Uống thuốc dạ dày kéo dài có làm tăng nguy cơ thiếu hụt magie?

Ợ chua, đau rát vùng thượng vị hay trào ngược dạ dày thực quản là những vấn đề tiêu hóa rất phổ biến trong cuộc sống hiện đại. Để giải quyết tình trạng này, nhiều người thường tự mua hoặc được chỉ định dùng các loại thuốc ức chế tiết axit dạ dày trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm liên tục. Tuy nhiên, việc gắn bó lâu dài với nhóm thuốc này liệu có gây ra những tác động tiêu cực thầm lặng đến sự cân bằng khoáng chất trong cơ thể hay không?

Câu trả lời theo các bằng chứng y khoa hiện nay là có, việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton kéo dài có thể làm tăng nguy cơ suy giảm và thiếu hụt magie trong máu ^[1]. Đây là một tác dụng phụ dù không xảy ra ở tất cả mọi người nhưng có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện kịp thời ^[2].

Mối liên hệ giữa thuốc dạ dày và nguy cơ hạ magie máu

Thuốc ức chế bơm proton (PPI) được giới thiệu lần đầu tiên vào cuối những năm 1980 và nhanh chóng trở thành một trong những nhóm thuốc được kê đơn phổ biến nhất để điều trị loét dạ dày, loét tá tràng và trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Nhìn chung, nhóm thuốc này có mức độ an toàn cao và mang lại hiệu quả vượt trội trong việc kiểm soát các triệu chứng tiết axit ^[3].

Tuy nhiên, việc sử dụng kéo dài, đôi khi là cả đời mà không có chỉ định y khoa phù hợp, đang ngày càng trở nên phổ biến ^[3]. Vào năm 2006, các trường hợp hạ magie máu nặng đi kèm hạ canxi và hạ kali máu ở bệnh nhân điều trị kéo dài bằng thuốc ức chế bơm proton lần đầu tiên được ghi nhận ^[1]. Tình trạng này sau đó đã được phục hồi khi người bệnh ngừng sử dụng thuốc ^[1].

Đến tháng 3 năm 2011, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa ra cảnh báo chính thức rằng việc dùng thuốc ức chế bơm proton trong thời gian dài có thể gây hạ magie máu nghiêm trọng ^[4]. Tình trạng thiếu hụt magie này không chỉ đơn thuần là sự sụt giảm một khoáng chất vi lượng, mà nó còn có thể kéo theo sự xáo trộn của hàng loạt chất điện giải quan trọng khác trong cơ thể ^[2].

Cơ chế khiến thuốc ức chế bơm proton làm giảm magie

Magie là khoáng chất thiết yếu tham gia vào hàng trăm phản ứng sinh hóa, giúp duy trì chức năng cơ bắp, dẫn truyền thần kinh và nhịp tim ổn định. Sự sụt giảm nồng độ magie do thuốc dạ dày gây ra chủ yếu bắt nguồn từ việc cản trở quá trình hấp thu khoáng chất này tại đường tiêu hóa ^[1].

Cụ thể, các nghiên cứu chuyên sâu chỉ ra rằng thuốc ức chế bơm proton tác động trực tiếp lên các tế bào biểu mô ruột ^[5]. Tình trạng này làm suy giảm quá trình vận chuyển magie qua tế bào thông qua các kênh vận chuyển đặc hiệu mang tên TRPM6 và TRPM7 ^[2].

Không chỉ dừng lại ở đó, việc dùng thuốc kéo dài còn được ghi nhận là làm giảm khả năng hấp thu magie qua khoảng gian bào do sự điều hòa giảm của các protein liên kết claudin ở ruột ^[2]. Khi sự hấp thu tại ruột bị đình trệ, lượng magie cung cấp từ thức ăn không thể bù đắp đủ nhu cầu của cơ thể, dẫn đến nồng độ magie huyết thanh tụt dốc ^[1]. Một khi magie máu hạ thấp, cơ thể cũng dễ rơi vào tình trạng hạ canxi máu kèm suy tuyến cận giáp thứ phát, đồng thời kéo theo hạ kali máu, hạ phốt pho máu và hạ natri máu ^[1], ^[2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận qua những nghiên cứu lớn

Mối quan hệ giữa việc dùng thuốc ức chế bơm proton và tình trạng chuyển hóa magie đã được nhiều công trình tổng quan và nghiên cứu dịch tễ học làm rõ. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã phân tích 14 nghiên cứu bệnh chứng và cắt ngang, qua đó ghi nhận có tới 11 nghiên cứu chỉ ra mối liên quan giữa việc sử dụng thuốc này và tình trạng hạ magie máu ^[1].

Trong đó, 6 báo cáo xác nhận việc dùng thuốc ức chế bơm proton tự nó đã gắn liền với xu hướng làm giảm nồng độ magie trong máu ^[1]. Tổng quan này cũng tổng hợp dữ liệu từ 64 bệnh nhân bị hạ magie máu khi dùng thuốc kéo dài, trong đó tình trạng thiếu hụt magie tái phát khi bệnh nhân đổi sang một loại thuốc ức chế bơm proton khác nhưng không tái phát khi chuyển sang nhóm thuốc kháng thụ thể histamine H2 ^[1]. Đồng thời, 3 nghiên cứu khác được rà soát cũng không phát hiện mối liên hệ nào giữa việc dùng thuốc kháng histamine H2 với rối loạn chuyển hóa magie ^[1].

Một nghiên cứu quy mô lớn công bố năm 2023 tại một trung tâm y tế chuyên sâu đã rà soát 53.149 bệnh nhân được xét nghiệm magie máu trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2016 ^[6]. Trong số này, có 360 bệnh nhân bị hạ magie máu nghiêm trọng dưới mức 0,4 mmol/L ^[6].

Đáng chú ý, có tới 189 trên tổng số 360 bệnh nhân (chiếm 52,5%) được xác định có khả năng hạ magie liên quan đến thuốc ức chế bơm proton ^[6]. Trong nhóm này, có 49 bệnh nhân (24,7%) hoàn toàn không có bất kỳ nguyên nhân nào khác gây hạ magie ngoài việc dùng thuốc ^[6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận 70 bệnh nhân (chiếm 37,0%) thực tế không hề có chỉ định phù hợp để dùng thuốc kéo dài ^[6]. Khi được bù magie, phần lớn bệnh nhân đều hồi phục, nhưng tỷ lệ tái phát hạ magie ở những người tiếp tục uống thuốc dạ dày lên tới 69,7%, cao hơn rất nhiều so với con số 35,7% ở những người đã ngừng thuốc ^[6].

Báo cáo ca bệnh điển hình và những biến chứng tim mạch, thần kinh

Hạ magie máu do thuốc dạ dày có thể diễn tiến âm thầm nhưng biểu hiện lâm sàng khi đã chuyển nặng lại vô cùng nguy hiểm. Năm 2012, báo cáo đầu tiên tại Nhật Bản đã ghi nhận trường hợp một nam bệnh nhân 64 tuổi nhập viện vì buồn nôn, viêm khớp hai mắt cá chân và run rẩy tay chân ^[4]. Người này đã dùng thuốc rabeprazole với liều 10 mg mỗi ngày liên tục trong 5 năm ^[4].

Chỉ ba ngày sau khi nhập viện, bệnh nhân xuất hiện những cơn co giật nghiêm trọng và kết quả xét nghiệm cho thấy tình trạng hạ magie máu nặng ^[4]. Rất may mắn, sau khi được ngừng thuốc rabeprazole và điều chỉnh cân bằng lại các chất điện giải, các triệu chứng co giật và run của bệnh nhân đã biến mất hoàn toàn mà không hề tái phát ^[4].

Nghiêm trọng hơn, sự suy giảm magie có thể tác động tiêu cực đến hoạt động điện học của tim. Một báo cáo năm 2020 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị rung nhĩ và kéo dài khoảng QT thứ phát sau khi bị hạ magie máu nặng do dùng thuốc ức chế bơm proton kết hợp với thuốc lợi tiểu thiazide ^[7]. Việc khoảng QT bị kéo dài làm gia tăng đáng kể nguy cơ dẫn đến xoắn đỉnh, một rối loạn nhịp thất đe dọa trực tiếp đến tính mạng ^[7].

Ngoài ra, hạ magie máu nghiêm trọng còn có thể gây ra cơn tetani, co giật, run cơ, thay đổi nhận thức và rối loạn nhịp tim phức tạp ^[5], ^[2]. Trong những trường hợp người bệnh có thêm các yếu tố mất dịch qua đường tiêu hóa, chẳng hạn như bệnh nhân có mở thông ruột ra da, việc dùng thuốc ức chế bơm proton có thể biến thành một tác nhân cộng hưởng nguy hiểm, khiến nồng độ magie máu tụt xuống mức dưới 1 mg/dL ^[5].

Bằng chứng trái chiều: Liệu mọi người bệnh đều bị ảnh hưởng?

Mặc dù có nhiều báo cáo ca bệnh và nghiên cứu cảnh báo, bức tranh lâm sàng không hoàn toàn đồng nhất trên mọi nhóm bệnh nhân. Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2022 thực hiện trên 263 bệnh nhân mắc trào ngược dạ dày thực quản (gồm 132 người dùng thuốc ức chế bơm proton kéo dài và 131 người đối chứng không có tiền sử bệnh hay dùng thuốc) đã mang lại kết quả đáng chú ý ^[8].

Nồng độ magie huyết thanh trung bình giữa nhóm dùng thuốc (2,03 +- 0,36 mg/dL) và nhóm không dùng thuốc (2,09 +- 0,52 mg/dL) không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê ^[8]. Nghiên cứu này cũng không tìm thấy sự khác biệt về nồng độ magie giữa các hoạt chất thuốc khác nhau như omeprazole hay pantoprazole ^[8]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu lại ghi nhận nồng độ kali máu ở nhóm dùng thuốc thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (3,92 so với 4,20 mEq/L) ^[8].

Điều này cho thấy việc dùng thuốc ức chế bơm proton dài ngày có thể không làm sụt giảm magie đồng loạt ở tất cả bệnh nhân trào ngược thông thường, nhưng vẫn có khả năng gây ảnh hưởng đến các điện giải khác ^[8]. Do đó, việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ của từng cá nhân là vô cùng cần thiết để đánh giá đúng mức độ an toàn khi dùng thuốc ^[6], ^[2].

Bên cạnh nguy cơ hạ magie, việc dùng thuốc kéo dài không đúng chỉ định còn có thể liên quan đến các lo ngại khác như thiếu hụt vitamin B12, thiếu sắt, tăng nguy cơ gãy xương, viêm phổi hay nhiễm trùng đường ruột ^[3], ^[6]. Tuy nhiên, đối với đa số bệnh nhân có chỉ định rõ ràng, lợi ích kiểm soát bệnh của thuốc vẫn vượt trội so với rủi ro ^[3].

Những ai có nguy cơ cao cần đặc biệt thận trọng?

Không phải ai uống thuốc dạ dày cũng bị tụt magie máu, nhưng nguy cơ này sẽ tăng vọt ở một số nhóm đối tượng cụ thể. Nghiên cứu đa biến năm 2023 đã xác định rõ các yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến hạ magie máu nặng ở người dùng thuốc ức chế bơm proton ^[6].

Phân tích cho thấy bệnh nhân đái tháo đường có nguy cơ cao gấp 4,62 lần (khoảng tin cậy 95%: 3,05-7,00) và người bị suy giảm chức năng thận có nguy cơ cao gấp 3,85 lần (khoảng tin cậy 95%: 2,58-5,75) ^[6]. Những người sử dụng thuốc ức chế bơm proton liều cao cũng có nguy cơ tăng gần gấp đôi so với liều chuẩn (tỷ suất chênh 1,96) ^[6]. Phụ nữ (tỷ suất chênh 1,73) và những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp cũng có nguy cơ cao hơn ^[6].

Đặc biệt, sự kết hợp thuốc là yếu tố làm tăng rủi ro rất rõ rệt. Những bệnh nhân dùng chung thuốc dạ dày với thuốc lợi tiểu có nguy cơ hạ magie cao hơn đáng kể (tỷ suất chênh 1,68), nhất là khi phối hợp với thuốc lợi tiểu quai hoặc thiazide ^[1], ^[6], ^[2]. Xu hướng hạ magie máu cũng trở nên trầm trọng hơn ở những người đang điều trị bằng các hóa chất trị ung thư như cisplatin hay carboplatin ^[1].

Ngoài ra, những người cao tuổi, người bị suy dinh dưỡng, người mắc các hội chứng kém hấp thu ở ruột, người có dẫn lưu mở thông ruột hoặc bệnh nhân mắc bệnh mạn tính kéo dài là những đối tượng trên lý thuyết có nguy cơ cao gặp tác dụng phụ khi điều trị lâu năm ^[3], ^[5], ^[2].

Giải pháp xử trí và khuyến cáo sử dụng thuốc an toàn

Đối với những người đang cần điều trị các bệnh lý liên quan đến axit dạ dày, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn chuyên môn để hạn chế tối đa nguy cơ rối loạn điện giải.

Trước hết, bác sĩ và người bệnh cần định kỳ đánh giá lại sự cần thiết của việc tiếp tục dùng thuốc, đặc biệt khi đã điều trị trong thời gian dài ^[6]. Nếu triệu chứng đã ổn định, việc cân nhắc giảm liều xuống mức thấp nhất có hiệu quả hoặc ngưng thuốc khi không còn chỉ định là biện pháp bảo vệ quan trọng ^[6].

Trong trường hợp phát hiện người bệnh bị hạ magie máu do thuốc dạ dày, giải pháp tối ưu là ngừng thuốc ức chế bơm proton và tiến hành bù magie theo phác đồ y khoa ^[1], ^[6]. Để tiếp tục kiểm soát axit dịch vị mà không làm tái phát tình trạng thiếu hụt khoáng chất, người bệnh có thể được tư vấn chuyển đổi sang nhóm thuốc kháng thụ thể histamine H2 ^[1]. Việc chuyển sang một loại thuốc ức chế bơm proton khác không mang lại hiệu quả phòng ngừa vì tình trạng hạ magie máu hoàn toàn có thể tái diễn ^[1].

Đối với những bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ cao như người cao tuổi, người suy thận, người có hội chứng kém hấp thu hoặc đang dùng đồng thời thuốc lợi tiểu thiazide và lợi tiểu quai, việc chủ động theo dõi định kỳ nồng độ magie máu là điều hết sức cần thiết ^[2].

Nhìn chung, thuốc ức chế bơm proton vẫn là cứu cánh hiệu quả cho các bệnh lý viêm loét và trào ngược dạ dày thực quản ^[1], ^[3]. Tuy nhiên, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý mua thuốc uống kéo dài qua nhiều năm mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế. Khi cần dùng thuốc trong thời gian dài, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ về tiền sử bệnh lý và các loại thuốc đang kết hợp để có kế hoạch dùng thuốc an toàn, hợp lý nhất.