Tư thế ngồi xổm khi đi vệ sinh có thực sự giảm táo bón?

Nhiều gia đình hiện nay có thói quen mua thêm một chiếc ghế nhỏ kê dưới chân khi ngồi bồn cầu nhằm mô phỏng tư thế ngồi xổm tự nhiên. Trào lưu này bắt nguồn từ lời truyền miệng rằng nâng cao chân sẽ làm thẳng đường ruột, giúp việc đi ngoài diễn ra dễ dàng và giải quyết triệt để chứng táo bón. Tuy nhiên, liệu việc thay đổi tư thế có thực sự mang lại hiệu quả thần kỳ cho tất cả những người đang gặp khó khăn khi đại tiện hay không?

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu y khoa là: tư thế ngồi gập đùi thực sự làm thay đổi cấu trúc hình học của cơ thể, nhưng không thể xem đây là giải pháp chữa khỏi táo bón cho mọi đối tượng. Hiệu quả tống phân trên thực tế phụ thuộc rất lớn vào nguyên nhân gây bệnh, đặc biệt là hoạt động phối hợp của cơ vòng hậu môn và cơ sàn chậu ở từng cá nhân.

Vì sao góc trực tràng - hậu môn lại được quan tâm đặc biệt?

Về mặt giải phẫu, trực tràng và ống hậu môn của con người không tạo thành một đường ống thẳng tuột mà luôn có một góc gập tự nhiên. Góc này được tạo ra chủ yếu nhờ lực kéo của cơ mu - trực tràng, một dải cơ vòng quanh đoạn nối trực tràng và hậu môn như một chiếc dây thòng lọng. Ở trạng thái nghỉ ngơi bình thường, cơ này siết lại giúp giữ phân không tự trôi ra ngoài.

Khi chúng ta ngồi trên bồn cầu bệt thông thường, góc giữa thân trên và đùi thường duy trì ở mức xấp xỉ 90 độ. Ở góc độ này, cơ mu - trực tràng vẫn giữ một độ căng nhất định, tạo nên chỗ gập cản trở dòng di chuyển của phân. Về mặt lý thuyết cơ học, khi nâng đầu gối lên cao hơn hông để đùi tạo với thân mình một góc nhọn (tư thế gần giống ngồi xổm), cơ mu - trực tràng sẽ thả lỏng hơn. Sự thả lỏng này được kỳ vọng sẽ làm thẳng góc trực tràng - hậu môn, mở rộng đường thoát để phân được tống xuất với lực rặn ít nhất.

Trong chẩn đoán hình ảnh, góc trực tràng - hậu môn là một chỉ số quan trọng để đánh giá chức năng sàn chậu ^[1]. Ở trạng thái nghỉ, góc này ở trẻ em được ghi nhận trung bình vào khoảng 120 độ ^[2]. Khi người bình thường cố gắng rặn đại tiện, góc này sẽ mở rộng ra để tạo điều kiện tống phân ^[2]. Ngược lại, khi siết cơ hậu môn để nhịn đi tiêu, góc này sẽ thu hẹp lại ^[2]. Việc đo đạc góc này trên phim chụp X-quang hoặc phương pháp ghi hình phóng xạ đòi hỏi kỹ thuật chuẩn xác, bởi sự xuất hiện của các bất thường như sa trực tràng kiểu túi có thể ảnh hưởng đáng kể đến kết quả đo góc ở người táo bón so với người bình thường ^[3].

Chiếc ghế kê chân có thực sự giúp tống phân nhanh hơn?

Để kiểm chứng xem việc dùng ghế kê chân có thực sự cải thiện khả năng đi tiêu hay không, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được công bố vào năm 2023 đã đánh giá tác động của công cụ này trên 41 bệnh nhân bị táo bón chưa phân loại ^[4]. Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là nữ giới, chiếm tỷ lệ 93%, với độ tuổi trung bình là 52 tuổi ^[4]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên thực hiện bài kiểm tra tống bóng trực tràng ở ba điều kiện: không dùng ghế, dùng ghế cao 7 inch (khoảng 17,8 cm) và dùng ghế cao 9 inch (khoảng 22,9 cm) ^[4].

Kết quả thử nghiệm cho thấy việc sử dụng ghế kê chân thực sự làm thay đổi đáng kể tư thế đại tiện của bệnh nhân ^[4]. Cụ thể, góc tạo bởi cột sống và xương đùi thu hẹp dần khi chiều cao của chiếc ghế tăng lên với ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[4]. Điều này chứng minh ghế kê chân hoàn toàn đáp ứng được mục tiêu cơ học là nâng cao đùi và đưa cơ thể về tư thế tương tự ngồi xổm ^[4].

Mặc dù tư thế đã thay đổi rõ rệt, kết quả tống phân thực tế lại không ghi nhận sự cải thiện tương ứng ^[4]. Thời gian tống bóng trực tràng mô phỏng việc đi tiêu không hề có sự khác biệt giữa việc có dùng ghế hay không dùng ghế ^[4]. Chiều cao của ghế ở mức 7 inch hay 9 inch cũng không tạo ra sự khác biệt nào về thời gian tống bóng ^[4]. Đáng chú ý hơn, khi đánh giá chủ quan bằng thang đo tương tự thị giác, các bệnh nhân không cảm nhận thấy bất kỳ sự cải thiện nào về độ dễ dàng khi tống phân, mức độ mót rặn hay cảm giác khó chịu so với tư thế ngồi thông thường ^[4]. Nghiên cứu này kết luận rằng không thể khuyến cáo dùng ghế kê chân đại trà cho tất cả những người bị táo bón ^[4].

Tư thế ngồi tác động thế nào đến áp lực bên trong trực tràng?

Mặc dù việc kê chân không rút ngắn thời gian tống bóng ở người táo bón chưa phân loại, tư thế cơ thể nói chung lại có ảnh hưởng rất lớn đến các thông số áp lực khi đi tiêu. Một nghiên cứu tiến hành năm 2016 trên 30 bệnh nhân táo bón chức năng đã so sánh các thông số đo áp lực hậu môn - trực tràng giữa tư thế nằm nghiêng và tư thế ngồi ^[5].

Kết quả ghi nhận áp lực trực tràng khi nghỉ ngơi, áp lực rặn tối đa của trực tràng và chỉ số đại tiện ở tư thế ngồi đều cao hơn đáng kể so với khi thực hiện ở tư thế nằm ^[5]. Điều này cho thấy khi chuyển từ trạng thái nằm sang tư thế ngồi trên bồn cầu, trọng lực kết hợp với áp lực ổ bụng giúp tạo ra lực đẩy cơ học tốt hơn ^[5].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra một hiện tượng thú vị liên quan đến tư thế và hoạt động co thắt cơ ^[5]. Khi kiểm tra với trực tràng rỗng, mô hình rối loạn phối hợp vận động được phát hiện ở 46% bệnh nhân ở tư thế nằm và tăng lên 56% khi ngồi ^[5]. Nhưng khi chuyển sang bài kiểm tra tống phân mô phỏng bằng bóng nước 50 ml, có đến 71% số bệnh nhân từng bị ghi nhận rối loạn cơ trước đó đã có thể tự thư giãn cơ vòng hậu môn bình thường ^[5]. Sau cùng, chỉ có 20% (tương đương 6 bệnh nhân) thực sự có biểu hiện co thắt cơ vòng nghịch thường ^[5]. Điều này khẳng định tư thế tác động rõ nét lên các phép đo áp lực, nhưng máy móc không thể thay thế việc đánh giá toàn diện trên tình huống tống phân thực tế ^[5].

Rối loạn sàn chậu: Khi tư thế không thể giải quyết được gốc rễ

Lý do khiến nhiều người kê chân đi vệ sinh nhưng vẫn không thể đi tiêu thuận lợi nằm ở các rối loạn thực thể hoặc chức năng phức tạp sâu bên trong sàn chậu. Phương pháp chụp X-quang bài xuất phân trên 27 ca bệnh lý hậu môn trực tràng cho thấy những tổn thương đa dạng ^[1]. Trong số này, có 5 trường hợp bất thường về góc trực tràng - hậu môn, 15 trường hợp sa trực tràng kiểu túi, 11 trường hợp lồng niêm mạc, 7 ca loét trực tràng và 3 ca lồng toàn bộ thành trực tràng ^[1]. Khi có những bất thường về mặt giải phẫu này, việc chỉ thay đổi tư thế từ ngồi bệt sang gập đùi không thể khắc phục được tình trạng cản trở cơ học ^[1].

Bên cạnh tổn thương giải phẫu, sự suy giảm khả năng vận động của sàn chậu đóng vai trò then chốt trong việc đào thải phân. Một nghiên cứu năm 1993 đã so sánh 17 bệnh nhân táo bón nặng với 15 người bình thường để phân tích động học đại tiện ^[6]. Các nhà khoa học nhận thấy những bệnh nhân có tầng sinh môn bất động (độ sa tầng sinh môn khi rặn nhỏ hơn hoặc bằng 1,0 cm) gặp rất nhiều khó khăn khi tống bóng và chậm bài xuất phân nhân tạo ^[6]. Ở nhóm này, góc trực tràng - hậu môn giảm khả năng mở thẳng khi rặn, sàn chậu kém di động và thời gian lưu chuyển phân qua đoạn đại tràng sigma - trực tràng bị kéo dài ^[6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận nhóm bệnh nhân có độ sa tầng sinh môn dưới 1 cm này có góc trực tràng - hậu môn trơ lì ^[6]. Những bệnh nhân này thường đáp ứng kém với phẫu thuật hay điều trị thông thường, mà thay vào đó cần được tập huấn luyện lại cơ sàn chậu ^[6]. Mặt khác, một nghiên cứu ghi hình phóng xạ bài xuất phân cho thấy tốc độ đào thải ở bệnh nhân táo bón mạn tính chỉ đạt trung bình 0,9%/giây, chậm hơn rất nhiều so với mức 2,8%/giây ở nhóm bệnh nhân失失 tự chủ đại tiện ^[7]. Trong nghiên cứu này, góc trực tràng - hậu môn trung bình đo được ở nhóm táo bón là 133 độ, còn ở nhóm失 tự chủ là 136 độ ^[7].

Một vấn đề chức năng thường gặp khác là hiện tượng co thắt nghịch thường cơ sàn chậu, hay còn gọi là nghịch vận cơ mu - trực tràng. Khi nghiên cứu trên 90 trẻ em bị táo bón mạn tính vô căn, các bác sĩ phát hiện có tới 24% trẻ có phản xạ nghịch thường: góc trực tràng - hậu môn thay vì mở rộng thì lại co hẹp lại khi được yêu cầu rặn đại tiện ^[2]. Đồng thời, 21% trẻ lại mở rộng góc này khi được yêu cầu thắt hậu môn ^[2]. Sự bất tuân của cơ vòng này khiến cho ống hậu môn bị khóa chặt lại khi rặn ^[2].

Hiện tượng rối loạn tống phân này cũng được khảo sát trên 121 bệnh nhân táo bón và đại tiện khó, trong đó có 66% bệnh nhân (80 người) không thể tống được quả bóng chứa đầy khí ^[8]. Ở nhóm đối chứng khỏe mạnh gồm 10 người, có tới 90% (9 người) cũng không tống được quả bóng khí này trong điều kiện thử nghiệm ^[8]. Tình trạng này cho thấy việc tống xuất phân là một chuỗi phối hợp phản xạ thần kinh - cơ phức tạp, không thể chỉ đơn thuần giải quyết bằng việc nâng cao hai chân ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về tư thế ngồi xổm

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng chỉ cần ngồi xổm hoặc kê thêm ghế dưới chân thì mọi chứng táo bón sẽ tự khắc biến mất. Nhiều người lầm tưởng rằng tư thế ngồi bệt hiện đại là nguyên nhân duy nhất gây ra táo bón trong xã hội ngày nay. Thực tế khoa học chỉ ra rằng táo bón có rất nhiều nguyên nhân, từ rối loạn nhu động toàn bộ đại tràng, giảm trương lực cơ, đến các bệnh lý chuyển hóa hoặc do lối sống ^[6].

Một hiểu lầm khác là ai dùng ghế kê chân cũng sẽ cảm thấy nhẹ nhõm và đi ngoài nhanh hơn. Nghiên cứu thực nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đã khẳng định tư thế kê chân không làm giảm thời gian tống phân giả lập và không làm tăng mức độ hài lòng hay giảm bớt sự khó chịu ở những bệnh nhân táo bón chưa phân loại ^[4]. Nếu cơ sàn chậu của người bệnh rơi vào tình trạng co thắt nghịch thường, cơ thể vẫn sẽ siết chặt cửa thoát phân dù đùi có gập sát vào thân mình ^[2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng ghế càng cao thì hiệu quả mở đường ruột càng lớn. Trong thử nghiệm so sánh giữa ghế cao 7 inch và 9 inch, sự thu hẹp góc thân - đùi tăng dần theo độ cao của ghế, nhưng các chỉ số về thời gian tống phân và cảm nhận chủ quan của bệnh nhân hoàn toàn không có sự khác biệt giữa hai mức chiều cao này ^[4]. Do đó, việc cố nâng chân lên quá cao chỉ làm tăng thêm sự gò bó và khó chịu chứ không đem lại thêm lợi ích cơ học nào ^[4].

Ai nên thận trọng khi cố gắng ngồi xổm hoặc dùng ghế kê chân?

Mặc dù việc sử dụng ghế kê chân là một biện pháp hỗ trợ ngoại cảnh không xâm lấn, một số nhóm đối tượng cần hết sức thận trọng khi áp dụng tư thế này:

• Người cao tuổi hoặc người có bệnh lý khớp: Tư thế gập đùi sâu dồn áp lực lớn lên khớp gối, khớp háng và cột sống thắt lưng. Người bị thoái hóa khớp gối nặng hoặc vừa trải qua phẫu thuật thay khớp có thể gặp nguy cơ chấn thương hoặc té ngã khi cố co chân trên bệ vệ sinh.
• Người có tổn thương thực thể ở trực tràng: Những bệnh nhân có sa trực tràng kiểu túi, lồng ruột hay loét thành trực tràng cần được thăm khám chuyên khoa cẩn thận ^[1]. Việc thay đổi tư thế và cố sức rặn trong tư thế gập đùi có thể làm gia tăng áp lực lên thành trực tràng vốn đã suy yếu ^[1].
• Người mắc hội chứng bất động tầng sinh môn hoặc rối loạn cơ sàn chậu: Những bệnh nhân có độ sa tầng sinh môn dưới 1 cm hoặc có phản xạ co thắt cơ vòng nghịch thường sẽ không đạt được hiệu quả từ việc đổi tư thế ^[6], ^[2]. Nhóm này cần được can 치료 tập phản hồi sinh học (biofeedback) hoặc huấn luyện cơ sàn chậu theo hướng dẫn y tế chuyên sâu thay vì tự chữa tại nhà bằng ghế ^[6].
• Bệnh nhân có bệnh nền tim mạch: Tư thế gập đùi kết hợp với hành vi nín thở rặn mạnh có thể làm tăng vọt áp lực trong lồng ngực và ổ bụng, gây biến động huyết áp nguy hiểm đối với người có tiền sử bệnh tim.

Cách áp dụng khoa học và lời khuyên cân bằng

Nếu bạn bị táo bón nhẹ do thói quen sinh hoạt và muốn dùng ghế kê chân, việc thử nghiệm là hoàn toàn vô hại nếu thực hiện đúng cách. Hãy chọn một chiếc ghế có chiều cao vừa phải (khoảng 15-20 cm) để bàn chân được nâng lên vững chãi, đầu gối cao hơn hông một chút và thân trên hơi nghiêng nhẹ về phía trước một cách tự nhiên. Tư thế này giúp tạo cảm giác thoải mái mà không gây căng cứng cơ bắp hay chèn ép khớp háng ^[4].

Tuy nhiên, tư thế chỉ là một phần nhỏ trong việc duy trì sức khỏe đường ruột. Một hệ tiêu hóa khỏe mạnh đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ của chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh. Hãy chú ý uống đủ lượng nước hàng ngày để làm mềm phân, đồng thời tăng cường chất xơ hòa tan và không hòa tan thông qua rau xanh, trái cây tươi và ngũ cốc nguyên hạt.

Bên cạnh đó, việc duy trì vận động thể chất đều đặn giúp kích thích nhu động ruột di chuyển hiệu quả hơn. Hãy tạo thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định trong ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng khi phản xạ dạ dày - đại tràng hoạt động mạnh nhất. Tuyệt đối tránh thói quen vừa đi vệ sinh vừa sử dụng điện thoại hay đọc sách, bởi việc ngồi quá lâu trên bồn cầu sẽ làm tăng ứ trệ máu ở các búi trĩ.

Tư thế ngồi gập đùi hay dùng ghế kê chân có thể mang lại sự thoải mái cơ học nhất định nhưng không phải là chìa khóa vạn năng cho bệnh táo bón ^[4]. Người dân không nên thần thánh hóa công cụ này hay xem nó là phương pháp điều trị thay thế. Nếu tình trạng táo bón kéo dài dai dẳng, đi kèm các dấu hiệu cảnh báo như đau quặn bụng, sút cân không rõ nguyên nhân hoặc đi ngoài ra máu, người bệnh cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, chụp hình bài xuất phân và đo áp lực hậu môn trực tràng nhằm tìm đúng nguyên nhân gốc rễ và điều trị kịp thời ^[5], ^[1].