Trẻ nhỏ ho nhiều hơn khi trời lạnh: Khi nào là bình thường?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, gió lạnh và độ ẩm không khí hạ thấp, nhiều bậc phụ huynh lại lo lắng khi thấy con mình bắt đầu xuất hiện những cơn ho khúc khắc. Không ít gia đình vội vã tìm mua các loại thuốc ức chế ho, siro hoặc thậm chí là thuốc kháng sinh vì nghĩ rằng con đã bị nhiễm trùng phổi nghiêm trọng.

Tuy nhiên, ho khi hít phải không khí lạnh không phải lúc nào cũng là bệnh lý nguy hiểm. Trong nhiều trường hợp, đây chỉ là một phản xạ sinh lý bình thường nhằm bảo vệ đường thở khỏi sự xâm nhập của luồng không khí chưa được sưởi ấm và tạo ẩm đầy đủ. Cơn ho chỉ trở thành dấu hiệu bất thường khi nó kéo dài dai dẳng, đi kèm khò khè, khó thở hoặc phản ánh tình trạng quá mẫn tiềm ẩn của hệ hô hấp.

Vì sao không khí lạnh và khô lại kích thích đường thở của trẻ?

Hệ thống niêm mạc hô hấp của con người được thiết kế để làm ấm và làm ẩm không khí trước khi đưa vào các phế nang. Khi trẻ hít thở trong môi trường nhiệt độ thấp và hanh khô, niêm mạc đường thở sẽ phải đối mặt với hiện tượng mất nước và mất nhiệt đột ngột.

Hiện tượng mất nước qua đường hô hấp có thể trực tiếp kích hoạt phản xạ ho ^[1]. Sự mất nước này kích thích các thụ thể ho trên bề mặt niêm mạc, đồng thời thúc đẩy giải phóng các chất trung gian gây viêm thần kinh như tachykinin và kinin ^[1].

Bên cạnh đó, việc thông khí quá mức bằng luồng không khí chưa được điều hòa tốt sẽ tạo ra tình trạng mất nhiệt tại đường dẫn khí, với tần suất các cơn ho tỷ lệ thuận với tốc độ mất nhiệt hô hấp ^[1]. Sau quá trình làm lạnh, hiện tượng tái làm ấm đường thở diễn ra sẽ gây nên tình trạng sung huyết mạch máu niêm mạc ^[1]. Sự sung huyết này làm biến dạng cơ học các đầu mút dây thần kinh cảm giác, từ đó kích hoạt phản xạ ho ngay cả khi lòng phế quản chưa bị co thắt rõ rệt ^[1].

Tác động của khí lạnh khô lên các nhánh phế quản sâu

Không khí lạnh không chỉ tác động ở các đường thở lớn mà còn ảnh hưởng sâu tới các phế quản nhỏ ngoại vi, đặc biệt là ở những trẻ có cơ địa nhạy cảm.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành thử nghiệm kích thích bằng khí lạnh và khô trên 43 trẻ em và thanh thiếu niên (gồm 20 nữ) có độ tuổi trung bình 13,7 tuổi (dao động từ 6,5 đến 18,6 tuổi) đã được chẩn đoán mắc hen suyễn nhưng đang trong giai đoạn thuyên giảm lâm sàng (hen không hoạt động) trong ít nhất một năm ^[2]. Tất cả các đối tượng đều có kết quả hô hấp ký bình thường ở thời điểm ban đầu ^[2].

Sau khi thực hiện thử thách hít khí lạnh khô, các nhà khoa học phát hiện có 10 trẻ (chiếm 23,3%) biểu hiện tình trạng tăng phản ứng đường thở, trong khi 33 trẻ (chiếm 76,7%) phản ứng bình thường ^[2]. Ở nhóm có tăng phản ứng đường thở, thử thách khí lạnh khô đã làm tăng đáng kể chỉ số thanh thải phổi LCI (với P = 0,011) và chỉ số thông khí dẫn truyền Scond (P = 0,008), nhưng các chỉ số này lại giảm rõ rệt sau khi hít thuốc giãn phế quản salbutamol (LCI giảm với P = 0,005; Scond giảm với P = 0,005) ^[2]. Ngược lại, nhóm trẻ phản ứng bình thường không có thay đổi đáng kể nào sau khi hít khí lạnh khô ^[2].

Nghiên cứu này chứng minh rằng ngay cả khi trẻ hen suyễn đang ở giai đoạn thoái lui hoàn toàn không có triệu chứng, luồng khí lạnh và khô vẫn có thể âm thầm gây rối loạn thông khí ở các đường dẫn khí nhỏ ngoại vi ở một bộ phận trẻ em ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu là cỡ mẫu còn khiêm tốn (43 đối tượng) và được thực hiện trong môi trường phòng thí nghiệm chuyên biệt với kỹ thuật rửa khí nitơ nhiều nhịp thở.

Quá mẫn phản xạ ho và mô hình bệnh học hô hấp

Để hiểu rõ tại sao cùng một luồng khí lạnh nhưng có trẻ chỉ ho vài tiếng rồi dứt, có trẻ lại ho sặc sụa, y học hiện đại đã phân tích bệnh lý đường thở dựa trên nhiều yếu tố độc lập.

Theo một bài tổng quan y khoa công bố năm 2012, các bệnh lý đường thở không đồng nhất mà được cấu thành từ 5 khía cạnh tương đối độc lập, bao gồm: tăng phản ứng đường thở (airway hyperresponsiveness - AHR), viêm phế quản, quá mẫn phản xạ ho, tổn thương cấu trúc đường thở và nhu mô phổi, cùng các yếu tố ngoài phổi ^[3].

Hiện tượng tăng phản ứng đường thở có thể gây ra các triệu chứng thay đổi thất thường từng ngày ^[3]. Trong khi đó, hội chứng quá mẫn phản xạ ho được xem là cơ chế nền tảng gây ra các cơn ho khan mạn tính kéo dài vượt trội so với các triệu chứng lâm sàng khác ^[3]. Ngoài ra, các yếu tố ngoài phổi như viêm mũi xoang hay trào ngược dạ dày thực quản cũng đóng vai trò thúc đẩy mức độ nặng của các triệu chứng hô hấp ^[3].

Mô hình này giúp giải thích tại sao luồng khí lạnh có thể kích hoạt cơn ho kéo dài ở những trẻ mang sẵn tình trạng quá mẫn phản xạ ho hoặc có các bệnh lý viêm mũi xoang đi kèm, dù trẻ không hề có tổn thương nhu mô phổi nặng nề.

Tần suất ho mùa lạnh và ranh giới với bệnh hen tiềm ẩn

Các triệu chứng hô hấp vốn xuất hiện rất phổ biến trong cộng đồng trẻ nhỏ vào mùa lạnh, khiến việc phân định ranh giới giữa phản ứng thông thường và dấu hiệu bệnh lý trở nên khó khăn.

Một nghiên cứu dịch tễ học nhi khoa công bố năm 1993 ghi nhận rằng các triệu chứng hô hấp rất phổ biến ở trẻ em, với tỷ lệ lên tới 25% trẻ trong độ tuổi từ 7 đến 10 tuổi thường xuyên bị làm phiền bởi các đợt ho và khò khè tái phát ^[4]. Đáng chú ý, mặc dù tình trạng tăng phản ứng phế quản chủ yếu xuất hiện ở những cá thể có cơ địa dị ứng, nhưng ngay cả những đứa trẻ không có tiền sử dị ứng và không có triệu chứng gợi ý hen suyễn vẫn có thể xuất hiện tình trạng tắc nghẽn phế quản khi bị kích thích bởi vận động thể lực, hít khí lạnh, nước cất hoặc các kích thích dược lý ^[4].

Để làm rõ hơn sự khác biệt giữa trẻ có triệu chứng và trẻ tiềm ẩn nhạy cảm, một nghiên cứu khác vào năm 1993 đã theo dõi 41 trẻ em trong độ tuổi từ 11 đến 16 tuổi ^[5]. Các đối tượng được chia thành ba nhóm: 13 trẻ không có triệu chứng lâm sàng nhưng có tăng phản ứng đường thở với methacholine, 13 trẻ mắc hen suyễn đang có triệu chứng, và 13 trẻ hoàn toàn khỏe mạnh bình thường ^[5].

Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm trẻ không triệu chứng có phản ứng co thắt đường thở với thử thách tăng thông khí bằng khí lạnh và khô cao hơn rõ rệt (4/13 trẻ) so với nhóm trẻ bình thường (0/13 trẻ), mặc dù tỷ lệ này vẫn thấp hơn nhóm trẻ đang có triệu chứng hen (11/15 trẻ) ^[5]. Khi phân tích đờm cảm ứng, lượng bạch cầu ái toan ở nhóm trẻ không triệu chứng có trung vị là 0,20%, thấp hơn đáng kể so với mức 1,70% ở nhóm trẻ hen có triệu chứng và tương đương với nhóm trẻ bình thường là 0,15% ^[5].

Việc điều trị bằng thuốc xịt budesonide 400 microgam 2 lần mỗi ngày giúp cải thiện triệu chứng và chức năng thông khí FEV1 ở nhóm trẻ có triệu chứng, nhưng không mang lại khác biệt có ý nghĩa thống kê ở nhóm trẻ không triệu chứng ^[5]. Nghiên cứu này cho thấy một số trẻ chỉ đơn thuần mang phản ứng nhạy cảm đường thở với khí lạnh mà không có tình trạng viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan, do đó không phải trường hợp nào ho do lạnh cũng cần dùng thuốc chống viêm liều cao.

Nhận diện các nguyên nhân ho do khí lạnh ngoài lồng ngực

Cơn ho khi gặp trời lạnh không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ sâu trong phổi. Đôi khi, ngọn nguồn của vấn đề lại nằm ở các đường dẫn khí phía trên lồng ngực kết hợp với bệnh lý tai mũi họng.

Nghiên cứu trên 133 bệnh nhân nhi liên tiếp (độ tuổi trung bình 10,06 ± 2,16 tuổi) có các triệu chứng giống hen suyễn hoặc ho mạn tính dai dẳng nhưng chưa từng có tiền sử xác định hen hay tắc nghẽn phế quản trước đó đã chỉ ra vai trò quan trọng của đường thở ngoài lồng ngực ^[6]. Qua thử nghiệm khí dung methacholine, có 81 bệnh nhân có tăng phản ứng đường thở ngoài lồng ngực (EAHR), trong đó 41 trẻ kết hợp cả tăng phản ứng ngoài lồng ngực và tăng phản ứng phế quản ^[6].

Phân tích lâm sàng cho thấy, những bệnh nhân chỉ có triệu chứng ho đơn độc (chiếm 60,9% nhóm nghiên cứu) có xác suất bị tăng phản ứng đường thở ngoài lồng ngực cao gấp 4,16 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,32 - 13,13) so với những trẻ có cả ho và khò khè ^[6]. Đặc biệt, viêm mũi xoang và viêm mũi dị ứng quanh năm là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tình trạng tăng phản ứng đường thở ngoài lồng ngực ở 71 bệnh nhân ^[6].

Bên cạnh đó, không khí lạnh còn là tác nhân đặc hiệu kích hoạt một thể bệnh thường bị bỏ sót là hen thể ho. Một nghiên cứu trên 163 bệnh nhân ho kéo dài hoặc ho mạn tính đơn độc (trong đó có 104 bệnh nhân hen thể ho) cho thấy khí lạnh và hành động nói chuyện là những yếu tố kích hoạt cơn ho xuất hiện thường xuyên hơn hẳn ở nhóm hen thể ho so với nhóm ho do nguyên nhân khác ^[7]. Khi phân tích nhóm có nồng độ oxit nitric thở ra FeNO thấp dưới 22 ppb, yếu tố kích hoạt là khí lạnh có độ đặc hiệu lên tới 81% và giá trị dự báo dương tính đạt 70% trong việc chẩn đoán hen thể ho ^[7]. Yếu tố kích thích từ khí lạnh cũng có mối liên quan mật thiết với tình trạng tăng phản ứng đường thở ở tất cả các bệnh nhân ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh

Nhiều cha mẹ tin rằng trẻ cứ ho khi trời trở rét là chắc chắn đã bị "nhiễm lạnh vào phổi" hoặc viêm họng do vi khuẩn, từ đó tự ý dùng thuốc kháng sinh. Đây là quan niệm sai lầm, bởi vì khí lạnh khô kích ứng trực tiếp lên hệ thần kinh cảm giác và gây thoát nhiệt, mất nước niêm mạc chứ không đồng nghĩa với nhiễm trùng ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là việc ép trẻ uống các loại thuốc ức chế ho thật mạnh để cắt đứt cơn ho ngay lập tức. Cơn ho là phản xạ tống xuất dị vật và chất nhầy bảo vệ phổi ^[3]. Việc triệt tiêu phản xạ này bừa bãi có thể làm ứ đọng dịch tiết, trong khi nguyên nhân gốc rễ có thể chỉ là viêm mũi dị ứng, viêm mũi xoang kích ứng đường thở ngoài lồng ngực ^[6].

Một số người lại cho rằng nếu trẻ chỉ ho khan khi ra gió lạnh mà không sốt thì hoàn toàn không có nguy cơ gì. Thực tế, khí lạnh có thể là dấu hiệu điểm mặt của chứng hen thể ho hoặc tình trạng tăng phản ứng phế quản tiềm ẩn, cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám cẩn thận ^[7].

Nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng khi chuyển lạnh

Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát sao nếu trẻ thuộc các đối tượng sau:

• Trẻ có tiền sử mắc hen suyễn, kể cả những trẻ đang trong giai đoạn thuyên giảm không dùng thuốc, vì phế quản nhỏ vẫn có thể bị co thắt cục bộ khi gặp khí lạnh khô ^[2].
• Trẻ có cơ địa viêm mũi xoang hoặc viêm mũi dị ứng quanh năm, do dịch chảy mũi sau và tình trạng tăng phản ứng đường thở ngoài lồng ngực khiến trẻ rất dễ bị ho kéo dài ^[6].
• Trẻ có các cơn ho khan bùng phát mạnh mẽ khi chạy nhảy nô đùa ngoài trời lạnh hoặc khi nói chuyện nhiều ^[1], ^[7].
• Trẻ từng có cơn ho kèm theo tiếng thở rít, khò khè hoặc khó thở, vì đây là dấu hiệu cho thấy tổn thương có thể lan sâu xuống đường dẫn khí bên dưới ^[6].

Hướng dẫn chăm sóc và phòng ngừa ho do lạnh tại nhà

Để giảm thiểu tình trạng kích ứng đường thở do không khí lạnh và khô, cha mẹ có thể áp dụng các biện pháp khoa học:

• Giữ ấm và làm ẩm luồng khí hít vào: Khi cho trẻ ra ngoài trời lạnh, hãy cho trẻ đeo khẩu trang vải mềm hoặc quàng khăn che kín vùng mũi miệng. Thói quen này giúp giữ lại hơi ẩm và nhiệt độ từ khí thở ra, sưởi ấm cho luồng không khí mới đi vào, hạn chế hiện tượng mất nước và sốc nhiệt niêm mạc ^[1].
• Kiểm soát độ ẩm phòng ngủ: Vào những ngày hanh khô mùa đông, có thể sử dụng máy tạo ẩm trong phòng ngủ để duy trì độ ẩm không khí ở mức dễ chịu, tránh để luồng gió lạnh lùa trực tiếp vào giường ngủ của trẻ.
• Uống nước ấm đều đặn: Cho trẻ uống từng ngụm nước ấm nhỏ trong ngày để bù lại lượng nước bị thất thoát qua đường thở và làm dịu các thụ thể ho đang bị kích ứng ^[1].
• Vệ sinh mũi họng đúng cách: Nếu trẻ có biểu hiện viêm mũi dị ứng hoặc viêm mũi xoang, cần điều trị tích cực theo hướng dẫn của bác sĩ tai mũi họng để kiểm soát triệt để phản ứng tăng nhạy cảm đường thở ngoài lồng ngực ^[6].

Tóm lại, ho khi trời lạnh là một phản xạ sinh lý thường gặp của đường thở nhằm thích ứng với môi trường nhiệt độ thấp và hanh khô. Cha mẹ cần giữ bình tĩnh, áp dụng các biện pháp làm ấm và làm ẩm đường hô hấp cho con, đồng thời đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám khi cơn ho kéo dài dai dẳng hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường.