừa axit hoặc thói quen ăn uống thất thường. Tuy nhiên, sự tích tụ mỡ thừa tại vùng bụng thực chất tạo ra một sức ép cơ học trực tiếp, làm thay đổi cấu trúc giải phẫu và suy yếu cơ chế chống trào ngược tự nhiên của cơ thể.
Thừa cân, đặc biệt là tích tụ mỡ nội tạng, làm gia tăng áp lực trong ổ bụng, tạo nên sự chênh lệch áp lực xuyên cơ hoành và đẩy phần trên của dạ dày trượt lên lồng ngực [1], [2]. Tình trạng này phá vỡ sự liên kết giữa cơ vòng thực quản dưới và cơ hoành, dẫn đến thoát vị trượt và tạo điều kiện cho dịch vị dễ dàng trào ngược lên thực quản [1], [3].
Cấu trúc van chống trào ngược và vai trò của cơ hoành
Ở trạng thái sinh lý bình thường, thức ăn sau khi đi qua thực quản sẽ qua một van sinh lý gọi là cơ vòng thực quản dưới (LES) trước khi vào dạ dày [1]. Cơ vòng này hoạt động như một rào cản ngăn không cho các thành phần dịch vị trào ngược lên phía trên [1].
Bên cạnh cơ vòng thực quản dưới, phần cơ hoành bao quanh đoạn cuối thực quản cũng đóng vai trò là một chốt chặn ngoại lai vô cùng quan trọng [3]. Sự phối hợp đồng bộ giữa cơ vòng thực quản dưới và các trụ cơ hoành tạo thành một bộ máy chống trào ngược vững chắc. Khi hai cấu trúc này nằm trùng khớp tại cùng một vị trí giải phẫu, áp lực co bóp được duy trì ổn định, ngăn chặn hoàn toàn hiện tượng đẩy ngược thức ăn hay axit lên lồng ngực [3].
Mỡ nội tạng tạo áp lực xuyên cơ hoành và hình thành thoát vị trượt
Khi cơ thể tích lũy nhiều mỡ vùng bụng, khối mỡ nội tạng sẽ trực tiếp chèn ép cơ học từ bên ngoài vào dạ dày [1]. Sự chèn ép này làm gia tăng áp lực nội dạ dày và áp lực trong khoang bụng [1], [4]. Khoang ngực vốn là nơi có áp lực âm tính so với ổ bụng để phục vụ quá trình hô hấp. Khi áp lực trong ổ bụng tăng cao bất thường do mỡ thừa, độ chênh lệch áp lực giữa khoang bụng và lồng ngực (áp lực xuyên cơ hoành) sẽ bị đẩy lên rất cao [2], [5].
Sức ép liên tục này đẩy các cơ quan trong ổ bụng dịch chuyển dần lên phía trên [5]. Khi lực đẩy vượt quá sức chịu đựng của các dây chằng nâng đỡ, phần đáy vị và tâm vị dạ dày sẽ bị đẩy trượt qua khe thực quản của cơ hoành để đi vào trung thất, hình thành nên hiện tượng thoát vị hoành dạng trượt [6], [3].
Hậu quả của thoát vị trượt là sự tách rời giữa cơ hoành và cơ vòng thực quản dưới [3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa chu vi vòng eo lớn và sự gia tăng phân tách giữa các thành phần áp lực dạ dày - thực quản, dấu hiệu điển hình của việc giãn rộng khối thoát vị hoành [1]. Khi cơ hoành bị tách rời khỏi cơ vòng thực quản dưới, van chống trào ngược bị suy yếu hoàn toàn [3]. Túi thoát vị nằm phía trên cơ hoành trở thành một bể chứa axit bị giữ lại, làm giảm khả năng làm sạch axit của thực quản và liên tục gây trào ngược dịch vị [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu
Các nghiên cứu thực nghiệm và quan sát lâm sàng đã ghi nhận chi tiết tác động của thừa cân béo phì lên áp lực thực quản và bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD).
Trong một phân tích hồi cứu năm 2022 trên 1.389 bệnh nhân được chỉ định nội soi đường tiêu hóa trên, béo phì được xác định là một yếu tố nguy cơ độc lập có ý nghĩa đối với sự hình thành thoát vị hoành [1]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng chu vi vòng bụng lớn và tỷ lệ eo/hông cao làm tăng chèn ép dạ dày, làm giãn cơ vòng thực quản dưới và thúc đẩy trào ngược [1].
Một nghiên cứu tầm soát sức khỏe công bố năm 2013 tại Nhật Bản trên 3.775 người trưởng thành tham gia kiểm tra định kỳ từ tháng 4 năm 2010 đến tháng 3 năm 2011 đã ghi nhận 604 người (chiếm 16,0%) mắc trào ngược dạ dày thực quản [4]. Phân tích hồi quy đa biến cho thấy sự tích tụ mỡ nội tạng, hội chứng chuyển hóa, tiền hội chứng chuyển hóa, giới tính nam và sự hiện diện của thoát vị hoành là những yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê đối với tỷ lệ mắc GERD [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc tăng huyết áp chưa điều trị và tăng đường huyết chưa điều trị là các yếu tố nguy cơ dương tính, trong khi các đối tượng được điều trị rối loạn lipid máu và đái tháo đường lại giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh [4].
Một nghiên cứu tổng quan năm 2014 khẳng định mối liên hệ giữa béo phì và trào ngược dạ dày thể hiện rõ rệt trên tất cả các thước đo bệnh học: triệu chứng lâm sàng, viêm thực quản trợt xước, mức độ phơi nhiễm axit thực quản và các biến chứng [7]. Áp lực ổ bụng gia tăng làm gián đoạn chỗ nối dạ dày - thực quản và tạo nên thoát vị hoành [7].
Nghiên cứu phân tích ngẫu nhiên hóa Mendel hai chiều công bố năm 2025 cũng phân loại thoát vị hoành là một dạng thoát vị cơ hoành, trong đó các tạng ổ bụng trượt qua khe hoành vào trung thất [6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng áp lực ổ bụng tăng cao cùng với béo phì là các yếu tố nguy cơ phổ biến không chỉ cho thoát vị hoành mà còn cho nhiều dạng thoát vị thành bụng khác như thoát vị rốn hay thoát vị vết mổ [6].
Tổng kết dịch tễ học qua khảo sát kiểm tra sức khỏe và dinh dưỡng quốc gia giai đoạn 2005-2009 ghi nhận tỷ lệ béo phì là 35,5% ở nam giới và 35,8% ở nữ giới, đồng thời khẳng định tình trạng này liên quan trực tiếp đến việc khởi phát sớm GERD [3]. Tỷ lệ mắc trào ngược lên tới xấp xỉ 50% ở những người béo phì bệnh lý [3]. Các tài liệu cũng khẳng định ngay cả việc tăng cân trong thời gian ngắn cũng gắn liền với nguy cơ tăng từ 3 đến 4 lần xuất hiện các triệu chứng trào ngược [3]. Tỷ lệ thoát vị hoành ở bệnh nhân GERD dao động từ 0,8% đến 43,0%, và kích thước khối thoát vị có mối tương quan tuyến tính với mức độ nghiêm trọng của triệu chứng [3].
Tác động thể dịch và rối loạn nhu động đi kèm
Áp lực cơ học không phải là con đường duy nhất mà mỡ thừa tác động lên cơ vòng thực quản dưới. Mô mỡ nội tạng là một cơ quan nội tiết hoạt động mạnh mẽ, tiết ra nhiều chất trung gian hóa học ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa [1], [2].
Nghiên cứu cho thấy mỡ nội tạng liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng nồng độ interleukin-6, leptin và yếu tố hoại tử u (TNF) trong huyết thanh [1]. Những cytokine tiền viêm này kích thích chức năng bài tiết axit của dạ dày và có thể làm ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của chỗ nối dạ dày - thực quản [1]. Sự gia tăng cytokine tiền viêm kết hợp cùng việc giảm tiết adiponectin ở người béo bụng làm tăng khả năng xuất hiện các biến chứng nghiêm trọng như viêm thực quản trợt xước, thực quản Barrett và ung thư biểu mô tuyến [8].
Bên cạnh đó, béo phì còn làm thay đổi vận động của thực quản và làm gia tăng số lần giãn thoáng qua của cơ vòng thực quản dưới (TLESR) [2], [3]. Béo phì cũng làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày và làm giảm áp lực cơ bản của cơ vòng thực quản dưới lúc nghỉ ngơi [3]. Ở những bệnh nhân béo phì, các bất thường thần kinh phế vị có thể dẫn đến việc bài tiết nhiều dịch mật và enzyme tụy hơn, khiến dịch trào ngược trở nên độc hại hơn đối với niêm mạc thực quản [5].
Những hiểu lầm thường gặp về béo phì và trào ngược
Rất nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những người béo phì nặng (chỉ số BMI rất cao) mới phải đối mặt với nguy cơ biến dạng cơ vòng thực quản dưới. Bằng chứng khoa học chứng minh rằng ngay cả sự tăng cân nhẹ trong thời gian ngắn cũng đủ làm tăng nguy cơ xuất hiện triệu chứng trào ngược lên gấp 3 đến 4 lần [3].
Một ngộ nhận khác là việc cho rằng trào ngược chỉ cần điều trị bằng các loại thuốc giảm tiết axit là đủ mà không cần quan tâm đến thể trọng. Mỡ nội tạng duy trì một lực ép cơ học thường trực lên dạ dày; do đó, nếu áp lực trong ổ bụng không được giải tỏa, việc điều trị nội khoa sẽ kém hiệu quả [1], [8]. Các bệnh nhân có bệnh đồng mắc thường đòi hỏi liều lượng thuốc ức chế tiết axit cao hơn và thời gian điều trị kéo dài hơn [8].
Nhiều người cũng nghĩ rằng tập các bài gập bụng cường độ cao có thể nhanh chóng làm giảm mỡ và chữa khỏi trào ngược. Tuy nhiên, các động tác gập siết cơ bụng quá mức khi khối mỡ nội tạng còn dày có thể làm tăng vọt áp lực ổ bụng tức thời, vô tình đẩy khối thoát vị trượt lên ngực mạnh hơn và khiến triệu chứng trào ngược bùng phát dữ dội.
Ai là nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng?
Người lớn tuổi có tỷ lệ vòng eo trên hông (WHR) cao là nhóm đầu tiên cần lưu tâm, bởi quá trình lão hóa kết hợp với béo bụng trung tâm sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc trào ngược [1]. Khi tuổi cao, các mô liên kết xung quanh khe hoành trở nên lỏng lẻo hơn, khiến dạ dày dễ bị trượt lên lồng ngực khi có áp lực từ mỡ bụng [1], [6].
Người mắc hội chứng chuyển hóa hoặc tiền hội chứng chuyển hóa, đặc biệt là nam giới có tích tụ mỡ nội tạng và mắc kèm rối loạn lipid máu chưa được điều trị, có nguy cơ mắc trào ngược rất cao [4].
Những người béo phì có biến chứng tim mạch đi kèm cũng cần theo dõi sát sao vì nhóm này dễ xuất hiện các biến chứng nặng như viêm thực quản trợt xước hay Barrett thực quản [8]. Ngoài ra, việc dùng thuốc điều trị trào ngược ở người béo phì cũng cần cẩn trọng; liều lượng của các thuốc như cimetidine và ranitidine cần được tính toán dựa trên cân nặng lý tưởng của bệnh nhân thay vì cân nặng thực tế [5].
Gợi ý kiểm soát áp lực ổ bụng và cải thiện sức khỏe
Để giảm tải áp lực xuyên cơ hoành và phục hồi hàng rào chống trào ngược, giảm mỡ nội tạng là mục tiêu cốt lõi. Giảm cân đã được chứng minh là giúp cải thiện rõ rệt các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản [7], [2].
Về chế độ ăn, nên chia nhỏ các bữa ăn trong ngày thay vì ăn quá no trong một lần. Việc dạ dày bị căng giãn quá mức do chứa lượng thức ăn lớn sẽ làm tăng áp lực nội dạ dày và kích thích cơ vòng thực quản dưới giãn mở bất thường [3]. Cần tránh nằm ngay sau khi ăn và hạn chế ăn sát giờ đi ngủ để tránh làm tăng áp lực trào ngược khi cơ thể ở tư thế nằm ngang.
Về trang phục và thói quen sinh hoạt, người thừa cân nên tránh mặc quần áo quá bó chặt vùng bụng hoặc thắt dây lưng quá chặt, vì điều này tạo thêm lực ép ngoại lai vào dạ dày [1]. Lựa chọn các bài tập thể dục nhịp điệu vừa sức như đi bộ nhanh, bơi lội hoặc đạp xe giúp tiêu hao năng lượng, giảm mỡ nội tạng mà không làm gia tăng đột ngột áp lực trong khoang bụng.
Đối với những trường hợp béo phì bệnh lý mức độ nặng khi chế độ ăn và thay đổi lối sống không mang lại kết quả lâu dài, can thiệp phẫu thuật có thể được cân nhắc [7]. Phẫu thuật nối tắt dạ dày kiểu Roux-en-Y được ghi nhận là phương pháp mang lại hiệu quả cao trong việc giảm cân và giảm triệu chứng trào ngược [7], [2], [5]. Trong quá trình phẫu thuật giảm béo, việc kết hợp sửa chữa thoát vị hoành cũng được nhiều phẫu thuật viên đánh giá là cần thiết để khôi phục cấu trúc giải phẫu [7].
Thừa cân và béo phì vùng bụng tác động tiêu cực đến cơ vòng thực quản dưới thông qua cơ chế chèn ép cơ học và bài tiết các chất gây viêm [1], [2]. Việc chủ động kiểm soát cân nặng, giảm chu vi vòng eo và điều chỉnh chế độ sinh hoạt không chỉ giúp giải tỏa áp lực xuyên cơ hoành mà còn là biện pháp căn cơ để bảo vệ đường tiêu hóa. Khi có dấu hiệu trào ngược kéo dài hoặc có bệnh nền chuyển hóa, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn lộ trình điều trị thích hợp.
