Trẻ em béo phì có nguy cơ phì đại thất trái sớm không?

Nhiều bậc phụ huynh tại Việt Nam vẫn giữ quan niệm trẻ em mũm mĩm, tròn trịa là biểu hiện của sức khỏe tốt và dễ nuôi. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài bụ bẫm đó, nhiều cha mẹ không khỏi lo lắng liệu số cân nặng dư thừa có đang âm thầm gây sức ép lên trái tim còn non nớt của con hay không.

Câu trả lời từ các nghiên cứu y khoa là có. Trẻ em bị thừa cân, béo phì hoàn toàn có nguy cơ bị phì đại thất trái và biến đổi cấu trúc buồng tim từ rất sớm, ngay cả khi trẻ chưa có biểu hiện bệnh lý rõ ràng hay chưa bị tăng huyết áp ^[1], ^[2]. Tình trạng dư thừa trọng lượng cơ thể tạo ra những gánh nặng trực tiếp làm thay đổi hình thái và chức năng tim ngay từ thời thơ ấu và kéo dài hệ lụy đến khi trưởng thành ^[3], ^[4].

Cơ chế béo phì làm biến đổi cấu trúc buồng tim ở trẻ

Tâm thất trái là buồng tim giữ vai trò quan trọng nhất trong việc bơm máu giàu oxy đi nuôi toàn bộ cơ thể. Khi trẻ bị béo phì, trái tim buộc phải làm việc vất vả hơn để đáp ứng nhu cầu tưới máu cho một cơ thể có khối lượng lớn, dẫn đến hiện tượng tái cấu trúc thất trái hay còn gọi là biến đổi hình thái tim ^[5], ^[2].

Sự biến đổi này diễn ra thông qua cả hai nhóm yếu tố là huyết động học (liên quan đến dòng chảy và áp lực máu) và phi huyết động học (liên quan đến chuyển hóa, nội tiết) ^[2]. Theo cách hiểu truyền thống, phì đại thất trái thường xảy ra để phản ứng lại tình trạng tăng hậu tải (tức sức cản mà tim phải vượt qua khi bơm máu) điển hình như trong bệnh tăng huyết áp hệ thống ^[2]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy béo phì gây phì đại thất trái độc lập với huyết áp, thông qua sự kết hợp giữa gánh nặng thể tích, tích tụ mỡ và các rối loạn chuyển hóa như tăng insulin, đường huyết và mỡ máu ^[5], ^[2], ^[6].

Về mặt hình thái học, các bác sĩ chia cấu trúc thất trái dựa trên chỉ số khối cơ thất trái và độ dày thành tim tương đối thành bốn dạng: hình thái bình thường, tái cấu trúc đồng tâm (thành tim dày lên nhưng khối lượng tim chưa tăng vượt ngưỡng), phì đại lệch tâm (buồng tim giãn rộng kèm tăng khối lượng tim) và phì đại đồng tâm (thành tim dày rõ rệt kèm tăng khối lượng cơ tim) ^[3]. Khi lượng mỡ dư thừa kết hợp thêm tình trạng huyết áp cao, tác động tiêu cực lên cấu trúc hình học của thất trái sẽ mạnh mẽ hơn rất nhiều so với khi chỉ có một yếu tố đơn lẻ ^[2].

Bằng chứng từ các nghiên cứu theo dõi dọc từ nhỏ đến lớn

Để biết béo phì lúc nhỏ ảnh hưởng thế nào đến trái tim khi trưởng thành, một nghiên cứu công bố năm 2008 thuộc khuôn khổ Nghiên cứu Tim Bogalusa đã khảo sát 824 người trưởng thành trong độ tuổi từ 24 đến 44 (độ tuổi trung bình là 36, gồm 41% nam giới và 69% người da trắng) từng được ghi nhận các yếu tố nguy cơ từ thời thơ ấu ^[6]. Kết quả siêu âm tim cho thấy phì đại thất trái lệch tâm và tái cấu trúc đồng tâm là những biến đổi phổ biến nhất ở nhóm người trẻ này, với tỷ lệ phì đại lệch tâm là 4,7% so với 1,8% của phì đại đồng tâm ^[6].

Những người trưởng thành có phì đại thất trái lệch tâm hoặc đồng tâm thường bị béo phì hoặc mắc đái tháo đường nhiều hơn, kèm theo sự gia tăng đáng kể chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết, nồng độ insulin, chỉ số HbA1c, tỷ lệ cholesterol toàn phần trên HDL-cholesterol, triglyceride và tỷ lệ albumin-creatinine trong nước tiểu ^[6]. Phân tích hồi quy cho thấy BMI thời thơ ấu (tỷ số chênh OR là 1,19) và khi trưởng thành (OR là 1,15) là yếu tố quyết định đáng kể gây phì đại thất trái lệch tâm ^[6]. Trong khi đó, huyết áp tâm trương lúc nhỏ (OR là 1,14) và bệnh đái tháo đường khi lớn (OR là 8,25) dự báo tình trạng phì đại đồng tâm ^[6]. Nghiên cứu kết luận béo phì từ thời thơ ấu là yếu tố quyết định nhất quán và có ý nghĩa duy nhất dẫn đến phì đại thất trái lệch tâm ở người trẻ ^[6].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2017 tiếp tục làm rõ tác động này trên 1.256 người trưởng thành từ 27 đến 42 tuổi, những người đã được đo BMI và huyết áp từ 2 đến 10 lần kể từ lúc nhỏ (năm 1987) đến khi lớn (năm 2010) ^[3]. Tỷ lệ bất thường cấu trúc thất trái ở người lớn ghi nhận được là 26,4% tái cấu trúc đồng tâm, 2,0% phì đại lệch tâm và 2,5% phì đại đồng tâm ^[3].

Các nhà khoa học phát hiện chỉ số BMI thời thơ ấu làm tăng nguy cơ phì đại lệch tâm khi trưởng thành gấp 3,53 lần (OR = 3,53), trong khi huyết áp tâm thu lúc nhỏ không liên quan đến dạng này (OR = 1,04) ^[3]. Ngược lại, huyết áp tâm thu lúc nhỏ liên quan đến tái cấu trúc đồng tâm (OR = 1,26) còn BMI lúc nhỏ thì không (OR = 1,06) ^[3]. Đặc biệt, cả BMI thời thơ ấu (OR = 2,69) và huyết áp tâm thu thời thơ ấu (OR = 1,64) đều liên quan độc lập tới tình trạng phì đại đồng tâm khi trưởng thành ^[3].

Tổn thương cơ tim và suy giảm chức năng ngay ở lứa tuổi học đường

Không cần đợi đến khi trưởng thành, những biến đổi ở buồng tim đã xuất hiện ngay khi trẻ còn đang ngồi trên ghế nhà trường. Một nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên 430 trẻ béo phì từ 6 đến 17 tuổi và 150 trẻ khỏe mạnh làm nhóm chứng nhằm đánh giá cấu trúc và chức năng tim bằng siêu âm tim thường quy và siêu âm Doppler ^[4]. Kết quả chỉ ra rằng các biến đổi hình thái và chức năng tim vốn thường thấy ở người lớn béo phì thực chất đã bắt đầu từ sớm trong cuộc đời, trong đó BMI và tổng khối lượng mô mỡ là các yếu tố dự báo hình thái thất trái bất thường ^[4]. Nhóm trẻ bị phì đại đồng tâm có chức năng tâm thu (co bóp) và tâm trương (giãn nở) dưới lâm sàng kém nhất trong tất cả các dạng hình thái thất trái ^[4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2015 khảo sát 526 trẻ em (gồm 237 bé gái, độ tuổi từ 6 đến 15) đã phân tích sâu hơn vai trò của cân nặng, vòng eo và huyết áp ^[7]. Các tác giả nhận thấy tình trạng béo phì, chỉ số BMI và vòng eo có liên quan chặt chẽ với sự gia tăng tỷ lệ E/Em – một chỉ số siêu âm phản ánh sự suy giảm chức năng tâm trương của tim ^[7]. Đáng chú ý, béo phì và vòng eo lớn làm xấu đi chức năng tâm trương của tim bất kể trẻ có bị tăng huyết áp hay không ^[7]. Trong khi đó, tình trạng phì đại đồng tâm có mối liên hệ chặt chẽ với cả tăng huyết áp, béo phì và sự gia tăng kích thước vòng eo của trẻ ^[7].

Bên cạnh siêu âm, phương pháp chụp cộng hưởng từ tim (CMR) kết hợp theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ cũng được áp dụng trong một nghiên cứu năm 2017 trên 68 trẻ từ 8 đến 17 tuổi (gồm 37 trẻ cân nặng bình thường và 31 trẻ thừa cân, béo phì) ^[8]. Nhóm trẻ thừa cân, béo phì có chỉ số khối cơ thất trái cao hơn hẳn nhóm khỏe mạnh (27 ± 4 so với 22 ± 3 g/m2.7), độ dày cơ tim lớn hơn (5,6 ± 0,9 so với 4,9 ± 0,7 mm) và tỷ lệ khối lượng trên thể tích buồng tim cũng cao hơn (0,69 ± 0,1 so với 0,61 ± 0,06) ^[8]. Có tới 35% trẻ thừa cân, béo phì trong nghiên cứu này bị phì đại đồng tâm, 26% bị tăng huyết áp lưu động và 32% bị tăng huyết áp ẩn giấu (tức huyết áp đo tại phòng khám bình thường nhưng tăng khi sinh hoạt) ^[8].

Mối liên hệ giữa mỡ máu và cấu trúc tim ở trẻ béo phì cũng được chứng minh qua một nghiên cứu quan sát so sánh 140 trẻ béo phì và 40 trẻ khỏe mạnh không béo phì ^[5]. Trẻ béo phì có sự gia tăng đáng kể về chiều cao, cân nặng, BMI, tỷ lệ mỡ cơ thể, huyết áp, triglyceride, cholesterol toàn phần, đường kính nội tâm thất trái tâm trương, độ dày vách liên thất, độ dày thành sau thất trái, khối lượng cơ tim và độ dày thành tim tương đối ^[5]. Đồng thời, nhóm trẻ này bị giảm nồng độ mỡ tốt HDL-C và giảm phân suất tống máu thất trái (LVEF) so với trẻ bình thường ^[5]. Phân tích tương quan cho thấy khối lượng cơ tim tỷ lệ thuận với BMI và huyết áp tâm thu, trong khi chỉ số khối cơ thất trái và độ dày thành tim tương đối tỷ lệ nghịch với nồng độ HDL-C ^[5].

Hiểu lầm về "béo phì khỏe mạnh" và giới hạn của bằng chứng

Trong thực tế, nhiều phụ huynh đưa con đi xét nghiệm máu thấy đường huyết, mỡ máu và đo huyết áp vẫn bình thường nên yên tâm cho rằng con thuộc nhóm "béo phì khỏe mạnh về mặt chuyển hóa" và không lo hại tim. Tuy nhiên, một nghiên cứu quy mô lớn công bố năm 2024 tại Trung Quốc trên 2.871 trẻ em từ 6 đến 11 tuổi đã bác bỏ quan niệm này ^[1].

Nghiên cứu phân loại tình trạng chuyển hóa của trẻ dựa trên huyết áp, mỡ máu và đường huyết ^[1]. Kết quả cho thấy, so với trẻ có cân nặng bình thường và chuyển hóa khỏe mạnh, những trẻ thuộc nhóm "béo phì khỏe mạnh về chuyển hóa" vẫn có nguy cơ tái cấu trúc đồng tâm cao gấp 2,01 lần, nguy cơ phì đại lệch tâm cao gấp 6,36 lần và nguy cơ phì đại đồng tâm cao gấp 17,07 lần ^[1]. Ở nhóm trẻ vừa béo phì vừa có rối loạn chuyển hóa, các con số nguy cơ này còn vọt lên lần lượt là 2,35 lần, 10,85 lần và 18,56 lần ^[1]. Do đó, các nhà khoa học khẳng định béo phì dù có chỉ số chuyển hóa bình thường vẫn không phải là tình trạng lành tính đối với sức khỏe tim mạch của trẻ ^[1].

Mặc dù các bằng chứng hiện tại rất phong phú, độc giả cũng cần hiểu rõ một số giới hạn khoa học. Phần lớn các dữ liệu trên trẻ em là nghiên cứu cắt ngang hoặc quan sát tại một thời điểm ^[5], ^[1], giúp chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ chứ chưa thể khẳng định tuyệt đối lộ trình diễn tiến ở từng cá nhân. Hơn nữa, một số nghiên cứu chuyên sâu sử dụng cộng hưởng từ tim có cỡ mẫu còn nhỏ (68 trẻ hoàn thành nghiên cứu) ^[8], và các tiêu chuẩn phân loại béo phì hay cấu trúc tim có thể khác nhau giữa các khu vực địa lý.

Những nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần được theo dõi sát sao là những trẻ vừa béo phì vừa kèm theo tình trạng tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp ^[7], ^[2]. Tại Hoa Kỳ, hiện có hơn 24 triệu trẻ em và thanh thiếu niên bị thừa cân hoặc béo phì, và tỷ lệ tăng huyết áp ở nhi khoa đã tăng từ mức 0,3-1,2% trong những năm 1970-1980 lên tới 5% ở toàn bộ trẻ em hiện nay ^[2]. Đáng báo động, tỷ lệ tăng huyết áp ở trẻ thừa cân, béo phì cao gấp hơn bốn lần so với mặt bằng chung của tất cả trẻ em ^[2].

Nhóm thứ hai là trẻ béo phì có số đo vòng eo lớn (béo bụng), bởi sự phân bố mỡ ở vùng bụng có liên quan trực tiếp đến suy giảm chức năng giãn nở của tim và phì đại đồng tâm ^[7]. Nhóm thứ ba là trẻ béo phì có rối loạn mỡ máu, đặc biệt là nồng độ cholesterol tốt (HDL-C) thấp, triglyceride cao, hoặc có các biểu hiện kháng insulin, tăng đường huyết ^[5], ^[6]. Ngoài ra, trẻ béo phì dù đo huyết áp tại phòng khám bình thường nhưng vẫn cần cảnh giác với tình trạng tăng huyết áp ẩn giấu chiếm tỷ lệ tới 32% khi theo dõi huyết áp 24 giờ ^[8].

Phối hợp kiểm soát cân nặng và huyết áp để bảo vệ tim cho trẻ

Điểm tích cực là những thay đổi ở tim có thể được can thiệp nếu phát hiện sớm. Các tài liệu y khoa nhấn mạnh rằng, đối với những người bị béo phì kèm tăng huyết áp, việc đưa khối lượng cơ thất trái trở về mức bình thường đòi hỏi phải đạt được cả hai mục tiêu: giảm cân thành công và kiểm soát huyết áp về mức bình thường ^[2]. Các chiến lược bảo vệ sức khỏe tim mạch cho trẻ cần đặt trọng tâm lớn vào việc phòng ngừa béo phì ngay từ đầu ^[2].

Trong đời sống hàng ngày, cha mẹ nên theo dõi định kỳ chỉ số BMI và số đo vòng eo của con theo biểu đồ tăng trưởng chuẩn ^[7], ^[1]. Về dinh dưỡng, cần hạn chế thực phẩm nhiều đường tinh luyện, chất béo bão hòa và thức ăn nhanh để kiểm soát triglyceride, cholesterol toàn phần và nâng cao chỉ số mỡ tốt HDL-C ^[5]. Đồng thời, cần giảm lượng muối ăn và khuyến khích trẻ vận động thể lực đều đặn mỗi ngày để cải thiện độ nhạy insulin và ổn định huyết áp.

Khi thấy trẻ có dấu hiệu tăng cân nhanh, vòng bụng to, phụ huynh không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn kiêng cực đoan làm ảnh hưởng đến sự phát triển chiều cao của trẻ. Cha mẹ cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa nhi hoặc tim mạch để bác sĩ thăm khám, đo huyết áp (bao gồm cả cân nhắc theo dõi huyết áp 24 giờ để phát hiện tăng huyết áp ẩn giấu) ^[8], xét nghiệm mỡ máu, đường huyết ^[5], ^[1] và siêu âm tim khi cần thiết ^[5], ^[4].

Tóm lại, béo phì ở trẻ em không đơn thuần là vấn đề ngoại hình mà là yếu tố nguy cơ trực tiếp gây phì đại thất trái và suy giảm chức năng tim từ rất sớm ^[7], ^[1]. Ngay cả khi các xét nghiệm máu và huyết áp chưa báo động, trái tim của trẻ béo phì vẫn đang phải chịu áp lực tái cấu trúc âm thầm ^[1]. Chủ động kiểm soát cân nặng, duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám định kỳ là chìa khóa giúp cha mẹ bảo vệ trái tim khỏe mạnh cho con đến khi trưởng thành ^[3], ^[2].