Vi khuẩn HP dạ dày có gây thiếu máu thiếu sắt đề kháng thuốc?

Nhiều người bị chóng mặt, mệt mỏi vì thiếu máu thiếu sắt và đã kiên trì uống viên sắt hàng tháng trời nhưng chỉ số máu vẫn không cải thiện. Ít ai ngờ rằng "thủ phạm" vô hiệu hóa thuốc sắt lại có thể đang ẩn náu ngay trong dạ dày, dù không gây đau rát rõ rệt.

Câu trả lời là có: nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) ở dạ dày là một nguyên nhân gây thiếu máu thiếu sắt đề kháng thuốc, tức là tình trạng thiếu máu không đáp ứng với việc bổ sung sắt đường uống thông thường ^[1]. Các nghiên cứu ghi nhận việc diệt trừ vi khuẩn HP kết hợp bổ sung sắt mang lại hiệu quả cải thiện các chỉ số máu vượt trội so với chỉ uống viên sắt đơn thuần ^[2].

Thiếu máu uống sắt mãi không khỏi: Góc khuất từ dạ dày

Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), gần 1/4 dân số toàn cầu bị thiếu máu ^[3]. Tình trạng này xuất hiện ở mọi giai đoạn cuộc đời nhưng phổ biến hơn cả ở phụ nữ mang thai với tỷ lệ ước tính 42% và trẻ tiền học đường với tỷ lệ 47% ^[3]. Trong thực hành lâm sàng, thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân hoặc đề kháng với điều trị chiếm khoảng 15% tổng số ca bệnh ^[2]. Thậm chí, các thăm dò chẩn đoán tiêu hóa thông thường thất bại trong việc tìm ra nguyên nhân gây thiếu sắt ở khoảng 1/3 số bệnh nhân ^[4].

Bên cạnh đó, nhiễm vi khuẩn HP là tình trạng cực kỳ phổ biến, ảnh hưởng đến khoảng một nửa dân số thế giới ^[5]. Một báo cáo khác cũng cho thấy tỷ lệ nhiễm HP toàn cầu vượt mức 50%, tập trung nhiều hơn ở các nước đang phát triển, người trẻ tuổi và nhóm có điều kiện kinh tế - xã hội thấp ^[6]. Đa số người nhiễm HP không có triệu chứng, nhưng khoảng 20% tiến triển thành viêm dạ dày mạn tính và loét dạ dày tá tràng ^[6]. Không chỉ gây bệnh tại đường tiêu hóa như viêm teo dạ dày mạn tính, chứng khó tiêu chức năng hay loét dạ dày, HP còn liên quan đến sự phát triển của nhiều bệnh lý ngoài đường tiêu hóa, điển hình là thiếu máu thiếu sắt ^[5].

Cơ chế vi khuẩn HP "cướp" sắt và cản trở hấp thu tại dạ dày

Nhiều báo cáo lâm sàng chỉ ra rằng nhiễm HP dạ dày nổi lên như một nguyên nhân mới gây thiếu máu thiếu sắt kháng trị, ngay cả khi bệnh nhân không hề bị mất máu qua đường ruột, không thiếu hụt dinh dưỡng đầu vào hay rối loạn chuyển hóa sắt thông thường ^[1]. Tác động này xuất phát từ hai cơ chế chính diễn ra ngay tại dạ dày.

Thứ nhất là sự tranh chấp sắt trực tiếp từ vi khuẩn. Các nghiên cứu vi sinh và động học sắt gợi ý rằng vùng hang vị dạ dày bị nhiễm HP có thể hoạt động như một "ổ bắt giữ" sắt huyết thanh ^[1]. Bề mặt màng ngoài của vi khuẩn HP có các thụ thể đặc biệt; trong môi trường ống nghiệm, các thụ thể này có khả năng bắt giữ và lấy sắt từ lactoferrin của người để phục vụ cho sự tăng trưởng của chính vi khuẩn ^[1].

Thứ hai là làm biến đổi quá trình hấp thu sắt tại dạ dày ^[7]. Bất thường trong hấp thu sắt ngày càng được công nhận là nguyên nhân quan trọng gây thiếu sắt không rõ nguyên nhân ^[4]. Vi khuẩn HP có mối liên hệ mật thiết với tình trạng viêm teo dạ dày mạn tính ^[5]. Khi niêm mạc dạ dày bị viêm và tổn thương do HP, quá trình hấp thu sắt tại dạ dày bị biến đổi, khiến sắt từ thức ăn hoặc viên uống đi vào cơ thể không thể hấp thu hiệu quả vào máu ^[7].

Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu trên người lớn

Mối liên hệ giữa HP và thiếu máu kháng trị ở người trưởng thành đã được kiểm chứng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng. Một nghiên cứu mô tả quan sát công bố năm 2008 đã theo dõi 10 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 53 ± 8,2) bị thiếu máu thiếu sắt kháng trị với thuốc sắt uống và không tìm thấy tổn thương giải thích được nguyên nhân dù đã nội soi dạ dày, đại tràng, chụp lưu thông ruột hoặc nội soi viên nang, cũng như khám phụ khoa ở bệnh nhân nữ ^[7]. Tất cả bệnh nhân đều dương tính với HP, có chỉ số huyết sắc tố (Hb) ban đầu là 10,06 ± 0,53 mg/dl, thể tích hồng cầu trung bình (MCV) là 75,43 ± 6,02 fl và ferritin (chỉ số dự trữ sắt) là 6,1 ± 3,28 ng/ml ^[7]. Sau khi điều trị diệt HP thành công và theo dõi tối thiểu 3 tháng, bệnh thiếu máu biến mất sau thời gian trung bình 4,5 tháng mà không cần uống thêm sắt; chỉ số Hb tăng lên 12,86 ± 0,75 mg/dl, MCV đạt 85,02 ± 4,8 fl và ferritin tăng lên 28 ± 22,19 ng/dl ^[7].

Một nghiên cứu bệnh - chứng tại Ai Cập công bố năm 2018 đã khảo sát quy mô lớn hơn trên 104 bệnh nhân người lớn bị thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân hoặc kháng trị và 70 người khỏe mạnh làm nhóm chứng tương đồng về tuổi và giới ^[2]. Người bệnh được nội soi tiêu hóa trên, tiêu hóa dưới và xét nghiệm kháng nguyên HP trong phân ^[2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm HP ở nhóm thiếu máu thiếu sắt không rõ nguyên nhân hoặc kháng trị lên tới 61,5% và có mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa nhiễm HP với thể tích hồng cầu trung bình (p = 0,046) ^[2].

Trong nghiên cứu năm 2018 này, các nhà khoa học đã chia bệnh nhân nhiễm HP thành hai nhóm: 32 người dùng phác đồ 3 thuốc diệt HP kết hợp uống sắt, và 32 người chỉ uống sắt đơn thuần ^[2]. Kết quả ghi nhận nhóm kết hợp diệt HP và uống sắt cải thiện vượt trội và có ý nghĩa thống kê ở tất cả các chỉ số gồm huyết sắc tố (p < 0,001), thể tích hồng cầu trung bình (p < 0,001), sắt huyết thanh (p < 0,001) và ferritin huyết thanh (p < 0,001) so với nhóm chỉ uống sắt ^[2].

Ghi nhận thực tế ở trẻ em và thanh thiếu niên

Thiếu máu thiếu sắt kháng trị do HP không chỉ gặp ở người lớn mà còn ảnh hưởng nặng nề đến trẻ em và lứa tuổi dậy thì ^[8]. Một báo cáo ca bệnh năm 2013 ghi nhận trường hợp thiếu niên 15 tuổi bị thiếu máu thiếu sắt tái phát nhiều lần ^[8]. Nhờ tính chất tái phát này, các bác sĩ đã tiến hành nội soi, phát hiện viêm dạ dày do HP và điều trị thành công bệnh thiếu máu bằng cách kết hợp diệt HP với bổ sung sắt ^[8].

Một báo cáo khác năm 2016 mô tả 4 trẻ em lứa tuổi học đường (2 nam, 2 nữ) có độ tuổi trung bình 13,62 tuổi nhập viện vì thiếu máu thiếu sắt mức độ nặng kháng trị đi kèm viêm dạ dày do HP ^[6]. Các bệnh nhi nhập viện với triệu chứng đau bụng, đau ngực, suy nhược, đau đầu và suy hô hấp; nồng độ huyết sắc tố trung bình chỉ còn 6,2 g/dl và không đáp ứng với điều trị sắt trước đó ^[6]. Sau khi được chẩn đoán và điều trị diệt HP, các triệu chứng lâm sàng, mức huyết sắc tố và hồ sơ sắt của cả 4 trẻ đều trở về bình thường, đồng thời trẻ tăng cân trở lại ^[6].

Để đánh giá toàn diện hơn ở nhóm tuổi nhỏ, một tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã phân tích các nghiên cứu nhi khoa từ tháng 1/1991 đến tháng 10/2014, bao gồm 14 báo cáo ca và loạt ca, 24 nghiên cứu dịch tễ quan sát, 7 thử nghiệm không đối chứng và 16 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ^[3]. Kết quả cho thấy hầu hết các nghiên cứu đều báo cáo mối liên hệ thuận chiều giữa nhiễm HP và tình trạng thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt ở trẻ em, đồng thời việc loại bỏ vi khuẩn HP mang lại hiệu quả có lợi đối với tình trạng thiếu sắt ^[3].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại

Một tổng quan nghiên cứu mới công bố năm 2025 trên cơ sở dữ liệu PubMed/MEDLINE/Web of Science đã một lần nữa khẳng định: đa số các nghiên cứu hiện có đều xác nhận mối tương quan giữa nhiễm HP và thiếu máu thiếu sắt ^[5]. Người nhiễm HP dễ phát triển thiếu máu thiếu sắt hơn, và việc kết hợp diệt HP với bổ sung sắt có hiệu quả cao hơn so với chỉ uống sắt đơn thuần, đặc biệt ở các ca không rõ nguyên nhân hoặc kháng trị ^[5]. Việc không xét nghiệm HP có thể dẫn đến bỏ sót một nguyên nhân gây thiếu máu có thể điều trị được, khiến người bệnh phải thực hiện thêm nhiều xét nghiệm không cần thiết khác ^[2].

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng thẳng thắn chỉ ra những giới hạn của bằng chứng. Giả thuyết về cơ chế bắt giữ sắt tại hang vị vẫn chưa giải thích được tại sao thiếu máu kháng trị lại là một biến chứng hiếm gặp trong khi nhiễm HP là một bệnh nhiễm trùng cực kỳ phổ biến ở người ^[1]. Bên cạnh đó, tổng quan năm 2015 ở trẻ em lưu ý rằng dữ liệu vẫn còn những điểm trái ngược và có các yếu tố gây nhiễu tiềm ẩn, do đó cần thêm các nghiên cứu đoàn hệ chất lượng cao để xác định chắc chắn mối quan hệ nhân quả ^[3]. Tổng quan năm 2025 và báo cáo năm 2011 cũng nhận định kết luận này vẫn còn điểm gây tranh cãi, cần thêm các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng tiến cứu để củng cố bằng chứng nhân quả ^[4][5].

Những hiểu lầm thường gặp khi bổ sung sắt

Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ thiếu máu thiếu sắt thì chỉ cần tăng liều thuốc sắt hoặc đổi loại sắt đắt tiền là sẽ khỏi. Thực tế, có một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân ở mọi nhóm nguy cơ không đáp ứng với thuốc sắt đường uống nếu nguyên nhân gốc rễ tại đường tiêu hóa chưa được giải quyết ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ khi nào đau bụng dữ dội mới nghĩ đến bệnh dạ dày. Phần lớn người nhiễm HP hoàn toàn không có triệu chứng tại đường tiêu hóa ^[6]. Ngay cả khi không có các tổn thương thực thể rõ ràng trên đường tiêu hóa, nhiễm HP vẫn có thể âm thầm làm thay đổi khả năng hấp thu sắt và gây thiếu máu ^[7]. Ngoài HP, một nguyên nhân khác tại đường tiêu hóa như bệnh Celiac (không dung nạp gluten) cũng có thể gây thiếu máu thiếu sắt kháng trị dù không có triệu chứng kém hấp thu điển hình ^[4].

Ai nên thận trọng và cần tầm soát sớm?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là những người được chẩn đoán thiếu máu thiếu sắt nhưng điều trị bằng viên sắt đường uống không hiệu quả (kháng trị) hoặc thiếu máu tái phát nhiều lần không rõ lý do ^[2][8]. Khi các thăm dò dạ dày - ruột thông thường không tìm ra điểm chảy máu, người bệnh cần được nghĩ tới khả năng nhiễm HP ^[7].

Nhóm thứ hai là trẻ em và thanh thiếu niên bị thiếu máu thiếu sắt từ mức độ trung bình đến nặng không đáp ứng thuốc, đặc biệt khi trẻ có kèm các biểu hiện ở đường tiêu hóa như đau bụng tái diễn, đầy bụng khó tiêu, hoặc có biểu hiện toàn thân như suy nhược, đau đầu, khó thở ^[6]. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ vốn thuộc nhóm có tỷ lệ thiếu máu rất cao cũng cần được bác sĩ theo dõi sát nguyên nhân nếu việc bổ sung sắt định kỳ không đạt hiệu quả mong muốn ^[3].

Áp dụng thực tế trong thăm khám và điều trị

Nếu bạn hoặc người thân đang uống sắt điều trị thiếu máu nhưng chỉ số huyết sắc tố (Hb), thể tích hồng cầu (MCV) và dự trữ sắt (ferritin) không tăng, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc huyết học thay vì tự ý mua thêm sắt uống kéo dài ^[2]. Bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp kiểm tra HP phù hợp như xét nghiệm tìm kháng nguyên HP trong phân hoặc nội soi dạ dày ^[2][8].

Khi xác định có nhiễm HP đi kèm thiếu máu thiếu sắt kháng trị, hướng xử trí hiệu quả được các nghiên cứu khuyến nghị là phối hợp phác đồ thuốc diệt trừ HP cùng với việc bổ sung sắt theo đúng chỉ định của bác sĩ ^[2][5]. Việc tuân thủ đủ liệu trình kháng sinh để tiệt trừ hoàn toàn vi khuẩn sẽ giúp phục hồi khả năng hấp thu sắt của dạ dày, từ đó đưa các chỉ số máu trở về bình thường trong khoảng vài tháng theo dõi ^[7]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị khác tuyệt đối không tự ý dùng thuốc diệt HP mà cần có phác đồ kê đơn từ bác sĩ.

Tóm lại, vi khuẩn HP dạ dày là một mắt xích quan trọng nhưng dễ bị bỏ sót trong các ca thiếu máu thiếu sắt uống thuốc mãi không khỏi ^[8]. Việc phát hiện và điều trị tiệt trừ HP kịp thời kết hợp bổ sung sắt sẽ giúp giải quyết tận gốc tình trạng thiếu máu, tránh các thăm dò tốn kém không cần thiết ^[2]. Hãy thăm khám bác sĩ để được xét nghiệm kiểm tra nếu tình trạng thiếu máu của bạn kéo dài bất thường.