Uống sữa bò có phải thủ phạm gây táo bón ở trẻ nhỏ?

Nỗi lo con táo bón vì uống sữa và câu trả lời từ y học

Trẻ nhỏ đi tiêu phân cứng, đau rát, nhiều ngày mới đi một lần là nỗi ám ảnh của nhiều bậc phụ huynh. Khi thuốc nhuận tràng không mang lại hiệu quả, nhiều cha mẹ bắt đầu nghi ngờ ly sữa bò con uống mỗi ngày chính là thủ phạm gây nóng trong và táo bón.

Thực tế, đạm sữa bò có thể là nguyên nhân gây táo bón mạn tính ở trẻ nhỏ thông qua cơ chế dị ứng hoặc không dung nạp ^[1], ^[2]. Tình trạng này đặc biệt đáng lưu ý ở những trẻ bị táo bón kéo dài, không đáp ứng với các thuốc nhuận tràng thông thường ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, không phải mọi trẻ táo bón đều do sữa bò, vì bằng chứng khoa học về mối quan hệ nhân quả trực tiếp vẫn còn nhiều điểm tranh luận và kết quả khác nhau giữa các nghiên cứu ^[4], ^[5].

Vì sao đạm sữa bò lại làm chậm tiêu hóa ở trẻ?

Táo bón là rối loạn tiêu hóa rất phổ biến, ảnh hưởng từ 3% đến 16% trẻ em nói chung và có thể kéo dài nhiều năm ở 35-52% trẻ ^[1], ^[3]. Đa số trường hợp là táo bón chức năng, tức không tìm thấy tổn thương thực thể rõ ràng ở ruột ^[1], ^[4]. Tuy nhiên, đạm sữa bò được ghi nhận là dị nguyên thực phẩm phổ biến nhất có khả năng làm rối loạn nhu động đường tiêu hóa ở trẻ em ^[1].

Khi trẻ bị dị ứng hoặc quá mẫn với đạm sữa bò, hệ miễn dịch tại đường ruột sẽ phản ứng lại với các thành phần protein trong sữa như alpha-lactoalbumin, beta-lactoglobulin hoặc casein ^[2]. Các nghiên cứu ghi nhận sự tham gia của nhiều yếu tố kết hợp gồm di truyền, chế độ ăn, phản ứng miễn dịch và rối loạn vận động ruột ^[1]. Một số trẻ xuất hiện phản ứng dị ứng muộn, khiến phân trở nên cứng và gây đau khi đi tiêu sau vài ngày tiêu thụ sữa bò ^[5].

Nội soi và sinh thiết ruột ở trẻ táo bón mạn tính có liên quan đến sữa bò cho thấy những biến đổi tại niêm mạc đường tiêu hóa ^[6], ^[2]. Cụ thể, bác sĩ ghi nhận tình trạng tăng sản dạng nốt bạch huyết xuất hiện từng mảng ở đại tràng ngang, kèm theo sự tích tụ tế bào bạch huyết và tăng nhẹ mật độ bạch cầu ái toan (một loại tế bào miễn dịch thường tăng trong phản ứng dị ứng) ^[6]. Ngoài ra, mẫu mô ở đoạn cuối hồi tràng của những trẻ tái phát triệu chứng khi uống sữa trở lại có mật độ tế bào miễn dịch T gammadelta nội biểu mô cao hơn rõ rệt so với trẻ bình thường ^[6]. Một số trẻ sơ sinh còn có biểu hiện viêm đại tràng dị ứng trên mẫu sinh thiết trực tràng ^[2].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã trực tiếp kiểm chứng hiệu quả của việc kiêng đạm sữa bò đối với trẻ bị táo bón mạn tính. Một tổng quan năm 2022 tổng hợp dữ liệu từ các thư viện y khoa Embase, Medline và Cochrane trên trẻ từ 0 đến 17 tuổi cho thấy: táo bón xuất hiện ở 4,6% trẻ nhũ nhi bị dị ứng đạm sữa bò ^[1]. Ngược lại, ở nhóm trẻ táo bón mạn tính kháng trị được chuyển đến các bệnh viện tuyến cuối, tỷ lệ dị ứng thực phẩm ẩn sau đó dao động từ 28% đến 78% ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2012 đã theo dõi 140 trẻ từ 1 đến 13 tuổi bị táo bón chức năng mạn tính (theo tiêu chuẩn chẩn đoán Rome III) và đã dùng thuốc nhuận tràng ít nhất 3 tháng nhưng thất bại ^[3]. Trẻ được chia đều thành hai nhóm: nhóm can thiệp gồm 70 trẻ ăn chế độ kiêng sữa bò hoàn toàn trong 4 tuần, sau đó uống sữa bò trở lại trong 2 tuần để thử thách; nhóm đối chứng gồm 70 trẻ vẫn dùng sữa bò bình thường suốt 6 tuần ^[3]. Kết quả sau 4 tuần, 56 trẻ (80%) ở nhóm kiêng sữa đã giảm triệu chứng và thoát khỏi tiêu chuẩn táo bón, cao hơn rõ rệt so với 33 trẻ (47,1%) ở nhóm đối chứng ^[3]. Khi cho 56 trẻ đã đỡ này uống sữa bò trở lại trong 2 tuần, có 24 trẻ (42,8%) bị táo bón tái phát ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2001 thực hiện trên 25 trẻ từ 3 tháng đến 11 tuổi bị táo bón mạn tính (đau khi đi tiêu phân cứng kéo dài ít nhất 1 tháng) ^[2]. Sau khi áp dụng chế độ ăn không có đạm sữa bò trong 4 tuần, 7 trẻ (28%) đã hết táo bón hoàn toàn, nhưng triệu chứng quay trở lại chỉ sau 48 đến 72 giờ khi thử cho uống sữa bò lại ^[2]. Hai trẻ nhũ nhi khác trong nghiên cứu này có kết quả sinh thiết trực tràng bị viêm đại tràng dị ứng nên không thực hiện bước thử uống lại sữa ^[2].

Năm 2004, một nghiên cứu khác khảo sát 35 trẻ táo bón mạn tính kháng trị (tuổi trung bình 8,3, từ 3 đến 15 tuổi, gồm 17 bé gái) và 15 trẻ đối chứng (tuổi trung bình 11,7, từ 2 đến 15 tuổi) bằng nội soi đại tràng kết hợp kiêng sữa 4 tuần ^[6]. Kết quả cho thấy 46% trẻ có tăng sản dạng nốt bạch huyết ở đại tràng ^[6]. Trong thời gian kiêng sữa kết hợp thuốc hỗ trợ, 83% trẻ thuyên giảm triệu chứng, và khi thử uống sữa trở lại thì một phần ba số trẻ (34%) bị tái phát táo bón hoặc nổi triệu chứng da và tiêu hóa khác ^[6].

Ở nhóm trẻ nhỏ hơn, một phân tích hồi cứu công bố năm 2011 trên 9.489 trẻ điều trị tại một bệnh viện nhi ở Ba Lan từ năm 1998 đến 2008 đã phát hiện 136 trẻ (1,43%) bị táo bón mạn tính trong 3 năm đầu đời ^[7]. Đáng chú ý, dị ứng đạm sữa bò là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm tới 99 trẻ (72,8%) ^[7]. Các nguyên nhân khác chiếm tỷ lệ nhỏ hơn nhiều: yếu tố tâm lý (10 trẻ; 7,3%), loạn khuẩn đường ruột (7 trẻ; 5,1%), dị tật giải phẫu đường tiêu hóa (6 trẻ; 4,4%), rối loạn hệ thần kinh (6 trẻ; 4,4%), quá liều vitamin D3 (3 trẻ; 2,2%), hội chứng Down (2 trẻ; 1,4%), bệnh Celiac (1 trẻ; 0,7%), u nguyên bào thần kinh ở bụng (1 trẻ; 0,7%) và xơ nang (1 trẻ; 0,7%) ^[7]. Tất cả trẻ dị ứng thực phẩm trong nghiên cứu này đều cải thiện lâm sàng sau khi áp dụng chế độ ăn loại trừ, và tỷ lệ táo bón do dị ứng thực phẩm giảm dần khi trẻ lớn lên ^[7].

Ngoài chế độ ăn kiêng, việc bổ sung lợi khuẩn cũng được nghiên cứu. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nhãn mở năm 2013 trên 60 trẻ nhũ nhi từ 3 đến 12 tháng tuổi bị viêm da cơ địa kèm dị ứng đạm sữa bò đã đánh giá hiệu quả của hai chủng lợi khuẩn Bifidobacterium lactis BB-12 (liều 1x10^9 CFU) và Streptococcus thermophilus TH-4 (liều 1x10^8 CFU) dùng trong 4 tuần kết hợp chế độ ăn loại trừ và điều trị cơ bản ^[8]. Sau 4 tuần, 85,71% trẻ dùng lợi khuẩn đã hết táo bón, so với 48,15% ở nhóm đối chứng ^[8]. Sau 8 tuần, tỷ lệ hết táo bón tiếp tục tăng lên 92,86% ở nhóm dùng lợi khuẩn so với 62,96% ở nhóm đối chứng, đồng thời giảm cả triệu chứng đau bụng co thắt (colic) và tiêu chảy ^[8].

Bằng chứng vẫn còn tranh cãi và giới hạn

Dù nhiều nghiên cứu cho kết quả khả quan, giới y khoa vẫn chưa hoàn toàn đồng thuận về mối quan hệ nhân quả giữa dị ứng sữa bò và táo bón chức năng ^[4], ^[5]. Hiệp hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Châu Âu và Bắc Mỹ (ESPGHAN-NASPGHAN) từng nhận định bằng chứng khoa học về vấn đề này còn gây tranh cãi ^[4].

Một bài báo năm 2021 điểm lại nhiều nghiên cứu đối lập: có nghiên cứu ghi nhận trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị nứt kẽ hậu môn kèm táo bón mạn tính tiêu thụ lượng sữa bò nhiều hơn trẻ đi tiêu bình thường ^[5]. Một số nghiên cứu khác thấy táo bón biến mất trong 1 đến 5 ngày sau khi ngưng sữa và tái phát sau 5 đến 10 ngày khi dùng lại ở hai phần ba số trẻ ^[5]. Tuy nhiên, một nghiên cứu khác trên 11 trẻ bị táo bón lại không tìm thấy bất kỳ sự cải thiện nào sau 4 tuần ăn kiêng sữa bò ^[5]. Sự khác biệt này có thể bắt nguồn từ quy mô mẫu nghiên cứu, độ tuổi của trẻ và độ tuổi bắt đầu khởi phát táo bón khác nhau ^[5].

Bên cạnh đó, bản thân các thử nghiệm lâm sàng cũng có những hạn chế nhất định, chẳng hạn như thiết kế thử nghiệm không làm mù (cả bác sĩ và người nhà đều biết trẻ đang kiêng sữa) hoặc chưa loại trừ hết các yếu tố tâm lý vốn cũng là nguyên nhân gây táo bón mạn tính ^[5]. Do đó, các nhà khoa học nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược, bắt chéo và mù đôi để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả này ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về xét nghiệm dị ứng

Khi nghi ngờ con dị ứng sữa bò gây táo bón, nhiều phụ huynh muốn đưa con đi xét nghiệm máu hoặc lẩy da để tìm câu trả lời ngay lập tức. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng không có xét nghiệm dị ứng, chụp chiếu X-quang hay đo nhu động ruột nào đạt đủ độ nhạy và độ đặc hiệu để sàng lọc tình trạng táo bón liên quan đến dị ứng đạm sữa bò ^[1]. Cho đến nay, y học vẫn chưa tìm ra dấu ấn sinh học (biomarker) chính xác hay bộ câu hỏi triệu chứng đặc hiệu nào để dự đoán bệnh ^[1].

Thực tế lâm sàng chứng minh các xét nghiệm dị ứng thông thường rất dễ bỏ sót bệnh. Trong thử nghiệm năm 2012 trên 140 trẻ, dù có tới 80% trẻ nhóm can thiệp đáp ứng với việc kiêng sữa, chỉ có duy nhất 1 trẻ có kết quả lẩy da (skin prick test) dương tính ^[3]. Tương tự, ở nghiên cứu năm 2001, trong số những trẻ cải thiện rõ rệt khi kiêng sữa, có 71% trẻ tăng kháng thể IgE tổng số trong máu, nhưng chỉ có 29% dương tính khi lẩy da và 29% tìm thấy kháng thể IgE đặc hiệu (xét nghiệm RAST) với sữa bò ^[2]. Một số nghiên cứu khác thậm chí không tìm thấy sự khác biệt nào về tiền sử dị ứng hay kết quả xét nghiệm sinh hóa giữa nhóm trẻ đáp ứng và không đáp ứng với chế độ kiêng sữa ^[5]. Vì vậy, các hướng dẫn chuyên môn không khuyến cáo làm xét nghiệm dị ứng thường quy cho trẻ bị táo bón chức năng ^[4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ kiêng sữa?

Việc tự ý cắt bỏ sữa và các chế phẩm từ sữa khỏi khẩu phần ăn của trẻ trong thời gian dài mà không có chẩn đoán xác định có thể dẫn đến chế độ ăn kiêng kéo dài không cần thiết ^[1]. Sữa là nguồn dinh dưỡng quan trọng của trẻ nhỏ, nên việc kiêng khem chỉ nên thực hiện có thời hạn và dưới sự giám sát y tế ^[1], ^[4].

Đặc biệt, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám bác sĩ để loại trừ các dấu hiệu báo động của bệnh lý thực thể trước khi nghĩ đến dị ứng sữa ^[1]. Như nghiên cứu tại Ba Lan đã chỉ ra, táo bón ở trẻ nhỏ đôi khi là biểu hiện của các bệnh lý nghiêm trọng khác như dị tật giải phẫu đường tiêu hóa, rối loạn hệ thần kinh, bệnh Celiac (bất dung nạp gluten), xơ nang, u nguyên bào thần kinh ở ổ bụng hoặc ngộ độc do quá liều vitamin D3 ^[7].

Nhóm trẻ nên được cân nhắc đánh giá dị ứng đạm sữa bò bao gồm: trẻ bị táo bón mạn tính không đáp ứng với điều trị thuốc nhuận tràng chuẩn (chẳng hạn đã điều trị ít nhất 3 tháng không thành công) ^[1], ^[4], ^[3]. Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu đề xuất có thể cân nhắc thử kiêng sữa bò như bước đầu tay ở trẻ lứa tuổi tiền học đường, trẻ có tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc bệnh cơ địa dị ứng (atopy), hoặc trẻ từng được chẩn đoán dị ứng đạm sữa bò trước đó ^[4].

Cách áp dụng thực tế cho phụ huynh

Nếu trẻ bị táo bón kéo dài và dùng thuốc nhuận tràng đúng cách vẫn không đỡ, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng ^[4], ^[3]. Phác đồ thực hành được các nghiên cứu đề xuất là áp dụng chế độ ăn loại trừ đạm sữa bò thử nghiệm trong khoảng 2 đến 4 tuần ^[1], ^[5]. Trong giai đoạn này, trẻ ngưng toàn bộ sữa bò và các chế phẩm chứa đạm sữa bò dưới sự hướng dẫn của chuyên gia để đảm bảo bù đắp dinh dưỡng hợp lý ^[1], ^[4].

Nếu sau 4 tuần kiêng sữa mà triệu chứng táo bón thuyên giảm rõ rệt, bước tiếp theo bắt buộc phải làm là thực hiện "thử thách thực phẩm" (cho trẻ uống sữa bò trở lại trong khoảng 2 tuần theo dõi) để xác nhận chẩn đoán ^[1], ^[3]. Ở trẻ thật sự dị ứng đạm sữa bò, triệu chứng đi tiêu phân cứng hoặc đau khi đi tiêu thường sẽ tái phát trong vòng 48-72 giờ hoặc sau 5 đến 10 ngày dùng sữa trở lại ^[5], ^[2]. Việc thử thách lại này giúp xác định đúng bệnh và tránh bắt trẻ phải kiêng sữa kéo dài một cách oan uổng khi sự cải thiện trước đó chỉ là ngẫu nhiên ^[1], ^[3].

Song song đó, nếu trẻ nhỏ (đặc biệt nhóm 3-12 tháng tuổi) có kèm viêm da cơ địa và dị ứng đạm sữa bò đã được xác định, cha mẹ có thể hỏi ý kiến bác sĩ về việc bổ sung thêm lợi khuẩn chứa chủng Bifidobacterium lactis BB-12 và Streptococcus thermophilus TH-4 trong 4 tuần để hỗ trợ giảm nhanh tình trạng táo bón, đau bụng co thắt và rối loạn tiêu hóa ^[8].

Tóm lại, dị ứng đạm sữa bò là một nguyên nhân có thật và khá phổ biến ẩn sau chứng táo bón mạn tính kháng trị ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong 3 năm đầu đời ^[1], ^[7]. Tuy nhiên, phụ huynh không nên tự ý làm xét nghiệm dị ứng tràn lan hay tự cắt sữa của con, mà cần phối hợp với bác sĩ để thực hiện quy trình kiêng sữa thử nghiệm 4 tuần và thử thách lại một cách khoa học, an toàn ^[1], ^[4].