Chàm sữa hay viêm da cơ địa là một trong những nỗi lo lắng triền miên của nhiều bậc cha mẹ khi chăm sóc con nhỏ. Những cơn ngứa ngáy dữ dội, làn da khô ráp, nứt nẻ khiến trẻ quấy khóc cả ngày lẫn đêm, ảnh hưởng lớn đến giấc ngủ và sự phát triển chung. Trước thực trạng này, không ít phụ huynh truyền tai nhau phương pháp bổ sung vitamin D đường uống với hy vọng phục hồi hàng rào da và dứt điểm các cơn ngứa ngáy cho trẻ.

Tuy nhiên, liệu vitamin D có thực sự mang lại hiệu quả thần kỳ như nhiều lời đồn thổi trên các hội nhóm nuôi con? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Vitamin D có thể hỗ trợ cải thiện mức độ nghiêm trọng của bệnh ở một số trường hợp cụ thể, nhưng đây không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn và không mang lại kết quả đồng nhất cho mọi đối tượng.

Mối liên hệ giữa vitamin D và hàng rào bảo vệ da

Bệnh viêm da cơ địa là một rối loạn viêm da mạn tính có tính chu kỳ, gây tổn hại trực tiếp đến chất lượng sống của người bệnh [1]. Cơ chế bệnh sinh của tình trạng này chủ yếu bắt nguồn từ sự khiếm khuyết của hàng rào biểu bì kết hợp với tình trạng rối loạn điều hòa miễn dịch [2]. Khi lớp màng bảo vệ tự nhiên ngoài cùng của da bị suy yếu, da mất nước nhanh chóng dẫn đến hiện tượng khô căng, tạo điều kiện thuận lợi cho các dị nguyên và vi khuẩn xâm nhập gây viêm ngứa [3].

Bên cạnh vai trò quen thuộc trong việc chuyển hóa canxi, vitamin D đã được ghi nhận về khả năng điều hòa hệ thống miễn dịch [3]. Các chất chuyển hóa của vitamin D3 hoạt động như các chất chống oxy hóa giúp duy trì trạng thái cân bằng nội bào của da [4]. Nhờ đó, việc đảm bảo đầy đủ nồng độ vitamin D trong cơ thể có thể hỗ trợ quá trình phục hồi các tổn thương vi mô, hạn chế tình trạng kích hoạt miễn dịch quá mức trên da [3].

Nhiều nghiên cứu y khoa ghi nhận nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh ở những người mắc viêm da cơ địa thường thấp hơn đáng kể so với người khỏe mạnh [2]. Khoảng cách thiếu hụt này biểu hiện rõ rệt nhất ở nhóm bệnh nhi mắc viêm da cơ địa [2]. Một mối tương quan nghịch giữa mức độ nặng của bệnh và nồng độ vitamin D trong máu cũng đã được nhiều thử nghiệm chỉ ra: bệnh càng nặng thì lượng vitamin D đo được càng thấp [3].

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung vitamin D

Để làm rõ lợi ích điều trị của vi chất này, nhiều thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp quy mô lớn đã được tiến hành trên toàn cầu. Một phân tích gộp công bố năm 2024 tổng hợp dữ liệu từ 11 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 686 người tham gia cho thấy, bổ sung vitamin D giúp giảm đáng kể độ nặng của viêm da cơ địa so với nhóm đối chứng [5]. Đánh giá này dựa trên các thang đo chuẩn quốc tế như thang điểm diện tích và độ nặng chàm EASI hoặc thang điểm SCORAD [5].

Một phân tích tổng hợp khác vào năm 2019 thu thập từ 8 nghiên cứu định lượng với 456 người bệnh cũng xác nhận việc bổ sung vitamin D3 làm giảm điểm số mức độ nghiêm trọng SCORAD hoặc EASI với mức chênh lệch trung bình là -5,96 [4]. Trong nghiên cứu này, các vi chất khác như vitamin E và vitamin B12 cũng ghi nhận sự sụt giảm chỉ số tổn thương da [4]. Trước đó, một phân tích dữ liệu năm 2016 cũng cho kết quả tương đồng khi điểm số lâm sàng giảm với mức chênh lệch trung bình chuẩn đạt -5,85 sau thời gian can thiệp bằng vitamin D [2].

Ở nhóm bệnh nhi có biểu hiện bệnh nghiêm trọng, một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2020 trên 86 bệnh nhi đã so sánh giữa nhóm dùng 1600 IU vitamin D3 mỗi ngày phối hợp với bôi kem hydrocortisone 1% hai lần một ngày và nhóm dùng giả dược trong 12 tuần [1]. Kết quả cho thấy nhóm uống vitamin D3 có nồng độ 25-hydroxyvitamin D tăng cao rõ rệt và đạt điểm số EASI trung bình thấp hơn nhóm giả dược [1]. Tỷ lệ phần trăm cải thiện điểm EASI từ thời điểm ban đầu sau 12 tuần ở nhóm bổ sung vitamin D đạt 56,44%, vượt trội hơn mức 42,09% ở nhóm giả dược [1].

Ngoài ra, đối với các trường hợp bùng phát bệnh theo mùa, một thử nghiệm lâm sàng trên trẻ từ 2 đến 17 tuổi bị chàm mùa đông cho thấy việc uống 1000 IU vitamin D3 mỗi ngày trong 1 tháng từ tháng Hai đến tháng Ba giúp cải thiện triệu chứng tốt hơn giả dược [6]. Ở người trưởng thành, việc dùng 2000 IU/ngày trong 3 tháng cũng giúp giảm độ nặng của bệnh và giảm nồng độ kháng thể IgE trong máu [6]. Đáng chú ý, những bệnh nhân có nồng độ 25-hydroxyvitamin D ban đầu dưới 30 ng/mL có tần suất nhiễm trùng da do vi khuẩn cao hơn người có nồng độ từ 30 ng/mL trở lên [6].

Những nghiên cứu trái chiều và giới hạn bằng chứng

Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, bức tranh khoa học về vitamin D trong điều trị chàm da không hoàn toàn đồng nhất. Một phân tích gộp công bố năm 2022 gồm 5 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 304 ca bệnh kết luận rằng, nhìn chung vitamin D không mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh [7]. Phân tích sâu theo phân nhóm chỉ ra vitamin D có tác dụng ở các nghiên cứu gộp chung cả người lớn lẫn trẻ em, nhưng lại không cho thấy hiệu quả ở các nghiên cứu chỉ thực hiện riêng lẻ trên trẻ em [7].

Bên cạnh đó, yếu tố địa lý và liều lượng cũng tạo ra sự khác biệt lớn về hiệu quả lâm sàng. Cụ thể, phân tích này chỉ ra liều bổ sung trên 2000 IU/ngày mới tạo ra sự sụt giảm độ nặng của bệnh, trong khi liều từ 2000 IU/ngày trở xuống lại không tạo ra thay đổi có ý nghĩa [7]. Trong một nghiên cứu ngắn ngày khác, việc dùng liều cao tới 4000 IU/ngày trong vòng 21 ngày cũng không làm thay đổi điểm số EASI hay biểu hiện của yếu tố gây viêm IL-13 [6].

Đặc biệt đối với trẻ sơ sinh, can thiệp bổ sung vitamin D gián tiếp qua đường mẹ nuôi con bú cần được nhìn nhận hết sức cẩn trọng. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 2014 trên 164 bà mẹ có con bị chàm mặt lúc 1 tháng tuổi đã cho mẹ uống 800 IU vitamin D3 mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 6 tuần [8]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm trẻ 3 tháng tuổi không có sự khác biệt về điểm số SCORAD giữa hai nhóm [8].

Nguy hiểm hơn, theo dõi dài hạn đến khi trẻ được 2 tuổi phát hiện tỷ lệ trẻ được bác sĩ chẩn đoán dị ứng thức ăn ở nhóm mẹ uống vitamin D là 25,7% (10 trên 39 trẻ), cao hơn đáng kể so với mức 7,5% (3 trên 40 trẻ) ở nhóm giả dược [8]. Tỷ lệ gặp ít nhất một vấn đề dị ứng nói chung ở nhóm dùng vitamin D cũng lên tới 43,6%, so với 17,5% ở nhóm giả dược [8]. Điều này cho thấy việc tự ý bổ sung vitamin D trong giai đoạn sơ sinh không giúp cải thiện bệnh chàm mà còn tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng dị ứng thức ăn sau này [8].

Hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi chăm sóc trẻ

Hiểu lầm phổ biến nhất của các bậc phụ huynh là coi vitamin D như một phương thuốc đặc trị có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc bôi hoặc kem dưỡng ẩm. Trên thực tế, viêm da cơ địa là bệnh lý viêm mạn tính phức tạp và hiện nay y học vẫn chưa tìm ra phương pháp chữa khỏi hoàn toàn [4]. Các nghiên cứu y khoa lớn đều nhấn mạnh vitamin D chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp cùng phác đồ điều trị nền tảng chuẩn mực như thuốc bôi ngoài da chứa corticosteroid [1].

Một sai lầm nguy hại khác là tâm lý "uống càng nhiều càng tốt", nghĩ rằng đẩy liều cao sẽ nhanh chóng làm da trẻ lặn vết đỏ và hết ngứa. Vitamin D hòa tan trong chất béo và có thời gian bán thải dài, dễ tích tụ lại trong các mô mỡ [6]. Việc lạm dụng các chế phẩm bổ sung không theo chỉ định có thể gây ngộ độc nghiêm trọng [6].

Tình trạng dư thừa vitamin D làm gia tăng hấp thu canxi tại ruột dẫn đến tăng canxi huyết và tăng canxi niệu [6]. Sự quá tải canxi tạo áp lực nặng nề lên thận, nếu kéo dài sẽ dẫn tới chứng tiểu nhiều, mất nước do thận mất khả năng cô đặc nước tiểu [6]. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng ngộ độc thường bắt nguồn từ lỗi phân liều khi pha chế, sai sót trong khâu sản xuất thực phẩm chức năng, hoặc cha mẹ hiểu sai hướng dẫn chỉ định của thầy thuốc [6].

Những ai cần thận trọng trước khi bổ sung?

Bất kỳ trường hợp trẻ nhỏ nào nghi ngờ thiếu vi chất hoặc đang trong giai đoạn chàm cấp tính đều cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp thay vì tự ý dùng sản phẩm bổ sung. Các bậc phụ huynh tuyệt đối không được tự ý nâng liều lượng vượt quá mức khuyến nghị tiêu chuẩn hàng ngày nếu chưa có kết quả xét nghiệm máu xác định nồng độ vi chất cụ thể [3].

Trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi và phụ nữ đang cho con bú cần đặc biệt thận trọng với các chế phẩm vitamin D liều lượng cao ngoài chỉ định dinh dưỡng thông thường [8]. Nhóm đối tượng này có nguy cơ gặp phản ứng nghịch làm tăng nguy cơ dị ứng thực phẩm trong những năm tháng đầu đời [8]. Ngoài ra, những trẻ có tiền sử bệnh lý về chuyển hóa canxi, tổn thương thận hoặc đang dùng đồng thời các loại thuốc điều trị đặc hiệu khác đều bắt buộc phải tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào [6].

Cách tiếp cận đúng đắn và áp dụng thực tế

Để hỗ trợ cải thiện tình trạng khô ngứa một cách an toàn và bền vững, việc chăm sóc toàn diện cho hàng rào bảo vệ da của trẻ cần tuân thủ theo các bước khoa học:

Phụ huynh cần duy trì độ ẩm thường xuyên cho da bằng các loại kem dưỡng ẩm lành tính không chứa hương liệu ngay sau khi tắm để giữ nước cho lớp biểu bì. Bổ sung chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng nhằm cung cấp đầy đủ các chất chống oxy hóa tự nhiên và vitamin cần thiết cho sự phát triển của cơ thể [4]. Khi trẻ có các đợt bùng phát viêm da nặng, cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa da liễu để được chỉ định các loại thuốc bôi kháng viêm thích hợp [1].

Nếu có ý định dùng vitamin D để hỗ trợ miễn dịch cho trẻ, cha mẹ cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ về tiền sử bệnh, làm xét nghiệm kiểm tra nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh khi cần thiết [2]. Luôn đọc kỹ nhãn sản phẩm, dùng dụng cụ chia liều chính xác để tránh nguy cơ quá liều gây độc tính cho cơ thể [6].

Tóm lại, vitamin D có thể mang lại lợi ích hỗ trợ điều trị viêm da cơ địa ở những trường hợp bị thiếu hụt vi chất hoặc bệnh nhi thể nặng dùng phối hợp thuốc bôi. Tuy nhiên, phụ huynh không nên xem đây là "thần dược" trị dứt điểm tình trạng khô ngứa hay vội vã cho trẻ dùng liều cao. Một kế hoạch chăm sóc da khoa học, duy trì độ ẩm và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa mới là chìa khóa an toàn nhất để bảo vệ làn da của trẻ nhỏ.