Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường đối mặt với cảm giác mắt cộm, xót, rát bỏng như có hạt bụi bên trong hoặc thường xuyên mỏi mắt khi làm việc. Tình trạng này không đơn thuần do tuổi tác hay nhìn màn hình máy tính quá nhiều, mà thường là biểu hiện của hội chứng khô mắt tiến triển nặng.

Nguyên nhân cốt lõi khiến phụ nữ trong độ tuổi này dễ bị khô mắt nghiêm trọng bắt nguồn từ sự xáo trộn và suy giảm mạnh mẽ của các hormone sinh dục, đặc biệt là estrogen và androgen [1, 2]. Sự mất cân bằng nội tiết tố này tác động trực tiếp lên toàn bộ các cấu trúc bài tiết nước mắt, khiến bề mặt nhãn cầu mất đi sự bảo vệ thiết yếu [2, 8].

Căn nguyên từ sự mất cân bằng hormone sinh dục

Hội chứng khô mắt là rối loạn phổ biến nhất tại bề mặt nhãn cầu, ảnh hưởng đến khoảng một phần năm dân số, trong đó tỷ lệ mắc ở phụ nữ luôn cao hơn nam giới [1]. Các ước tính dịch tễ học ghi nhận tỷ lệ mắc hội chứng này dao động rộng từ 7% đến 33% tùy theo quần thể nghiên cứu và tiêu chuẩn chẩn đoán [2]. Sự chênh lệch rõ rệt theo giới tính phản ánh vai trò điều hòa mật thiết của các hormone sinh dục đối với màng phim nước mắt [1, 2].

Khi bước vào thời kỳ tiền mãn kinh và mãn kinh, buồng trứng suy giảm hoạt động dẫn đến những biến động hormone sâu sắc [2, 3]. Các thụ thể tiếp nhận estrogen và androgen phân bố dày đặc tại biểu mô giác mạc, biểu mô kết mạc và các tuyến Meibomian ở mi mắt [3]. Do đó, sự sụt giảm nồng độ nội tiết tố, thay đổi cơ chế điều hòa ngược và biến đổi độ nhạy cảm của các thụ thể này sẽ phá vỡ cân bằng nội môi bề mặt nhãn cầu [2]. Hậu quả là mắt bị giảm tiết nước, tăng bốc hơi màng phim nước mắt và kích hoạt các phản ứng viêm mạn tính kéo dài [4, 7].

Hormone ảnh hưởng đến tuyến lệ và màng phim nước mắt ra sao?

Màng phim nước mắt bao gồm ba thành phần thiết yếu là lớp nước, lớp lipid (dầu) và lớp chất nhầy mucin, tất cả đều chịu sự chi phối trực tiếp của estrogen và androgen [2]. Tuyến lệ chịu trách nhiệm tiết lớp nước chính, trong khi tuyến Meibomian ở bờ mi sản xuất lớp dầu ngăn nước mắt bốc hơi, còn tế bào hình đài ở kết mạc bài tiết mucin [2, 7]. Bất kỳ sự suy giảm hay xáo trộn nào ở các tuyến này đều khiến màng nước mắt mất ổn định và gây tổn thương bề mặt mắt [2, 4].

Androgen đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ chức năng tuyến Meibomian thông qua cơ chế kích thích sản xuất chất bã nhờn [1]. Khi nồng độ androgen suy giảm, hoạt động của tuyến Meibomian bị suy thoái, dẫn đến thiếu hụt lớp mỡ bao phủ bề mặt, làm nước mắt bốc hơi quá nhanh [1, 7]. Trong khi đó, estrogen lại có tác động phức tạp và biểu hiện đặc tính kích thích phản ứng viêm trên bề mặt nhãn cầu [1]. Sự suy thoái kết hợp này vừa làm giảm tiết dịch từ tuyến lệ, vừa thúc đẩy viêm nhiễm và tổn thương biểu mô mắt [2, 7].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa nội tiết và khô mắt

Mối liên quan giữa nội tiết tố và chức năng bài tiết nước mắt đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 1998 tiến hành trên 110 phụ nữ ở độ tuổi từ 30 đến 60 nhằm đánh giá chức năng nước mắt thông qua đo độ thẩm thấu, thể tích, lưu lượng và nghiệm pháp Schirmer [4]. Kết quả cho thấy ở phụ nữ mãn kinh, nồng độ testosterone toàn phần trong huyết thanh tương quan thuận với chức năng nước mắt, nhưng ở phụ nữ tiền mãn kinh thì mối tương quan này lại là âm [4]. Đồng thời, nồng độ estradiol huyết thanh tương quan thuận với chức năng nước mắt ở phụ nữ từ 30 đến 39 tuổi, nhưng lại tương quan nghịch ở phụ nữ đã mãn kinh [4].

Đến năm 2017, một nghiên cứu cắt ngang được thực hiện trên 46 phụ nữ sau mãn kinh bị khô mắt (độ tuổi trung bình 64,4 ± 5,2 tuổi, thời gian sau mãn kinh trung bình 13,7 ± 6,4 năm và không dùng liệu pháp hormone thay thế) [5]. Các tác giả đã đo lường chỉ số bệnh bề mặt nhãn cầu (OSDI), chỉ số thoải mái của mắt (OCI), chức năng tuyến Meibomian cùng nồng độ hormone huyết thanh gồm 17beta-oestradiol, 3alpha-diol-G và DHEA-S [5]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy nồng độ 17beta-oestradiol huyết thanh cao hơn kết hợp cùng tình trạng tắc tuyến mi, giãn mạch bờ mi và tuổi cao là yếu tố dự báo đáng kể về sự suy giảm chất lượng dịch tiết tuyến Meibomian (p < 0,001, R2 hiệu chỉnh = 0,75) [5]. Điều này chỉ ra rằng sự mất cân bằng hormone góp phần trực tiếp gây rối loạn chức năng tuyến Meibomian [5].

Cũng trong năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược được triển khai trên 40 phụ nữ sau mãn kinh mắc chứng khô mắt (độ tuổi trung bình 63,9 ± 5,1 tuổi, thời gian sau mãn kinh trung bình 13,2 ± 6,3 năm) [6]. Các đối tượng được chia thành 4 nhóm gồm dùng testosterone qua da, dùng oestradiol qua da, dùng kết hợp cả hai loại hoặc dùng giả dược trong 8 tuần [6]. Kết quả ghi nhận mức độ khô mắt sau 8 tuần ở nhóm bổ sung oestrogen trở nên nghiêm trọng hơn đáng kể so với nhóm giả dược (p = 0,04) [6]. Ngược lại, phân tích trong nội bộ nhóm cho thấy nhóm kết hợp testosterone và oestradiol có sự gia tăng tiết nước mắt (p = 0,03), còn nhóm dùng testosterone ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa nồng độ androgen tăng và sự cải thiện độ ổn định của màng phim nước mắt (rho = 0,83, p = 0,01) [6].

Liệu pháp hormone thay thế: Lợi ích hay nguy cơ?

Nhiều người kỳ vọng rằng việc bổ sung hormone toàn thân sẽ giúp đẩy lùi các triệu chứng mãn kinh, bao gồm cả tình trạng khô mắt [2, 8]. Tuy nhiên, tác động thực sự của liệu pháp hormone thay thế toàn thân đối với chứng khô mắt vẫn còn là một chủ đề gây nhiều tranh cãi trong y văn [1, 2, 4]. Một số nghiên cứu cho thấy liệu pháp hormone có tiềm năng hỗ trợ cải thiện, nhưng nhiều báo cáo khác lại ghi nhận nguy cơ khiến tình trạng khô mắt trầm trọng hơn [4, 8].

Bổ sung estrogen đơn độc qua đường toàn thân có thể gây ra những hệ quả trái ngược đối với sự cân bằng nội môi của bề mặt nhãn cầu [1, 6]. Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng chỉ ra rằng việc bổ sung estrogen qua da làm tăng mức độ khô rát mắt ở phụ nữ sau mãn kinh [6]. Sự điều hòa màng nước mắt đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa tác dụng bảo vệ của androgen và tác động điều hòa của estrogen trên các tuyến bờ mi [1]. Do đó, các chế phẩm nhỏ mắt chứa steroid, estrogen hoặc androgen nồng độ thấp tại chỗ đang được xem là hướng nghiên cứu tiềm năng nhưng cần thêm các dấu ấn sinh học rõ ràng trước khi áp dụng đại trà [2, 4].

Những hiểu lầm thường gặp về khô mắt tiền mãn kinh

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng khô mắt chỉ là vấn đề bề ngoài, chỉ cần nhỏ nước mắt nhân tạo thông thường là có thể giải quyết dứt điểm [2, 4]. Khô mắt ở giai đoạn tiền mãn kinh là một bệnh lý bề mặt nhãn cầu mạn tính có yếu tố viêm, liên quan mật thiết đến sự suy giảm chức năng tuyến lệ và teo tuyến Meibomian [2, 7]. Nếu chỉ dùng các loại thuốc nhỏ mắt bôi trơn tạm thời mà bỏ qua căn nguyên viêm và rối loạn lipid màng nước mắt, tổn thương giác mạc có thể tiến triển nặng hơn [2, 8].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ bổ sung nội tiết tố nữ estrogen là mắt sẽ hết khô rát [6]. Các bằng chứng khoa học cho thấy nồng độ estradiol cao ở phụ nữ mãn kinh lại tương quan nghịch với chức năng nước mắt [4]. Thậm chí việc bổ sung estrogen đơn lẻ còn có thể làm suy giảm chất lượng dịch tiết bờ mi và gia tăng triệu chứng khô rát mắt [5, 6]. Ngược lại, androgen - hormone thường bị lầm tưởng chỉ quan trọng ở nam giới - mới chính là yếu tố bảo vệ cốt lõi cho tuyến Meibomian và độ bền của màng nước mắt ở nữ giới [1, 6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang điều trị ung thư vú là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị khô mắt nghiêm trọng [1]. Các phương pháp điều trị ung thư vú và liệu pháp nội tiết sau đó thường gây ra tình trạng mãn kinh sớm đột ngột hoặc mất cân bằng hormone nghiêm trọng [1]. Khô mắt ở nhóm bệnh nhân này là một phần của hội chứng khô niêm mạc do điều trị, cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và can thiệp kịp thời để không làm suy giảm chất lượng sống [1].

Phụ nữ bị suy buồng trứng sớm hoặc mắc bệnh loãng xương cũng cần hết sức lưu ý đến sức khỏe đôi mắt [7]. Hiện tượng suy giảm nồng độ estrogen và androgen thúc đẩy quá trình hủy xương trong bệnh loãng xương, đồng thời cũng chính là cơ chế gây suy thoái tuyến lệ và teo tuyến bờ mi dẫn đến khô mắt nặng [7]. Bên cạnh đó, người cao tuổi có sự thoái hóa tự nhiên của tuyến Meibomian, thay đổi giải phẫu bờ mi hoặc giảm phản xạ chớp mắt cũng đối mặt với nguy cơ tổn thương giác mạc cao [7].

Gợi ý chăm sóc và bảo vệ mắt hiệu quả

Để kiểm soát tình trạng khô mắt trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh, chị em phụ nữ cần phối hợp nhiều biện pháp chăm sóc hàng ngày [2, 4]:

  • Chăm sóc bờ mi đúng cách: Tuyến Meibomian sản xuất lớp dầu chống bốc hơi nước mắt thường bị tắc nghẽn ở giai đoạn này [1, 5]. Chườm ấm mi mắt khoảng 5 đến 10 phút mỗi ngày và vệ sinh bờ mi nhẹ nhàng sẽ giúp làm mềm chất bã nhờn, giải phóng các tuyến tắc nghẽn [5, 7].
  • Duy trì thói quen chớp mắt và bảo vệ mắt: Tình trạng giảm cảm giác giác mạc ở người lớn tuổi có thể làm giảm tần số chớp mắt, khiến màng phim nước mắt nhanh khô [7]. Hãy tập thói quen chớp mắt đều đặn, đặc biệt khi làm việc với máy tính, và đeo kính bảo vệ mắt khi ra ngoài để tránh gió bụi làm tăng bốc hơi nước mắt [7, 8].
  • Lựa chọn sản phẩm hỗ trợ phù hợp: Sử dụng các loại nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa mắt để bù đắp lớp nước và bảo vệ biểu mô [4, 8].
  • Thăm khám định kỳ: Khô mắt gây đau rát, nhìn mờ và suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống [2, 8]. Khi xuất hiện các dấu hiệu cộm xót kéo dài, chị em không nên tự ý dùng thuốc chứa hormone hay corticoid mà cần đi khám chuyên khoa mắt để được chẩn đoán chính xác [2, 6].

Sự suy giảm và mất cân bằng giữa estrogen và androgen trong giai đoạn tiền mãn kinh là thủ phạm chính khiến phụ nữ dễ bị khô mắt tiến triển [1, 2]. Thay vì tự ý bổ sung các liệu pháp hormone chưa được kiểm chứng cho mắt, việc hiểu rõ cơ chế và chủ động chăm sóc bờ mi, giữ ẩm nhãn cầu là giải pháp an toàn nhất [4, 6]. Khi các triệu chứng khó chịu xuất hiện thường xuyên, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ can thiệp phù hợp và toàn diện [2, 8].