Uống một tách cà phê buổi sáng là thói quen quen thuộc của rất nhiều người. Nhưng với người đang uống thuốc chẹn beta để điều trị tăng huyết áp, việc kết hợp này có thể gây lo ngại.
Cà phê chứa caffeine mang đặc tính kích thích thần kinh giao cảm. Khi vào cơ thể, hoạt chất này thúc đẩy co thắt mạch ngoại vi và kích thích nhịp tim, đối kháng trực tiếp cơ chế hạ áp và giảm nhịp tim của thuốc chẹn beta.
Cơ chế đối kháng giữa cà phê và thuốc chẹn beta
Thuốc chẹn beta hạ huyết áp chủ yếu thông qua việc ức chế thụ thể giao cảm, làm chậm nhịp tim và giảm áp lực bơm máu. Tuy nhiên, các chất kích thích hệ giao cảm hay phản ứng căng thẳng có thể làm bộc lộ sự giằng co về mặt huyết động.
Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy việc phong tỏa chức năng tim bằng thuốc chẹn beta không phải lúc nào cũng ngăn chặn được sự gia tăng huyết áp do kích thích giao cảm [1]. Khi thụ thể beta bị ức chế, các kích thích giao cảm mạnh có thể dồn áp lực lên thụ thể alpha ngoại vi, gây co thắt mạch máu và duy trì sức cản ngoại vi cao [1].
Đặc biệt, phản ứng co mạch do kích thích giao cảm có thể làm đảo lộn khả năng kiểm soát áp lực mạch máu. Hiện tượng này từng được ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng đối với các tình trạng kích thích thụ thể adrenergic đột ngột [2].
Bằng chứng nghiên cứu về phản ứng huyết áp khi căng thẳng giao cảm
Khi hệ thần kinh giao cảm bị kích thích—tương tự tác động kích thích của caffeine—hiệu quả hạ áp của các thuốc chẹn beta chịu ảnh hưởng rõ rệt.
Một thử nghiệm lâm sàng năm 1987 trên 7 người tình nguyện khỏe mạnh đã so sánh các nhóm thuốc atenolol (chẹn beta-1 chọn lọc), propranolol (chẹn beta không chọn lọc), prazosin (chẹn alpha) và labetalol (chẹn phối hợp alpha và beta) [3]. Nghiên cứu tiến hành ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo để đánh giá phản ứng khi gặp căng thẳng lạnh và bài tập nắm chặt tay [3].
Cả 4 loại thuốc đều giúp giảm huyết áp tâm thu và tâm trương ở trạng thái nghỉ [3]. Thuốc propranolol và atenolol làm giảm nhịp tim cơ bản, trong khi prazosin và labetalol không làm thay đổi nhịp tim [3].
Tuy nhiên, khi đối mặt với thử nghiệm gây co mạch và kích thích mạch, khả năng chống đỡ của thuốc thuần chẹn beta bộc lộ hạn chế. Sự gia tăng cả huyết áp tâm thu và tâm trương do thử thách lạnh được giảm đáng kể nhất bởi labetalol, tiếp đến là prazosin rồi mới đến atenolol [3].
Khi thực hiện bài tập gắng sức nắm tay, cả 4 loại thuốc đều giúp giảm mức tăng huyết áp tâm thu, với labetalol hiệu quả nhất [3]. Nhưng đối với mức tăng huyết áp tâm trương do bài tập gây ra, không có loại thuốc nào trong số các thuốc kể trên giảm được mức tăng này một cách có ý nghĩa thống kê [3].
Điều này chứng minh thuốc chẹn thuần beta gặp nhiều khó khăn trong việc dập tắt phản ứng tăng sức cản mạch máu ngoại vi khi có yếu tố kích thích giao cảm tác động [3].
Sự khác biệt giữa thuốc chẹn beta chọn lọc và không chọn lọc
Hiệu quả bảo vệ mạch máu trước các kích thích còn tùy thuộc vào việc người bệnh dùng thuốc chọn lọc hay không chọn lọc trên tim.
Một nghiên cứu năm 1983 trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) đã kiểm tra phản ứng tim mạch sau khi dùng atenolol hoặc propranolol liều đơn (100 mg/kg) hoặc điều trị kéo dài (100 mg/kg mỗi ngày trong 17 ngày) [1]. Kết quả cho thấy cả hai thuốc đều ức chế mạnh tình trạng nhịp tim nhanh do stress kích thích [1].
Tuy nhiên, huyết áp động mạch trung bình lúc nghỉ chỉ giảm khi dùng atenolol, còn propranolol thì không [1]. Ngược lại, mức tăng huyết áp do stress lại giảm đáng kể khi dùng propranolol kéo dài, trong khi atenolol không mang lại hiệu quả nhất quán [1]. Điều này phản ánh việc chẹn chọn lọc beta tim mạch đôi khi không thể hạ thêm mức tăng huyết áp sinh ra từ sự kích thích tuyến thượng thận giao cảm [1].
Mặt khác, trong một nghiên cứu mù đôi, bắt chéo năm 1985 trên 12 bệnh nhân đái tháo đường dùng insulin, các tác giả đã so sánh giả dược, atenolol (100 mg/ngày) và propranolol (80 mg hai lần/ngày) trong 1 tuần [2]. Khi hạ đường huyết kích hoạt mạnh hệ giao cảm, huyết áp thay đổi lần lượt là +15.2/-9.9 mmHg ở nhóm giả dược, +27.9/0 mmHg ở nhóm atenolol, và vọt lên +38.8/+14.3 mmHg ở nhóm propranolol [2].
Mức tăng huyết áp tâm trương do propranolol gây ra khác biệt có ý nghĩa so với atenolol và giả dược, đồng thời huyết áp tâm thu giữa propranolol và atenolol cũng khác biệt rõ rệt [2]. Thậm chí có 2 bệnh nhân dùng propranolol bị co giật nhẹ với mức vọt huyết áp lên tới +56/+22 mmHg và +86/+31 mmHg [2]. Hiện tượng huyết áp nghịch lý này xảy ra do thụ thể beta-2 bị ức chế, khiến các chất kích thích giao cảm tự do gây co thắt mạch máu ngoại biên qua thụ thể alpha không bị cản trở [2].
Hiệu lực hạ áp cơ bản của thuốc chẹn beta
Dù chịu ảnh hưởng trước các tác nhân kích thích giao cảm, thuốc chẹn beta vẫn chứng minh hiệu quả giảm áp tốt ở điều kiện điều trị chuẩn.
Một nghiên cứu mù đôi bắt chéo năm 1975 trên 24 bệnh nhân ngoại trú bị tăng huyết áp đã kiểm tra atenolol ở các mức liều 200 mg/ngày, 400 mg/ngày, phối hợp atenolol 200 mg/ngày với bendrofluazide 5 mg/ngày, hoặc chỉ dùng bendrofluazide 5 mg/ngày [4].
Atenolol ở cả hai liều tạo ra sự sụt giảm huyết áp lớn hơn có ý nghĩa thống kê so với việc dùng bendrofluazide đơn độc trên hầu hết các chỉ số huyết áp (ngoại trừ huyết áp tâm thu đứng) [4]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai mức liều atenolol đối với cả huyết áp lẫn nhịp tim, và việc bổ sung thuốc lợi tiểu bendrofluazide vào atenolol giúp huyết áp giảm sâu hơn nữa [4].
Phân tích tổng hợp năm 2023 về các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định thuốc chẹn beta có hiệu quả hạ áp tương đương các nhóm thuốc khác và mang lại lợi ích trong khoảng 50 bệnh lý lâm sàng có thể đi kèm tăng huyết áp [5]. Tuy nhiên, nhóm thuốc này không đồng nhất về đặc tính dược lý và tính chọn lọc [5].
Chẳng hạn, atenolol là thuốc tan trong nước chọn lọc beta-1 nhưng thời gian bán thải tương đối ngắn, và chế độ dùng một lần mỗi ngày có thể chưa tối ưu như kết quả từ các thử nghiệm lớn [5]. Do đó, việc duy trì nồng độ thuốc ổn định trong ngày là rất quan trọng để tránh các đợt huyết áp dao động khi gặp chất kích thích [5].
Bên cạnh đó, các loại thuốc trong nhóm còn có tác động sinh học khác biệt. Một thử nghiệm bắt chéo năm 2005 trên 20 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn vừa (14 nam, 6 nữ, tuổi trung bình 42,6) so sánh propranolol (40 mg ba lần/ngày) và atenolol (100 mg một lần/ngày) trong 2 tuần [6]. Kết quả cho thấy cả hai thuốc đều làm giảm huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, nhịp tim và cân nặng tương đương nhau [6]. Tuy nhiên, propranolol làm giảm số lượng kết tập tiểu cầu lưu hành xuống 0.99, vượt trội hơn so với mức 1.41 của atenolol và 1.59 ở thời điểm ban đầu [6].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy các yếu tố kích thích thần kinh giao cảm (như stress hoặc phản ứng hormone) có thể làm giảm hiệu quả hạ áp hoặc gây co thắt mạch nghịch lý ở người dùng chẹn beta [2, 3, 4].
Dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá qua các kích thích thực nghiệm mô phỏng giao cảm (như thử nghiệm nước lạnh, gắng sức hay hạ đường huyết) hoặc thực hiện trên cỡ mẫu hạn chế [3, 4]. Mức độ ảnh hưởng thực tế của một lượng caffeine cụ thể trong từng ly cà phê có thể thay đổi tùy cơ địa mỗi cá nhân, tình trạng chuyển hóa và loại thuốc chẹn beta đang sử dụng [5].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp tắc nghẽn mạn tính cần hết sức lưu ý khi sử dụng thuốc nhóm này. Một nghiên cứu mù đôi năm 1982 trên bệnh nhân tắc nghẽn đường thở mạn tính cho thấy propranolol làm tăng đáng kể tình trạng tắc nghẽn đường thở (giảm FEV1 và tăng sức cản đường thở đặc hiệu), trong khi các thuốc như labetalol, atenolol và metoprolol an toàn hơn [7].
Bệnh nhân tăng huyết áp có kèm đái tháo đường dùng insulin cũng là nhóm đối tượng có nguy cơ cao [2]. Nếu xảy ra kích thích giao cảm mạnh, việc dùng thuốc chẹn beta không chọn lọc có thể khiến huyết áp tăng vọt [2].
Về mặt tâm lý, một nghiên cứu năm 1988 trên 26 nam giới tăng huyết áp nhẹ cho thấy dùng atenolol giúp giảm trạng thái cảm xúc tiêu cực như căng thẳng và tức giận, trong khi propranolol giúp cải thiện hiệu suất trí nhớ [8]. Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần quan sát các phản ứng hành vi và tâm trạng khi bắt đầu dùng thuốc [8].
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm kiểm soát huyết áp tối ưu và tránh nguy cơ đối kháng giao cảm, người bệnh nên thực hiện các lưu ý sau:
- Giãn cách thời gian dùng: Không uống cà phê cùng lúc với thời điểm uống thuốc chẹn beta. Nên uống thuốc bằng nước lọc và cách xa thời điểm dùng đồ uống chứa caffeine ít nhất 2 đến 3 giờ.
- Theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà: Tự đo huyết áp và nhịp tim trước và sau khi uống cà phê để đánh giá xem cơ thể có xuất hiện phản ứng tăng áp lực mạch hay không.
- Hạn chế liều lượng caffeine: Không sử dụng cà phê quá đậm đặc hoặc dùng liên tục nhiều cữ trong ngày, vì kích thích giao cảm kéo dài có thể làm giảm khả năng kiểm soát huyết áp của phác đồ điều trị.
- Kiểm tra tương tác thuốc: Nếu đang phối hợp chẹn beta với các thuốc hạ áp khác (như thuốc lợi tiểu), cần duy trì đúng giờ giấc để giữ huyết áp ổn định liên tục suốt cả ngày [4].
Việc kết hợp thuốc chẹn beta và cà phê đòi hỏi sự thận trọng vì caffeine có thể kích thích giao cảm, đối kháng trực tiếp cơ chế hạ áp và làm chậm nhịp tim của thuốc. Người bệnh không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối nhưng cần kiểm soát lượng dùng và giãn cách thời gian hợp lý. Nếu xuất hiện dấu hiệu hồi hộp hoặc huyết áp dao động thất thường, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được điều chỉnh thích hợp.
