Vì sao phụ nữ sau mãn kinh dễ bị tăng axit uric và mắc gout hơn?

Nhiều người thường mặc định bệnh gout là "đặc quyền" của nam giới, đặc biệt là những người thường xuyên uống bia rượu hoặc tiêu thụ nhiều đạm động vật. Do đó, không ít phụ nữ lớn tuổi bất ngờ khi khớp ngón chân, cổ chân sưng tấy dữ dội và được chẩn đoán mắc bệnh lý này.

Câu trả lời nằm ở bước ngoặt sinh học mang tên mãn kinh. Khi buồng trứng ngừng hoạt động, nồng độ hormone estrogen sụt giảm nghiêm trọng, làm mất đi "lá chắn" bảo vệ tự nhiên vốn giúp thận đào thải axit uric hiệu quả, khiến lượng axit uric trong máu tăng cao và làm bùng phát các cơn đau khớp do gout ^[1], ^[2].

Vai trò bảo vệ của estrogen đối với nồng độ axit uric

Axit uric là sản phẩm phụ được tạo ra từ quá trình thoái giáng tế bào tự nhiên và tiêu hóa thực phẩm chứa nhân purin. Ở trạng thái bình thường, phần lớn lượng axit uric này sẽ được hòa tan trong máu, lọc qua thận và đào thải ra ngoài qua nước tiểu.

Hormone estrogen ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đóng vai trò trực tiếp trong việc hỗ trợ hệ bài tiết. Cụ thể, estrogen liên hợp có khả năng thúc đẩy quá trình thanh thải axit uric của thận, giúp đưa chất này ra khỏi huyết tương nhanh chóng hơn ^[1]. Nhờ cơ chế đó, nồng độ axit uric máu ở phụ nữ trước mãn kinh nhìn chung luôn thấp hơn so với nam giới ^[1].

Khi bước vào giai đoạn mãn kinh, sự suy giảm nghiêm trọng nồng độ estradiol và estrogen khiến hiệu quả bài tiết axit uric qua đường tiết niệu giảm sút rõ rệt ^[1]. Hậu quả là axit uric bị ứ đọng dần trong cơ thể, tích tụ lại dưới dạng các tinh thể urat sắc nhọn tại các khớp và mô xung quanh, gây viêm khớp dữ dội.

Nghiên cứu chỉ ra sự biến đổi axit uric sau mãn kinh

Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm hormone và việc tăng axit uric máu đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới.

Khảo sát sức khỏe và dinh dưỡng quốc gia lần thứ 3 tại Mỹ (NHANES III, 1988–1994) trên 7.662 phụ nữ từ 20 tuổi trở lên cho thấy sự khác biệt rất rõ ràng ^[2]. Sau khi đã điều chỉnh toàn diện các yếu tố nguy cơ gây tăng axit uric như chế độ ăn, tuổi tác, béo phì, bia rượu, chức năng thận, huyết áp và thuốc lợi tiểu, nồng độ axit uric máu ở phụ nữ mãn kinh tự nhiên vẫn cao hơn nhóm tiền mãn kinh 0,34 mg/dl ^[2]. Đối với những người mãn kinh do phẫu thuật, mức tăng này là 0,36 mg/dl ^[2]. Đáng chú ý, việc sử dụng liệu pháp hormone sau mãn kinh có liên quan tới mức giảm axit uric máu là 0,24 mg/dl ^[2].

Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu quy mô lớn trên các nữ điều dưỡng cũng khẳng định mãn kinh làm tăng 26% nguy cơ mắc bệnh gout mới ^[3]. Mức tăng nguy cơ này thể hiện rõ rệt hơn ở những người mãn kinh do phẫu thuật hoặc mãn kinh tự nhiên khi còn trẻ ^[3]. Ngược lại, những người đang sử dụng hormone sau mãn kinh có nguy cơ mắc bệnh gout thấp hơn 18% so với người chưa từng dùng, bất kể dùng estrogen đơn thuần (nguy cơ tương đối RR là 0,86) hay kết hợp với progestin (RR là 0,74) ^[3].

Tại Bangladesh, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện năm 2023 trên 200 phụ nữ khỏe mạnh chia làm hai nhóm tuổi (25–45 tuổi và 45–65 tuổi) đã ghi nhận sự chênh lệch đáng kể ^[4]. Chỉ số khối cơ thể (BMI) ở nhóm mãn kinh tăng lên mức trung bình 26,92 kg/m2 (so với 21,91 kg/m2 ở nhóm trẻ) ^[4]. Đồng thời, nồng độ axit uric máu ở nhóm phụ nữ mãn kinh tăng vọt lên mức trung bình 7,36 mg/dl, trong khi ở nhóm tiền mãn kinh chỉ là 4,18 mg/dl ^[4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu cắt ngang tại Trung Quốc (2011–2012) trên 1.349 phụ nữ mắc u xơ tử cung hoặc u xơ nang tuyến vú (những bệnh lý chịu tác động mạnh của estrogen) và 4.206 người đối chứng cũng gián tiếp củng cố giả thuyết này ^[5]. Trong độ tuổi 19–44, bệnh nhân u xơ có mức axit uric thấp hơn nhóm đối chứng lần lượt từ 5,88 đến 9,39 umol/L; ở nhóm 60–72 tuổi, bệnh nhân u xơ tử cung có axit uric thấp hơn nhóm chứng tới 32,02 umol/L ^[5].

Đặc điểm bệnh gout ở nữ giới: Muộn màng nhưng nhiều biến chứng

Bệnh gout ở phụ nữ có nhiều điểm khác biệt mang tính giới tính so với nam giới, điều này từng khiến nhiều trường hợp bị chẩn đoán chậm trễ hoặc nhầm lẫn với các dạng viêm khớp khác ^[6].

Một nghiên cứu lâm sàng trên 37 bệnh nhân nữ mắc gout cho thấy có tới 86% trường hợp (32 người) chỉ phát bệnh sau thời kỳ mãn kinh ^[7]. Ở 5 bệnh nhân phát bệnh trước mãn kinh, 4 người đã có suy giảm chức năng thận và 1 người bị tăng hoạt tính enzym phosphoribosylpyrophosphate synthetase ^[7]. Hơn 50% số bệnh nhân nữ trong nghiên cứu này có kèm theo viêm xương khớp, tăng huyết áp hoặc suy thận, hoặc đang sử dụng thuốc lợi tiểu ^[7].

Khi so sánh với 220 nam giới mắc gout, nữ giới phát bệnh muộn hơn nhiều, có nhiều bệnh nền đi kèm hơn và tỷ lệ dùng thuốc lợi tiểu cao hơn hẳn, trong khi nam giới lại có tỷ lệ nghiện rượu cao hơn ^[7]. Đáng chú ý, phụ nữ mắc gout có nồng độ axit uric máu trung bình cao hơn nhưng mức bài tiết axit uric qua nước tiểu lại thấp hơn nam giới một cách có ý nghĩa ^[7]. Tình trạng thận giảm bài tiết axit uric ở bệnh nhân nữ thể hiện mức độ trầm trọng hơn so với nam giới ^[7]. Ngoài ra, tỷ lệ xuất hiện hạt tophi ở nữ giới cũng cao hơn và có vị trí phân bố khác biệt ^[7].

Một nghiên cứu khác tại Hàn Quốc trên 36 bệnh nhân nữ mắc gout cũng ghi nhận 75% trường hợp (27 người) khởi phát cơn gout đầu tiên sau khi mãn kinh, với độ tuổi khởi phát trung bình là 54,3 tuổi ^[8]. Các bệnh lý phối hợp phổ biến gồm có tăng huyết áp (61%), suy thận (47%), sử dụng thuốc lợi tiểu (36%) và dùng thuốc cyclosporine sau ghép thận (28%) ^[8]. Khi so sánh với 72 bệnh nhân nam, phụ nữ cũng có mức bài tiết axit uric qua nước tiểu thấp hơn rõ rệt và thường xuyên dùng thuốc lợi tiểu tại thời điểm phát bệnh ^[8].

Điểm mạnh và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu kể trên mang lại cái nhìn bao quát từ thực nghiệm dịch tễ học đến lâm sàng. Nghiên cứu tiến cứu dài hạn trên hàng chục nghìn phụ nữ đã kiểm soát chặt chẽ các biến số nhiễu như chế độ ăn, việc sử dụng bia rượu, BMI và tiền sử bệnh lý để chứng minh mãn kinh là yếu tố nguy cơ độc lập gây tăng axit uric ^[3]. Nghiên cứu tại Đài Loan (2022) với cỡ mẫu lớn và thời gian theo dõi dài nhất lên đến 9 năm cũng củng cố mắt xích giữa biến đổi hormone nội tiết và chuyển hóa axit uric, mỡ máu ^[1].

Tuy nhiên, các dữ liệu vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Một số nghiên cứu thuần tập dựa trên bảng hỏi tự điền, có thể dẫn đến sai lệch do trí nhớ của người tham gia khi khai báo lượng thực phẩm tiêu thụ ^[1]. Nghiên cứu lâm sàng tại Hàn Quốc có độ tuổi khởi phát trung bình thấp hơn một phần do đưa vào cả nhóm bệnh nhân ghép thận dùng cyclosporine ^[8]. Do đó, các kết quả cần được diễn giải một cách thận trọng trên từng cá nhân cụ thể.

Những hiểu lầm phổ biến về bệnh gout ở phụ nữ

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng phụ nữ không bao giờ bị gout. Sự thật là tỷ lệ mắc bệnh ở phụ nữ trước mãn kinh rất thấp, nhưng sau mãn kinh nguy cơ này gia tăng đáng kể ^[2], ^[3].

Nhiều người cũng lầm tưởng bệnh gout chỉ do ăn uống vô độ hay uống nhiều rượu bia. Mặc dù lối sống có ảnh hưởng, nhưng ở phụ nữ lớn tuổi, suy giảm bài tiết qua thận dưới tác động của thiếu hụt hormone, bệnh thận tiềm ẩn và tác dụng phụ của thuốc điều trị lại là những động cơ chính thúc đẩy bệnh ^[7], ^[6], ^[8]. Biểu hiện tổn thương tại khớp ngón chân cái điển hình ở phụ nữ cũng ít gặp hơn nam giới, dễ dẫn đến tâm lý chủ quan hoặc chẩn đoán nhầm ^[6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ sau khi bước qua giai đoạn mãn kinh cần chú ý theo dõi sức khỏe chặt chẽ, đặc biệt là những nhóm đối tượng sau:

• Phụ nữ mãn kinh phẫu thuật (cắt buồng trứng) hoặc mãn kinh tự nhiên ở độ tuổi quá sớm ^[3].
• Người đang được điều trị tăng huyết áp hoặc suy tim có sử dụng các nhóm thuốc lợi tiểu ^[7], ^[8].
• Người có tiền sử suy giảm chức năng thận hoặc các bệnh lý chuyển hóa đi kèm ^[7], ^[8].
• Phụ nữ sau ghép tạng đang dùng thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine ^[8].
• Người có thể trạng thừa cân, tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) sau mãn kinh ^[4].

Lời khuyên thực tế để kiểm soát axit uric sau mãn kinh

Để giảm áp lực đào thải cho thận và ngăn ngừa sự gia tăng axit uric trong giai đoạn này, phụ nữ lớn tuổi nên áp dụng một số biện pháp chủ động:

• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Cần xét nghiệm nồng độ axit uric máu và kiểm tra chức năng thận định kỳ cùng với đo huyết áp, đặc biệt là khi xuất hiện các triệu chứng đau, sưng khớp bất thường.
• Rà soát việc dùng thuốc: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về tiền sử tăng axit uric để cân nhắc, điều chỉnh nếu đang dùng các loại thuốc có khả năng giữ axit uric như thuốc lợi tiểu. Tuyệt đối không tự ý ngưng hay đổi thuốc điều trị tim mạch, huyết áp khi chưa có chỉ định y khoa.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý, uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ quá trình bài tiết qua đường tiết niệu, đồng thời hạn chế tiêu thụ quá mức thực phẩm nhiều purin hoặc đồ uống chứa cồn.

Mãn kinh là một quy luật sinh học tất yếu của cơ thể người phụ nữ mang theo sự biến động lớn về nội tiết tố ^[1]. Việc hiểu rõ mối liên hệ giữa sự suy giảm estrogen và khả năng bài tiết axit uric của thận giúp phụ nữ chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường để kịp thời điều trị, bảo vệ chức năng vận động và chất lượng sống.