Nhiều người trung niên và cao tuổi duy trì thói quen dùng aspirin liều thấp hằng ngày để ngăn ngừa tai biến tim mạch hoặc đột quỵ. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian dùng thuốc bắt đầu cảm thấy khớp ngón chân cái hoặc bàn tay đau nhức dữ dội, xét nghiệm thấy nồng độ axit uric máu tăng cao. Mối băn khoăn phổ biến là liệu viên thuốc bảo vệ tim mạch quen thuộc này có phải là thủ phạm trực tiếp làm tăng axit uric hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: aspirin liều thấp có thể làm giảm khả năng đào thải axit uric qua thận, từ đó làm tăng nhẹ nồng độ chất này trong máu và gia tăng nguy cơ bùng phát cơn gút cấp ở người nhạy cảm. Dù vậy, tác động này thường ở mức khiêm tốn và người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dừng thuốc phòng ngừa tim mạch mà cần biết cách phối hợp điều trị an toàn dưới sự giám sát y khoa.

Cơ chế tác động hai pha của aspirin lên thận

Aspirin (axit acetylsalicylic) sở hữu một đặc tính dược lý rất độc đáo đối với chức năng lọc và bài tiết của thận, thường được gọi là "tác động hai pha" tùy thuộc vào mức liều sử dụng [1], [2]. Khi dùng ở mức liều rất cao (trên 3 g mỗi ngày), thuốc có tác dụng kích thích bài tiết axit uric qua nước tiểu [1]. Ngược lại, khi dùng ở liều thấp (1–2 g mỗi ngày) hoặc các liều rất thấp dùng cho bệnh tim mạch, aspirin lại gây giữ axit uric trong cơ thể [1].

Ở liều mini phòng ngừa biến cố huyết khối (thường từ 75 mg đến 325 mg mỗi ngày), aspirin can thiệp vào quá trình vận chuyển axit uric tại các ống thận [1]. Thay vì được đẩy ra ngoài qua nước tiểu, axit uric bị cản trở bài tiết, dẫn đến hiện tượng ứ đọng dần trong máu [1], [2]. Tình trạng giữ muối urat này kéo dài là nền tảng hình thành tinh thể urat lắng đọng tại khớp [2], [3].

Ngoài ra, ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền mạn tính, lưu lượng lọc qua cầu thận vốn đã suy giảm theo thời gian [1], [4]. Khi aspirin liều thấp làm suy giảm thêm độ thanh thải axit uric của ống thận, nồng độ axit uric huyết thanh sẽ dễ dàng leo thang hơn [1]. Sự biến đổi này diễn ra âm thầm, khiến nhiều người bệnh không nhận ra mối liên hệ cho đến khi khớp sưng tấy dữ dội [3].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về aspirin liều thấp và axit uric?

Mối liên hệ giữa aspirin liều thấp và sự biến động của axit uric đã được nhiều công trình khoa học phân tích kỹ lưỡng qua từng nhóm đối tượng cụ thể.

Một thử nghiệm lâm sàng được công bố năm 2000 đã theo dõi 49 bệnh nhân cao tuổi nội trú (độ tuổi từ 61 đến 94) nhằm đánh giá chi tiết quá trình xử lý axit uric của thận [1]. Những người tham gia không mắc suy thận nặng, chưa từng bị tăng axit uric máu hay bệnh gút trước đó, và được giữ nguyên chế độ ăn uống [1]. Họ được cho dùng aspirin theo liều tăng dần: 75 mg/ngày trong tuần thứ nhất, 150 mg/ngày trong tuần thứ hai, 325 mg/ngày trong tuần thứ ba, và nghỉ thuốc ở tuần thứ tư [1]. Kết quả cho thấy, ngay ở liều thấp nhất là 75 mg/ngày, aspirin đã khiến tốc độ bài tiết axit uric qua thận giảm 15% (P = 0,045), đi kèm với sự gia tăng nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê của nồng độ axit uric huyết thanh (P = 0,009) [1]. Khi liều dùng tăng lên, mức ảnh hưởng tích tụ này giảm dần [1]. Đáng chú ý, sau một tuần dừng thuốc hoàn toàn, độ thanh thải axit uric đã hồi phục về mức ban đầu, dù độ thanh thải creatinin vẫn giảm [1].

Vào năm 2021, một nghiên cứu quan sát hồi cứu cắt ngang đã đối chiếu lại các dữ liệu lâm sàng trên người cao tuổi [4]. Nghiên cứu nhắc lại rằng trong khi thử nghiệm của Segal và cộng sự trên 83 bệnh nhân dùng 100 mg/ngày ghi nhận bài tiết axit uric giảm và axit uric máu tăng, thì nghiên cứu của Akinwusi trên 30 bệnh nhân (dùng 75 mg/ngày trong 2 tuần) hay nghiên cứu của Zhang trên 446 người trên 60 tuổi (dùng 50–100 mg/ngày trong 2 tuần) lại không thấy hiện tượng tăng axit uric máu rõ rệt [4]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng độ thanh thải creatinin trung bình ở nghiên cứu năm 2000 là 47 mL/phút, thấp hơn nhiều so với nhóm của Akinwusi (108 mL/phút) hay nghiên cứu năm 2021 (75 mL/phút) [4]. Điều này cho thấy chức năng thận ban đầu của từng người đóng vai trò cốt lõi quyết định mức độ ảnh hưởng của aspirin [4]. Bản thân nghiên cứu năm 2021 quan sát việc dùng aspirin liều 50–100 mg/ngày trên một tháng cũng không thấy mối liên hệ rõ rệt làm tăng axit uric máu [4].

Về nguy cơ kích phát triệu chứng gút, một nghiên cứu bắt chéo ca bệnh (case-crossover) trên 724 bệnh nhân gút theo dõi trong 1 năm đã đem lại con số đáng chú ý [5]. Các nhà khoa học phát hiện việc sử dụng aspirin liều thấp từ 325 mg/ngày trở xuống trong hai ngày liên tiếp làm tăng nguy cơ bùng phát cơn gút cấp lên 81% (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 1,81; khoảng tin cậy 95%: 1,30–2,51) so với khi không dùng [5]. Nguy cơ này thậm chí còn rõ hơn ở mức liều từ 100 mg/ngày trở xuống (OR = 1,91; khoảng tin cậy 95%: 1,32–2,85) [5].

Mới đây nhất, một báo cáo ca bệnh năm 2025 đã mô tả trường hợp người đàn ông 67 tuổi bị các cơn gút dai dẳng ở bàn tay phải [3]. Mặc dù bệnh nhân tuân thủ nghiêm ngặt lối sống lành mạnh và uống thuốc điều trị đều đặn, các đợt viêm vẫn không dứt cho đến khi các bác sĩ phát hiện ra nguyên nhân nằm ở viên aspirin liều thấp dùng phòng ngừa tim mạch [3]. Khi chế độ điều trị được tối ưu hóa lại, các cơn đau gút mới được kiểm soát hoàn toàn [3].

Lợi ích tim mạch và giới hạn của các bằng chứng

Dù các số liệu cho thấy aspirin liều thấp có thể làm giảm đào thải axit uric, giới chuyên môn khuyến cáo người bệnh không nên quá hoang mang. Theo khuyến cáo của Liên đoàn Chống Thấp khớp Châu Âu (EULAR), tác động làm tăng axit uric của aspirin liều thấp là "rất khiêm tốn" [6]. Do đó, việc sử dụng aspirin liều thấp để bảo vệ hệ tim mạch không nên bị ngăn cản hay loại bỏ ở những bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao, ngay cả khi họ đã mắc bệnh gút [6].

Lợi ích ngăn chặn nhồi máu cơ tim hay tắc mạch máu não thường vượt trội hơn nguy cơ tăng nhẹ axit uric. Bên cạnh đó, các bằng chứng hiện tại cũng chỉ ra nhiều giới hạn: các nghiên cứu can thiệp thường có cỡ mẫu nhỏ (từ 11 đến 49 người) hoặc chỉ theo dõi ngắn hạn trong vài tuần [1], [4], [7]. Kết quả giữa các nghiên cứu còn nhiều điểm khác biệt, phần lớn do sự chênh lệch về chức năng thận nền tảng của các đối tượng tham gia [4].

Hiểu lầm thường gặp: Cứ uống aspirin là bị bệnh gút?

Nhiều người lầm tưởng rằng bất cứ ai dùng aspirin liều thấp cũng sẽ phát triển bệnh gút, hoặc hễ có axit uric cao là phải ngừng ngay lập tức aspirin tim mạch. Đây là quan niệm chưa chính xác.

Aspirin liều thấp chỉ là một yếu tố nguy cơ phối hợp, không phải là nguyên nhân đơn độc gây ra bệnh [2], [6]. Nghiên cứu tổng quan năm 2014 nhấn mạnh rằng bệnh gút chịu sự chi phối của hàng loạt bệnh lý mạn tính đi kèm: bệnh tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì, bệnh thận, tăng creatinin, rối loạn mỡ máu hay giai đoạn mãn kinh [2]. Bản thân tình trạng tăng huyết áp hay béo phì đều làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện cơn gút [2]. Aspirin chỉ đóng vai trò thúc đẩy sự ứ đọng urat dễ bộc lộ hơn ở những người vốn đã có sẵn rối loạn chuyển hóa hoặc suy giảm chức năng lọc của thận [1], [2], [4].

Một hiểu lầm khác là aspirin liều thấp sẽ triệt tiêu hoàn toàn tác dụng của mọi loại thuốc hạ axit uric. Thực tế lâm sàng cho thấy không phải loại thuốc nào cũng bị ảnh hưởng xấu. Một nghiên cứu tiến cứu chéo trên 11 bệnh nhân gút đang dùng probenecid ổn định chỉ ra rằng việc bổ sung 325 mg aspirin/ngày không làm ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ urat máu hay lượng bài tiết qua nước tiểu 24 giờ (P > 0,05) [7].

Ai nên thận trọng khi dùng aspirin kéo dài?

Những nhóm người sau đây cần đặc biệt lưu ý và theo dõi sát chỉ số axit uric khi được chỉ định dùng aspirin liều thấp:

Người có tiền sử viêm khớp gút tái phát hoặc nồng độ axit uric máu đang ở mức cao [2], [3], [5].

Người cao tuổi có chức năng thận suy giảm (độ thanh thải creatinin thấp), bởi ở nhóm này khả năng bù trừ bài tiết của thận kém hơn nhiều so với người trẻ [1], [4].

Người đang đồng thời sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc có tính chất làm giảm đào thải axit uric qua thận, chẳng hạn như thuốc chẹn beta, thuốc ức chế thụ thể angiotensin 2 (loại không phải losartan), thuốc lợi tiểu thiazide hoặc thuốc lợi tiểu quai [6].

Người mắc đồng thời nhiều hội chứng chuyển hóa như béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu [2], [5].

Cách phối hợp thuốc an toàn và biện pháp kiểm soát

Khi bắt buộc phải duy trì aspirin liều thấp cho mục tiêu tim mạch, người bệnh có thể chung sống an toàn với tình trạng tăng axit uric thông qua các giải pháp phối hợp khoa học:

Phối hợp với thuốc ức chế tổng hợp axit uric: Nghiên cứu trên 724 bệnh nhân gút chỉ ra rằng việc sử dụng đồng thời thuốc allopurinol đã triệt tiêu tác động tiêu cực của aspirin liều thấp đối với nguy cơ tái phát cơn gút [5]. Theo hướng dẫn điều trị gút năm 2024, nhóm ức chế xanthine oxidase như allopurinol và febuxostat là trụ cột chính để hạ axit uric lâu dài, hướng tới mục tiêu đưa urat huyết thanh xuống dưới 360 micromol/L [8]. Nguyên tắc dùng thuốc là "bắt đầu liều thấp, tăng chậm rãi": allopurinol khởi đầu tối đa 100 mg/ngày (thấp hơn nếu có suy thận) rồi chỉnh dần lên; febuxostat khởi đầu tối đa 40 mg/ngày [8]. Để phòng ngừa cơn gút cấp khi mới chỉnh liều, có thể phối hợp colchicine liều thấp, NSAID hoặc steroid liều thấp trong thời gian đầu [8].

Tận dụng tác động kép từ các thuốc tim mạch khác: Trong đơn thuốc điều trị rối loạn mỡ máu kèm theo, nhóm statin (như atorvastatin và simvastatin) cũng như fenofibrate đã được chứng minh có tác dụng hỗ trợ hạ urat thông qua việc tăng bài tiết urat qua thận [6]. Dùng statin còn giúp giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân ở người bệnh gút [6].

Điều chỉnh lối sống toàn diện: Theo khuyến nghị từ EULAR, người bệnh cần tích cực giảm cân hợp lý để giảm axit uric máu và ngăn ngừa cơn đau tái phát [6]. Cần hạn chế tối đa rượu bia, nước ngọt chứa nhiều đường fructose, tránh ăn quá nhiều thịt đỏ và hải sản giàu purin [6]. Bổ sung đủ nước lọc mỗi ngày giúp tăng cường lưu thông tuần hoàn và hỗ trợ thận bài tiết chất cặn bã tốt hơn.

Tóm lại, aspirin liều thấp có thể làm giảm bài tiết axit uric và gây tăng nhẹ nồng độ urat trong máu, đặc biệt ở người lớn tuổi có chức năng thận suy giảm. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng aspirin vì vai trò bảo vệ tim mạch sống còn của thuốc. Hãy thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để được theo dõi định kỳ chỉ số urat huyết thanh và tối ưu hóa phác đồ hạ axit uric đồng thời.