Vì sao sốc nhiệt nặng có thể gây suy thận cấp?

Hiểm họa khôn lường sau những cơn sốc nhiệt mùa nắng nóng

Vào những đợt nắng nóng gay gắt, nhiều người thường nghĩ sốc nhiệt chỉ đơn thuần gây hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu thoáng qua. Thực tế, khi nhiệt độ cơ thể vượt quá ngưỡng an toàn, các cơ quan nội tạng bên trong bắt đầu chịu tổn thương nghiêm trọng. Một trong những biến chứng nguy hiểm nhất và diễn tiến nhanh nhất là suy thận cấp.

Tình trạng tổn thương thận do sốc nhiệt thường không xuất hiện đơn lẻ mà gắn liền với biến chứng tiêu cơ vân. Đây là hiện tượng các tế bào cơ xương bị phân hủy hàng loạt dưới tác động của nhiệt độ cao và tình trạng thiếu máu cục bộ. Khi sợi cơ bị vỡ, lượng lớn chất độc nội sinh tràn vào dòng máu và dồn về thận, biến cơ quan lọc máu này thành nạn nhân trực tiếp.

Tiêu cơ vân: Cầu nối giải phóng myoglobin gây hại thận

Cơ chế gây suy thận cấp bắt đầu từ sự phá hủy cấu trúc của các tế bào cơ bắp khi nhiệt độ trung tâm cơ thể tăng quá mức ^[1]. Khi vận động nặng kéo dài dưới trời nóng hoặc tiếp xúc nhiệt độ môi trường khắc nghiệt, tế bào cơ không còn duy trì được sự cân bằng ion, dẫn đến hoại tử cơ xương và giải phóng các thành phần nội bào vào hệ tuần hoàn [6, 8].

Chất đóng vai trò chủ chốt gây tổn hại thận là myoglobin, một loại protein mang oxy có trong các mô cơ vân ^[2]. Bình thường, một lượng nhỏ myoglobin giải phóng sẽ được các protein trong huyết tương liên kết và chuyển hóa an toàn. Tuy nhiên, trong sốc nhiệt nặng, cơ bắp tổn thương trên diện rộng khiến nồng độ myoglobin trong máu tăng vọt, vượt quá khả năng lọc bình thường của cơ thể ^[2].

Khi lượng lớn myoglobin đổ về thận, chúng gây hại qua ba cơ chế phối hợp: gây co thắt các mạch máu nuôi thận, lắng đọng tạo thành các trụ bít tắc lòng ống thận và gây độc trực tiếp lên các tế bào biểu mô ống thận [2, 8]. Trong điều kiện môi trường axit hoặc cơ thể thiếu nước nghiêm trọng, myoglobin kết tủa nhanh hơn, làm mất hoàn toàn khả năng lọc nước tiểu và đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy thận cấp vô niệu [1, 2, 8].

Sốc nhiệt gắng sức và sốc nhiệt kinh điển đều có thể gây suy thận

Y học chia sốc nhiệt thành hai nhóm chính: sốc nhiệt do gắng sức và sốc nhiệt kinh điển (không do gắng sức). Dù nguyên nhân kích hoạt khác nhau, cả hai thể bệnh đều có thể dẫn đến tiêu cơ vân và tổn thương thận nặng nề [2, 4].

Sốc nhiệt do gắng sức thường gặp ở người trẻ tuổi vận động thể lực cường độ cao trong môi trường nóng ẩm [1, 8]. Vận động liên tục sinh ra lượng nhiệt nội sinh khổng lồ, kết hợp cùng sự mất nước qua mồ hôi làm cơ bắp kiệt quệ và phân hủy nhanh chóng [6, 8]. Các biểu hiện điển hình của thể này gồm sốt rất cao, rối loạn thần kinh trung ương, toan chuyển hóa, tăng kali máu nặng và suy thận cấp [1, 4, 6].

Ngược lại, sốc nhiệt kinh điển thường tấn công người cao tuổi, người có bệnh nền trong các đợt sóng nhiệt kéo dài mà không cần vận động nặng [2, 4]. Trước đây, biến chứng tiêu cơ vân và suy thận do myoglobin từng bị xem là hiếm gặp ở nhóm bệnh nhân này [2, 4]. Tuy nhiên, các ghi nhận lâm sàng sau này chứng minh đây là biến chứng thực tế khá phổ biến và để lại hậu quả rất nặng nề cho người cao tuổi ^[3].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng thực tế

Một báo cáo năm 1988 đã ghi nhận trường hợp sốc nhiệt do gắng sức dẫn đến suy thận cấp ở một phụ nữ trẻ khỏe mạnh chưa kịp thích nghi khí hậu sau khi vận động cường độ cao tại Grand Canyon ^[4]. Bệnh nhân xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu điển hình gồm sốt cực cao, rối loạn chức năng thần kinh trung ương, tiêu cơ vân, đông máu nội mạch rải rác và suy thận cấp thể thiểu niệu - vô niệu ^[4]. Trường hợp này cho thấy ngay cả người trẻ tuổi chưa từng có bệnh nền cũng có thể rơi vào tình trạng nguy kịch khi cơ thể bị sốc nhiệt đột ngột ^[4].

Tại Trung tâm Y khoa Maimonides, một nghiên cứu hồi cứu năm 1995 đã theo dõi 7 bệnh nhân sốc nhiệt kinh điển nhập viện trong đợt sóng nhiệt tháng 7 năm 1993 ^[3]. Kết quả ghi nhận có 3 bệnh nhân bị tiêu cơ vân nhưng không suy thận, trong đó 2 người hồi phục hoàn toàn và 1 người bị rối loạn dáng đi thất điều ^[3]. Đáng chú ý, 3 bệnh nhân khác phát triển cả tiêu cơ vân lẫn suy thận cấp do myoglobin niệu; hậu quả chỉ có 1 ca hồi phục hoàn toàn, 1 ca sống sót nhưng liệt tứ chi và 1 ca tử vong ^[3]. Nghiên cứu nhấn mạnh việc bù dịch tích cực và kiềm hóa nước tiểu là yếu tố sống còn để ngăn ngừa hoặc giảm nhẹ suy thận do myoglobin ^[3].

Một trường hợp khác được công bố năm 2010 mô tả một ca sốc nhiệt không do gắng sức hy hữu xảy ra sau khi tắm suối nước nóng ^[5]. Người bệnh rơi vào tình trạng suy đa tạng gồm suy gan cấp, đông máu nội mạch rải rác, tổn thương thần kinh và suy thận cấp đi kèm tiêu cơ vân ^[5]. Dù đã được điều trị lọc máu liên tục và hệ thống tái tuần hoàn chất hấp phụ phân tử (MARS) từ ngày thứ 10 đến ngày thứ 12, bệnh nhân vẫn không qua khỏi do sốc nhiễm trùng và suy đa tạng ^[5].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1982 theo dõi 28 bệnh nhân sốc nhiệt kinh điển trong vụ dịch nhiệt đã phân tích sự khác biệt rõ rệt giữa hai thể bệnh ^[6]. Các rối loạn như tăng kali máu nặng, suy thận cấp, tiêu cơ vân và đông máu nội mạch rải rác thường chiếm ưu thế ở bệnh nhân sốc nhiệt gắng sức nhưng ít phổ biến hơn ở thể kinh điển ^[6]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhiễm toan lactic ở bệnh nhân sốc nhiệt kinh điển nếu vượt mức 3 mmol/L là dấu hiệu cảnh báo tiên lượng rất xấu hoặc tử vong ^[6]. Dù vậy, việc hạ thân nhiệt tích cực ngay từ đầu có thể cứu sống phần lớn bệnh nhân ^[6].

Vấn đề tổn thương đa tạng sau sốc nhiệt gắng sức cũng được ghi nhận trong báo cáo năm 1996 ở một quân nhân 30 tuổi đã quen với khí hậu nhiệt đới ^[7]. Sau một cuộc hành quân chiến đấu, người này rơi vào hôn mê do sốt cao và suy gan tối cấp kèm tiêu cơ vân, phải trải qua phẫu thuật ghép gan sau 48 giờ ^[7]. Đến ngày thứ 4 sau phẫu thuật, bệnh nhân tiếp tục tiến triển suy thận cấp cùng tiêu cơ vân trầm trọng và tử vong 11 tháng sau đó do thải ghép mạn tính ^[7].

Một nghiên cứu năm 1990 trên 5 bệnh nhân suy thận cấp do tiêu cơ vân đã xác định sốc nhiệt là một trong những căn nguyên bệnh lý quan trọng, bên cạnh co giật toàn thể, nhiễm trùng sốt cao, hôn mê đái tháo đường và nhồi máu não ^[8]. Chẩn đoán xác định dựa vào sự gia tăng nồng độ creatine phosphokinase, myoglobin, aldolase trong huyết thanh và có myoglobin niệu ^[8]. Nghiên cứu này khẳng định tiêu cơ vân gây suy thận thường là hậu quả phối hợp của nhiều yếu tố như hạ kali máu, hạ phosphat máu hoặc sốc tuần hoàn; trong 5 ca bệnh có 2 người hồi phục không cần chạy thận nhưng có tới 3 ca tử vong trong bệnh cảnh suy đa tạng ^[8].

"Cơn bão hoàn hảo" tàn phá thận ở người chạy bộ và lao động nặng

Nhiều người thắc mắc vì sao cùng tham gia chạy marathon hoặc làm việc nặng nhọc ngoài trời nắng, có người chỉ mệt mỏi nhưng có người lại bị suy thận cấp. Một tổng quan nghiên cứu năm 2007 về các vận động viên marathon đã lý giải hiện tượng này dưới góc nhìn của một "cơn bão hoàn hảo" ^[2].

Trong hầu hết các trường hợp chạy đường dài, tổn thương sợi cơ chỉ ở mức độ nhẹ và tự hồi phục mà không để lại di chứng ^[2]. Suy thận cấp sau chạy bộ thực tế khá hiếm gặp nhưng thường xảy ra khi có sự cộng hưởng của nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc ^[2]. Tình trạng này bao gồm: căng thẳng nhiệt do thời tiết, mất nước nghiêm trọng, bệnh cơ tiềm ẩn, nhiễm trùng do vi khuẩn hoặc virus trước đó và việc sử dụng các thuốc giảm đau hạ sốt ^[2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng một tỷ lệ cao các vận động viên chạy marathon bị suy thận cấp đã sử dụng các thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID) hoặc thuốc hạ sốt trước và trong chặng đua ^[2]. Khi cơ thể đang mất nước do nhiệt, các loại thuốc giảm đau này làm ức chế phản ứng bù trừ của thận, khiến lưu lượng máu đến thận sụt giảm nghiêm trọng ^[2]. Khi myoglobin nồng độ cao từ các sợi cơ bị phá hủy tràn tới, thận không còn khả năng tự bảo vệ và nhanh chóng rơi vào hoại tử ống thận cấp ^[2].

Bên cạnh đó, các nhà khoa học năm 2014 cũng đặt ra giả thuyết về mối liên hệ di truyền ở những người dễ bị tiêu cơ vân và sốc nhiệt khi vận động ^[1]. Rối loạn thụ thể ryanodine điều hòa kênh canxi trong cơ vân có thể làm cơ thể phản ứng bất thường với áp lực nhiệt và gắng sức, kích hoạt chuỗi phản ứng tăng thân nhiệt ác tính, tiêu cơ vân, toan chuyển hóa và suy thận cấp ^[1].

Ai cần đặc biệt thận trọng với biến chứng này?

Biến chứng tiêu cơ vân và suy thận cấp do sốc nhiệt không loại trừ bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng đối diện với nguy cơ cao hơn hẳn:

• Người lao động ngoài trời cường độ cao: Công nhân xây dựng, nông dân, người giao hàng làm việc liên tục trong khung giờ nắng gắt không được bù nước kịp thời [1, 8].
• Người tập luyện thể thao cường độ lớn: Vận động viên chạy marathon, người tập thể hình hoặc binh sĩ hành quân chưa quen với điều kiện thời tiết nóng ẩm [1, 5, 8].
• Người cao tuổi và người có bệnh nền mạn tính: Người già sống trong môi trường ngột ngạt thiếu điều hòa trong đợt sóng nhiệt, người mắc bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc đái tháo đường [2, 4, 7].
• Người đang bị sốt hoặc nhiễm trùng: Cơ thể đã suy yếu do nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus trước đó khiến tế bào cơ dễ bị tổn thương hơn khi gặp nhiệt độ cao [7, 8].
• Người có thói quen tự ý dùng thuốc giảm đau: Những người lạm dụng thuốc kháng viêm không steroid trước khi thi đấu thể thao hoặc khi làm việc nặng ngoài trời ^[2].

Nhận biết và phòng ngừa tổn thương thận do sốc nhiệt

Để bảo vệ chức năng thận trước thời tiết nắng nóng cực đoan, người dân cần chú ý các biện pháp thực tế sau:

Khi bắt buộc phải làm việc hoặc tập luyện ngoài trời, cần uống đủ nước và điện giải đều đặn, không đợi đến khi khát mới uống. Tránh vận động quá sức trong những khung giờ nắng đỉnh điểm từ 11 giờ trưa đến 15 giờ chiều. Việc làm mát cơ thể cần được thực hiện thường xuyên bằng cách nghỉ ngơi dưới bóng râm và mặc quần áo thoáng khí.

Nếu phải di chuyển từ vùng mát sang khu vực có khí hậu nhiệt đới hoặc nắng nóng gay gắt, cơ thể cần thời gian thích nghi dần từ 7 đến 14 ngày trước khi tham gia các hoạt động gắng sức nặng [1, 5]. Tuyệt đối không tự ý uống các loại thuốc giảm đau chống viêm không steroid (như ibuprofen, naproxen) trước khi chạy bộ hay lao động nặng dưới trời nóng, vì chúng làm tăng mạnh nguy cơ suy thận ^[2].

Dấu hiệu cảnh báo sớm của tình trạng tiêu cơ vân sau sốc nhiệt là hiện tượng đau nhức cơ dữ dội, mệt lả và đặc biệt là nước tiểu đổi sang màu nâu sẫm như màu nước ngọt có gas hoặc màu trà đặc [2, 7]. Khi xuất hiện triệu chứng này, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất để hạ thân nhiệt, truyền dịch kiềm hóa và theo dõi chức năng thận liên tục [2, 4].

Kết luận

Suy thận cấp là một biến chứng vô cùng nguy hiểm của sốc nhiệt nặng, bắt nguồn từ quá trình tiêu hủy sợi cơ và sự tràn ngập của myoglobin trong ống thận. Căn bệnh này có thể cướp đi sinh mạng của cả những người trẻ khỏe mạnh lẫn người cao tuổi chỉ trong vài ngày nếu không được phát hiện kịp thời. Chủ động lắng nghe cơ thể, bổ sung nước hợp lý và tránh làm việc kiệt sức dưới trời nóng là cách tốt nhất để bảo vệ đôi thận và tính mạng của chính mình.