Uống viên sủi vitamin C cùng lúc với thuốc aspirin có gây loét dạ dày?

Thói quen uống chung thuốc hạ sốt và viên sủi tăng sức đề kháng

Mỗi khi cơ thể uể oải, sốt nhẹ hoặc đau đầu, không ít người có thói quen tìm ngay một viên thuốc giảm đau hạ sốt như aspirin và đồng thời pha thêm một ly viên sủi vitamin C để tăng cường thể lực. Việc uống cùng lúc hai loại chế phẩm này diễn ra khá phổ biến do tâm lý muốn dứt điểm cơn khó chịu thật nhanh.

Tuy nhiên, mối lo ngại về việc hai hợp chất có tính axit nhẹ khi vào dạ dày cùng lúc có thể hiệp đồng bào mòn lớp chất nhầy, dẫn đến viêm loét và đau rát thượng vị là băn khoăn của rất nhiều độc giả. Liệu cơ chế thực sự diễn ra trong lòng dạ dày có nguy hiểm như nhiều người vẫn nghĩ?

Câu trả lời dựa trên các cơ chế sinh hóa thực tế cho thấy: bản thân aspirin là một yếu tố nguy cơ rõ rệt gây loét dạ dày thông qua việc làm suy giảm hàng rào chất nhầy bảo vệ và dòng máu nuôi dưỡng ^[1], ^[2]. Thế nhưng, trái với suy đoán thông thường rằng vitamin C sẽ tiếp tay làm nặng thêm vết loét, dữ liệu khoa học lại ghi nhận vitamin C dạng phối hợp có khả năng hỗ trợ làm giảm tổn thương niêm mạc do aspirin gây nên nhờ đặc tính chống gốc tự do ^[2].

Cơ chế tác động của aspirin lên hàng rào bảo vệ dạ dày

Bình thường, niêm mạc dạ dày được che chở bởi một lớp màng nhầy sinh học giàu glycoprotein (mucin), các phospholipid bề mặt và ion bicarbonate mang tính kiềm nhằm ngăn dịch axit tiêu hóa bào mòn chính thành dạ dày ^[1]. Khi có sự hiện diện của các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) như aspirin, hệ thống phòng thủ tự nhiên này bị phá vỡ qua nhiều nấc sinh hóa phức tạp ^[1], ^[3].

Aspirin tác động trực tiếp lên các tế bào biểu mô niêm mạc bằng cách thúc đẩy sự vận chuyển ion H+, đồng thời làm giảm bài tiết chất nhầy mucin và làm giảm tiết bicarbonate ^[1]. Khi chất nhầy bảo vệ bị suy giảm, các tế bào bề mặt mất đi lá chắn che chở trước môi trường dịch vị ^[1].

Không dừng lại ở đó, loại thuốc này còn can thiệp vào quá trình tổng hợp prostaglandin nội sinh thông qua con đường enzym cyclooxygenase (COX), kích hoạt tổn thương vi mạch phụ thuộc vào bạch cầu trung tính và các gốc tự do oxy hóa ^[1]. Ngoài ra, aspirin làm tăng đáng kể sự phát quang hóa học và peroxy hóa lipid màng tế bào, đồng thời làm suy giảm lưu lượng máu tưới tại niêm mạc dạ dày, khiến các tế bào biểu mô thiếu oxy và dinh dưỡng để tự phục hồi ^[2].

Khi aspirin được đưa vào cơ thể, tình trạng ứ trệ dịch vị kết hợp với sự suy giảm sức đề kháng của lớp niêm mạc sẽ dẫn đến việc hình thành các ổ tổn thương loét lan rộng tại vùng tuyến của dạ dày ^[1]. Các nghiên cứu cũng ghi nhận dùng liều cao aspirin (như mức 150 mg/kg trong thử nghiệm động vật) làm tăng đáng kể thể tích dịch vị, độ axit tự do và độ axit toàn phần ^[4].

Vitamin C và aspirin: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Để tìm hiểu chính xác liệu việc đưa vitamin C vào cùng aspirin có đẩy nhanh tốc độ loét hay không, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm so sánh trên mô hình động vật có ổ loét dạ dày mạn tính do axit axetic ^[2].

Trong một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2001, các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá tác động của aspirin nguyên bản dùng đơn độc so với aspirin kết hợp cùng vitamin C trên mô hình chuột bị loét dạ dày ^[2]. Nghiên cứu tiến hành đo diện tích tổn thương bằng phương pháp đo diện tích bề mặt (planimetry), kiểm tra lưu lượng máu dạ dày tại rìa ổ loét bằng kỹ thuật thanh thải khí H2, và định lượng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) thông qua hiện tượng phát quang hóa học ^[2]. Tình trạng peroxy hóa lipid màng mô loét cũng được phân tích chặt chẽ ^[2].

Kết quả ghi nhận: nhóm chuột chỉ dùng aspirin bị chậm lành ổ loét rõ rệt ^[2]. Tác động tiêu cực này đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ các chất phát quang hóa học, tăng peroxy hóa lipid và sụt giảm nghiêm trọng lưu lượng máu tại rìa tổn thương ^[2].

Tuy nhiên, khi kết hợp aspirin cùng với vitamin C, các chỉ số tổn thương lại có diễn biến đảo ngược đáng ngạc nhiên ^[2]. Vitamin C đã làm suy giảm đáng kể mức độ tổn thương dạ dày do aspirin gây ra ^[2]. Đồng thời, sự có mặt của vitamin C đã cải thiện lưu lượng máu tưới tại rìa ổ loét, dập tắt sự bùng phát của hiện tượng phát quang hóa học và đảo ngược hoàn toàn quá trình peroxy hóa lipid do aspirin kích hoạt ^[2].

Dẫu vậy, nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm với dạng bào chế vitamin C tiêu chuẩn trong phòng thí nghiệm ^[2]. Cơ thể người thực tế có những phản ứng sinh lý phức tạp hơn, và các dạng viên sủi ngoài thị trường còn chứa tá dược sủi bọt, muối khoáng và hàm lượng axit citric có thể tạo cảm giác khó chịu nhất thời nếu uống vào lúc đói.

Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ loét do aspirin kéo dài

Mặc dù vitamin C có thể hỗ trợ trung hòa các gốc oxy hóa ^[2], độc lực từ bản thân hoạt chất aspirin đối với đường tiêu hóa khi sử dụng kéo dài là điều không thể xem nhẹ ^[5], ^[6]. Mức độ nguy hại này đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu trên người bệnh trong nhiều thập kỷ qua.

Một nghiên cứu dịch tễ học lâm sàng thực hiện trên 61 bệnh nhân bị loét dạ dày đã khảo sát chi tiết thói quen sử dụng aspirin ^[5]. Kết quả cho thấy có tới 32 người (chiếm 52%) thường xuyên dùng từ 15 viên aspirin trở lên mỗi tuần, trong khi ở nhóm đối chứng tương đồng về độ tuổi và giới tính, tỷ lệ này chỉ là 10% (6 người) ^[5]. Sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê rất rõ rệt với chỉ số P < 0.001 ^[5].

Nghiên cứu cũng ghi nhận việc dùng aspirin đều đặn liên quan đặc biệt mật thiết tới các vết loét xuất hiện ở vùng tiền môn vị dạ dày ^[5]. Những người bị kết hợp cả loét dạ dày lẫn loét tá tràng ít có thói quen dùng aspirin thường xuyên hơn so với những người chỉ bị loét dạ dày đơn thuần ^[5].

Ở khía cạnh điều trị hiện đại, liệu pháp dùng aspirin liều thấp (dao động từ 75 đến 325 mg mỗi ngày) để phòng ngừa nhồi máu cơ tim và đột quỵ đã trở nên rất quen thuộc ^[6]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng việc sử dụng aspirin liều thấp kéo dài làm tăng đáng kể nguy cơ loét đường tiêu hóa và xuất huyết nghiêm trọng lên từ hơn 2 đến 4 lần ^[6].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học từng phân tích sự hiện diện của enzym aspirin esterase trong niêm mạc dạ dày thu thập từ mẫu mô phẫu thuật ^[7]. Enzym này có chức năng thủy phân axit acetylsalicylic thành axit salicylic ít độc hơn ^[7]. Nghiên cứu cho thấy hoạt tính enzym này không khác biệt giữa người có tiền sử dùng aspirin thường xuyên và người không dùng, cho thấy bản thân hoạt tính của enzym này không đủ để bảo vệ dạ dày khỏi nguy cơ loét ^[7]. Đáng chú ý, cồn (rượu) làm ức chế mạnh hoạt tính của enzym này, làm chậm sự phân hủy của aspirin ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp về tính axit và nguy cơ loét

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng bất kỳ chất nào có vị chua hoặc mang bản chất axit yếu (như vitamin C dạng axit ascorbic) khi đi vào dạ dày đều trực tiếp "bào mòn" niêm mạc như một phản ứng ăn mòn hóa học thuần túy.

Thực tế, dịch vị tự nhiên của dạ dày chứa axit clohydric (HCl) có nồng độ axit cao hơn rất nhiều so với dung dịch vitamin C thông thường. Nguy cơ loét chủ yếu xảy ra do sự mất cân bằng giữa các yếu tố phá hủy và các yếu tố bảo vệ nội sinh ^[4]. Bản thân aspirin gây tổn thương không chỉ bởi gốc axit mà chủ yếu thông qua việc cắt đứt chuỗi tổng hợp prostaglandin – yếu tố giữ vai trò kích thích tiết chất nhầy và duy trì dòng máu nuôi niêm mạc ^[8], ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng cứ uống aspirin kèm viên sủi vitamin C là hoàn toàn vô hại vì vitamin C chống oxy hóa ^[2]. Dù vitamin C giúp giảm quá trình oxy hóa lipid ^[2], việc dùng cùng lúc dạng sủi bọt đậm đặc khi dạ dày rỗng vẫn có thể gây kích ứng cơ học tại chỗ, dẫn tới cồn cào, buồn nôn hoặc nóng rát vùng thượng vị.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù ở bất kỳ dạng kết hợp nào, việc sử dụng các thuốc giảm đau kháng viêm luôn đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa ở một số nhóm đối tượng có cơ địa nhạy cảm:

• Người cao tuổi: Niêm mạc dạ dày ở người lớn tuổi có sự suy giảm tự nhiên về khả năng phòng thủ, dòng máu nuôi dưỡng giảm gây thiếu oxy mô, khiến nguy cơ tổn thương và loét do aspirin tăng vọt ^[6]. Việc điều trị aspirin liều thấp kéo dài ở người cao tuổi làm tăng nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa lên hơn 2 đến 4 lần ^[6].
• Người chịu căng thẳng, áp lực tâm lý: Nghiên cứu thực nghiệm từ sớm đã chỉ ra rằng aspirin dễ dẫn đến loét dạ dày và xuất huyết nghiêm trọng khi niêm mạc dạ dày đã bị nhạy cảm hóa bởi các điều kiện căng thẳng, lo âu tâm lý từ trước đó ^[3].
• Người sử dụng rượu bia: Sự hiện diện của rượu cồn gây ức chế mạnh mẽ hoạt tính của enzym aspirin esterase tại niêm mạc dạ dày, làm chậm quá trình phân giải chất này thành dạng ít độc hơn ^[7]. Việc kết hợp aspirin với rượu làm nguy cơ tổn thương đường tiêu hóa tăng cao ^[6].
• Người nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori: Cả vi khuẩn H. pylori và aspirin đều là những yếu tố gây bệnh chính trong các bệnh lý loét dạ dày tá tràng ^[8]. Vi khuẩn H. pylori làm viêm niêm mạc và làm chậm đáng kể quá trình lành của các ổ loét ^[8].
• Người đang dùng phối hợp các thuốc khác: Những người đang dùng aspirin cùng các thuốc chống kết tập tiểu cầu khác hoặc dùng chung với các thuốc NSAID khác đều có nguy cơ tổn thương niêm mạc nhân lên nhiều lần ^[6].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để bảo vệ đường tiêu hóa khi cần sử dụng thuốc giảm đau và bổ sung vi chất, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học đơn giản nhưng hiệu quả:

• Không tự ý gộp chung: Tránh thói quen thả chung viên sủi vitamin C vào cốc nước rồi uống chung với viên aspirin. Hãy sử dụng thuốc giảm đau theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Thời điểm sử dụng: Các thuốc giảm đau nhóm NSAID như aspirin không nên dùng khi bụng hoàn toàn trống rỗng nếu bạn có tiền sử nhạy cảm dạ dày. Tương tự, viên sủi vitamin C nên được hòa tan hoàn toàn trong một ly nước đầy và uống sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác xót ruột.
• Tránh các yếu tố làm tăng độc tính: Tuyệt đối không dùng đồ uống có cồn trong thời gian sử dụng aspirin, vì cồn ức chế hoạt tính khử độc của enzym tại niêm mạc dạ dày ^[7] và làm tăng nguy cơ xuất huyết ^[6].
• Tham vấn chuyên môn: Bất kỳ ai đang duy trì phác đồ aspirin liều thấp kéo dài phòng ngừa tim mạch ^[6], hoặc người từng có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ trước khi bổ sung thêm bất kỳ loại thuốc hay thực phẩm chức năng nào.

Tóm lại, hiện tượng loét dạ dày khi dùng aspirin bắt nguồn chủ yếu từ sự ức chế tiết chất nhầy, giảm tưới máu và phản ứng viêm oxy hóa ^[1], ^[2]. Mặc dù vitamin C không trực tiếp "tiếp tay" gây bào mòn như nhiều người lầm tưởng mà thậm chí còn có tác dụng làm giảm stress oxy hóa trong các mô hình thực nghiệm ^[2], việc cẩn trọng với sức khỏe dạ dày, không tự ý lạm dụng thuốc và luôn lắng nghe cơ thể vẫn là giải pháp an toàn hàng đầu.