Đặt vỉ thuốc cạnh cốc nước lọc mỗi sáng sau khi thức dậy là thói quen quen thuộc của hàng triệu người bệnh tăng huyết áp. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu chuyển sang uống thuốc vào buổi tối trước khi đi ngủ có giúp phòng ngừa tai biến và nhồi máu cơ tim ban đêm hiệu quả hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa mới nhất là: với đa số người bệnh tăng huyết áp thông thường, uống thuốc buổi sáng hay buổi tối không tạo ra sự khác biệt đáng kể về nguy cơ biến cố tim mạch [1]. Thay vì lo lắng chọn giờ vàng, điều quan trọng nhất là chọn đúng loại thuốc và duy trì uống thuốc đều đặn mỗi ngày theo chỉ định của bác sĩ [1]. Tuy vậy, việc dùng thuốc vào buổi tối vẫn mang lại lợi ích rõ rệt ở một số nhóm bệnh nhân đặc thù có huyết áp ban đêm khó kiểm soát [2].

Nhịp sinh học và mối nguy từ huyết áp ban đêm

Huyết áp của con người không đứng yên một chỗ mà biến thiên liên tục theo chu kỳ thức - ngủ 24 giờ trong ngày [3]. Ở trạng thái sinh lý bình thường, huyết áp sẽ hạ xuống khi chúng ta ngủ vào ban đêm (gọi là hiện tượng có trũng huyết áp ban đêm - dipping) và tăng dần trở lại vào sáng sớm khi thức dậy.

Các nghiên cứu dịch tễ học chỉ ra rằng tình trạng thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim và đột tử do tim xảy ra nhiều hơn trong vài giờ đầu sau khi thức dậy [3]. Tương tự, các khảo sát về tỷ lệ đột quỵ (gồm cả đột quỵ thiếu máu cục bộ và xuất huyết não) cũng ghi nhận mức gia tăng cao trong khung giờ từ 8 giờ sáng đến 12 giờ trưa [3]. Hiện tượng huyết áp tăng vọt buổi sáng (morning blood pressure surge) có liên quan mật thiết đến sự gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tử vong [4].

Đáng chú ý, chỉ số huyết áp ban đêm có giá trị dự báo quan trọng đối với bệnh lý tim mạch, thậm chí trong một số trường hợp còn dự báo tương lai tim mạch tốt hơn cả huyết áp đo vào ban ngày [2]. Khi tác dụng của thuốc hạ áp giảm dần vào ban đêm và sáng sớm, việc kiểm soát tăng huyết áp ban đêm và tăng huyết áp buổi sáng trở nên khó khăn hơn [2]. Từ đây, khái niệm "thời trị liệu" (chronotherapy) ra đời, tức là định giờ uống thuốc theo nhịp sinh học hoặc chuyển lịch uống thuốc sang buổi tối để tối ưu hóa hiệu quả điều trị và giảm tác dụng phụ [2][5].

Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về giờ uống thuốc?

Trong nhiều năm, giới y khoa từng tranh luận sôi nổi vì các kết quả nghiên cứu trái chiều về thời trị liệu [1]. Một nghiên cứu năm 2005 so sánh việc dùng một thuốc hạ áp lúc mới ngủ dậy và lúc đi ngủ ghi nhận rằng uống thuốc trước khi ngủ giúp khôi phục lại trũng huyết áp ban đêm tự nhiên [1]. Ngược lại, thử nghiệm HARMONY lại báo cáo không có sự khác biệt nào giữa việc uống thuốc sáng hay tối đối với cả huyết áp đo lưu động 24 giờ lẫn huyết áp đo tại phòng khám [1].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã đánh giá 10 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với tổng cộng 1.724 người tham gia có độ tuổi trung bình là 61 (51% là nữ giới) mắc tăng huyết áp nguyên phát [4]. Kết quả phân tích gộp cho thấy so với uống thuốc buổi sáng, việc uống thuốc buổi tối giúp giảm đáng kể mức tăng vọt huyết áp buổi sáng (-5,30 mmHg), giảm huyết áp tâm thu ban đêm (-2,29 mmHg), giảm huyết áp tâm trương ban đêm (-1,63 mmHg) và tăng độ trũng huyết áp ban đêm thêm 3,23% [4]. Tỷ lệ gặp tác dụng phụ nói chung và tỷ lệ phải ngưng thuốc do tác dụng phụ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [4].

Tuy nhiên, bức tranh về biến cố tim mạch dài hạn lại phức tạp hơn. Trước đây, có hai nghiên cứu ngẫu nhiên hoàn chỉnh từ cùng một nhóm tác giả là nghiên cứu MAPEC và thử nghiệm Hygia Chronotherapy đều báo cáo rằng uống thuốc trước khi ngủ giúp giảm mọi biến cố tim mạch lớn so với uống buổi sáng [1]. Dù vậy, nhiều chuyên gia bày tỏ sự hoài nghi và chỉ trích về thiết kế của các nghiên cứu này, cho rằng mức độ lợi ích lâm sàng trong nghiên cứu Hygia là lớn đến mức khó tin nếu xét trên mức hạ huyết áp thực tế [1][2].

Để giải quyết tranh cãi, thử nghiệm lâm sàng TIME (Treatment in Morning versus Evening) được triển khai tại Vương quốc Anh theo thiết kế ngẫu nhiên, nhãn mở, làm mù đầu ra [6][1]. Nghiên cứu này tuyển chọn hơn 20.000 người bệnh đang dùng thuốc hạ huyết áp, chia thành nhóm uống thuốc buổi sáng hoặc buổi tối và theo dõi trong thời gian 4 năm để đánh giá các biến cố tim mạch [6]. Kết quả công bố năm 2022 của thử nghiệm TIME cho thấy việc uống thuốc trước khi đi ngủ không mang lại lợi ích vượt trội trong việc giảm các biến cố tim mạch so với uống buổi sáng [2]. Từ bằng chứng của nghiên cứu TIME, các nhà khoa học kết luận rằng giờ uống thuốc không nên là mối bận tâm chính khi tư vấn cho hầu hết bệnh nhân tăng huyết áp [1].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học tại Alberta (Canada) cũng thực hiện thử nghiệm BedMed trên khoảng 3.400 bệnh nhân tăng huyết áp theo dõi trung bình 4 năm, và thử nghiệm BedMed-Frail chuyên biệt trên 1.200 người cao tuổi suy yếu để tiếp tục làm rõ vấn đề này [6].

Lợi ích ở nhóm đặc thù và giới hạn của bằng chứng

Mặc dù việc uống thuốc buổi tối đại trà không được khuyến cáo đồng loạt cho mọi người bệnh [7][2], các dữ liệu tổng hợp từ năm 1990 đến tháng 9 năm 2014 cho thấy dùng một hoặc nhiều thuốc hạ áp trước khi ngủ giúp tái lập nhịp huyết áp sinh học bình thường ở một số nhóm bệnh nhân [7]. Đặc biệt, theo đồng thuận năm 2023 của Hiệp hội Tăng huyết áp Hàn Quốc, ở những trường hợp tăng huyết áp ban đêm và sáng sớm không kiểm soát được — chẳng hạn người mắc kèm đái tháo đường, bệnh thận mạn tính hoặc chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn — việc uống thuốc vào buổi tối cho thấy hiệu quả làm giảm huyết áp ban đêm và sáng sớm [2]. Nhóm bệnh nhân tăng huyết áp kháng trị cũng ghi nhận kết quả tích cực tương tự trong các dữ liệu trước đó [7].

Tuy nhiên, bằng chứng về thời trị liệu vẫn còn những giới hạn rõ rệt. Các nghiên cứu trước đây thiếu sự đa dạng về quần thể người tham gia và phụ thuộc nhiều vào các phân tích dưới nhóm [7]. Không phải tất cả các loại thuốc hạ huyết áp đều đã được nghiên cứu về thời trị liệu và không phải thuốc nào cũng mang lại kết quả giống nhau [7]. Hơn nữa, ngay cả thử nghiệm TIME quy mô lớn cũng có hạn chế là không báo cáo dữ liệu theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ [6].

Hiểu lầm thường gặp về thuốc và giờ uống

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mọi viên thuốc huyết áp đều có thể tự ý đổi từ sáng sang tối. Thực tế, sự khác biệt về hiệu quả giữa sáng và tối phụ thuộc rất lớn vào đặc tính dược động học (cách cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ thuốc) của từng hoạt chất [6].

Dữ liệu tổng hợp cho thấy bằng chứng rõ ràng nhất về thời trị liệu tập trung ở nhóm thuốc tác động lên hệ renin-angiotensin-aldosterone [7]. Đáng chú ý, một báo cáo năm 2005 về nhóm thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) chỉ ra rằng nhóm thuốc này thường gây tác dụng phụ đặc trưng là ho khan và phù mạch [8]. Khi chuyển thời điểm uống thuốc ức chế men chuyển từ buổi sáng sang buổi tối (giai đoạn cơ thể ít hoạt động), mức độ nặng và tần suất cơn ho khan do thuốc ở bệnh nhân tăng huyết áp đã giảm xuống [8]. Do đó, uống vào buổi tối có thể là giải pháp thay thế cho người bị ho khan khi uống thuốc ức chế men chuyển vào buổi sáng, với điều kiện bác sĩ đã kiểm tra để đảm bảo liều buổi tối không gây dao động biên độ huyết áp quá mức [8].

Ngược lại, theo tài liệu tham khảo kê đơn kỹ thuật số tại Hoa Kỳ công bố năm 2024, mỗi loại thuốc có lịch trình khuyến cáo rất khác nhau [5]:

  • Nhóm thuốc lợi tiểu thiazide, giống thiazide và sulfonamide được khuyến cáo uống vào buổi sáng [5]. Các thuốc điều trị phù do suy tim sung huyết và đau thắt ngực cũng được quy định dùng buổi sáng [5].
  • Thuốc hạ áp terazosin và guanfacine được khuyến cáo dùng vào buổi tối [5].
  • Thuốc verapamil dạng thông thường (Verelan) dùng buổi sáng, trong khi dạng bào chế "PM" của nó dùng buổi tối; còn thuốc diltiazem tác dụng kéo dài (Cardizem LA) có thể dùng sáng hoặc tối tùy mục tiêu lâm sàng [5].

Ai nên thận trọng khi uống thuốc huyết áp buổi tối?

Việc chuyển thuốc sang buổi tối không phải lúc nào cũng vô hại nếu thiếu sự giám sát y tế. Các chuyên gia lưu ý rằng hiện vẫn còn thiếu dữ liệu nghiên cứu kỹ lưỡng về những tác hại tiềm ẩn khi huyết áp ban đêm bị hạ xuống quá mức do uống thuốc trước khi ngủ [1].

Tình trạng tụt huyết áp quá mức vào ban đêm có thể làm tăng nguy cơ té ngã (đặc biệt khi thức dậy đi vệ sinh đêm), ảnh hưởng xấu đến bệnh tăng nhãn áp (glaucoma) và tiềm ẩn nguy cơ gây biến cố mạch máu não [1]. Ngoài ra, thời điểm dùng thuốc còn ảnh hưởng đến sự tuân thủ điều trị: một số nghiên cứu trước đây nhận thấy lịch uống thuốc buổi tối nhìn chung có liên quan đến việc người bệnh dễ quên thuốc hơn, dù với một số cá nhân khác thì buổi tối lại tiện lợi hơn [1]. Vì vậy, việc áp dụng thời trị liệu đòi hỏi bác sĩ phải lựa chọn bệnh nhân và loại thuốc thật cẩn thận [7].

Cách áp dụng thực tế cho người bệnh

Từ các bằng chứng khoa học trên, người bệnh tăng huyết áp có thể áp dụng các nguyên tắc thực tế sau để kiểm soát huyết áp an toàn:

  • Ưu tiên sự đều đặn: Hãy chọn một khung giờ cố định trong ngày phù hợp nhất với lịch sinh hoạt của bạn để không bị quên thuốc, bởi việc uống đúng thuốc và tuân thủ phác đồ quan trọng hơn việc chọn sáng hay tối [1].
  • Không tự ý đổi lịch dùng thuốc: Nếu bạn đang uống thuốc lợi tiểu hoặc thuốc điều trị suy tim vào buổi sáng, tuyệt đối không tự chuyển sang tối [5]. Nếu đang bị ho khan do thuốc ức chế men chuyển uống buổi sáng, hãy trao đổi với bác sĩ xem có thể chuyển sang buổi tối hay không [8].
  • Kiểm tra huyết áp ban đêm khi có bệnh nền: Những người mắc kèm đái tháo đường, bệnh thận mạn tính hoặc ngưng thở khi ngủ nên hỏi ý kiến bác sĩ về việc đeo máy theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) để phát hiện tình trạng tăng huyết áp ban đêm, từ đó bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định dùng thuốc buổi tối nếu cần [2][4].
  • Kết hợp lối sống lành mạnh: Bên cạnh việc dùng thuốc theo đơn, người bệnh cần duy trì chế độ ăn giảm mặn, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và vận động hợp lý để hỗ trợ ổn định nhịp sinh học của huyết áp.

Tóm lại, uống thuốc hạ huyết áp buổi tối không phải là công thức kỳ diệu áp dụng cho tất cả mọi người để ngăn ngừa biến cố tim mạch [1][2]. Người bệnh cần tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ điều trị, uống thuốc đúng liều, đều đặn mỗi ngày và chỉ thay đổi giờ uống thuốc khi đã được bác sĩ thăm khám, đánh giá cụ thể [7][1].