Nhiều người tập yoga hoặc chạy bộ thường gặp phải tình trạng đau nhức âm ỉ ở vùng mông sâu, ngay vị trí xương ngồi tiếp xúc với mặt ghế. Cơn đau này thường xuất hiện sau những buổi tập kéo giãn gân kheo hết biên độ hoặc sau các buổi chạy dài, khiến việc ngồi lâu trở thành một cực hình. Trong giới thể thao và yoga, triệu chứng này thường được gọi với cái tên quen thuộc là "Yoga Butt" – một dạng viêm điểm bám gân gân kheo ở ụ ngồi.

Cơn đau dai dẳng không đơn thuần là sự căng cơ thông thường mà bắt nguồn từ tình trạng tổn thương vi cấu trúc và thoái hóa ở gân bám vào xương chậu do quá tải cơ học lặp đi lặp lại [1]. Khi người tập lạm dụng các tư thế gập hông sâu trong trạng thái đầu gối duỗi thẳng, gân phải chịu lực căng kéo cực đại kết hợp cùng lực nén ép tại mỏm xương [1]. Nếu không được chẩn đoán và can thiệp đúng cách, tổn thương này có thể kéo dài hàng tháng, thậm chí nhiều năm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày [2].

Cơ chế sinh bệnh: Khi lực kéo vượt quá sức chịu đựng của gân

Về mặt giải phẫu, nhóm cơ gân kheo ở mặt sau đùi bám vào ụ ngồi của xương chậu thông qua một tổ chức gân chung. Tổn thương gân bám ụ ngồi là một dạng chấn thương do quá tải, hình thành từ quá trình liền sẹo mãn tính của đơn vị cơ - gân [1]. Khác với chấn thương rách cơ cấp tính thường xảy ra khi bứt tốc, chấn thương dạng kéo giãn xuất hiện khi khớp hông gập sâu đồng thời khớp gối duỗi thẳng [1].

Các động tác gập người sâu trong yoga đặt toàn bộ gân kheo vào tình trạng căng giãn tối đa. Lực tác động lặp đi lặp lại liên tục lên gân gân kheo dẫn đến sự gia tăng mật độ tế bào sợi gân, phá vỡ cấu trúc collagen và tạo ra các vi chấn thương tại vị trí bám dính giữa gân và xương [1]. Quá trình này lâu dần sẽ chuyển biến thành thoái hóa gân (tendinosis). Đáng chú ý, thoái hóa gân mạn tính do quá tải thường không có sự tham gia của các chất trung gian gây viêm điển hình như nhiều người vẫn lầm tưởng [3].

Chính vì không phải là phản ứng viêm cấp tính, việc người bệnh chỉ nghỉ ngơi thụ động hoặc uống thuốc kháng viêm thông thường thường mang lại kết quả không rõ ràng [4], [3]. Tình trạng thoái hóa và xơ hóa khiến gân mất đi độ đàn hồi tự nhiên, dẫn đến cảm giác đau nhức âm ỉ kéo dài [1], [4].

Triệu chứng nhận biết và thách thức trong chẩn đoán

Biểu hiện điển hình của viêm điểm bám gân gân kheo là cảm giác đau sâu ở vùng dưới mông hoặc mặt sau đùi trên [5], [4]. Cơn đau có xu hướng tăng lên rõ rệt khi người bệnh thực hiện các động tác chạy bộ hoặc khi phải ngồi yên trong thời gian dài trên bề mặt phẳng [6], [4].

Ở mức độ nặng hơn, người bệnh cảm thấy đau nhói khi ấn trực tiếp vào ụ ngồi [6]. Cơn đau có thể xuất hiện ngay cả khi đi bộ nhanh hoặc ngồi trên các bề mặt cứng [2]. Nhiều trường hợp suy giảm sức mạnh vùng hông, khiến người tập không thể nâng tạ hoặc không thể ngồi liên tục quá 30 phút [7].

Mặc dù gây suy giảm vận động lớn, bệnh lý gân gân kheo đoạn gần là một chấn thương gắng sức mới được quan tâm và nghiên cứu trong y học thể thao gần đây [4]. Do căn nguyên thoái hóa gân chưa được làm rõ hoàn toàn, các chiến lược điều trị hiện nay đôi khi thiếu tính đặc hiệu và kết quả phục hồi có sự dao động giữa các cá nhân [4]. Để chẩn đoán chính xác, bác sĩ cần thăm khám lâm sàng chi tiết và đôi khi cần kết hợp các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm hoặc chụp cộng hưởng từ MRI để loại trừ các tổn thương khác [5], [3].

Bằng chứng khoa học về các phương pháp tập phục hồi

Tập luyện phục hồi chức năng không phẫu thuật là bước can thiệp ban đầu được ưu tiên cho các chấn thương gân gân kheo [1]. Trong đó, các bài tập kháng lực tập trung vào pha hạ tạ có kiểm soát (eccentric training) đóng vai trò then chốt [6], [1].

Một báo cáo lâm sàng năm 2014 đã ghi nhận kết quả điều trị cho 2 vận động viên chạy bộ bị viêm điểm bám gân gân kheo với triệu chứng đau vùng mông khi chạy và ngồi kèm đau chói khi ấn vào ụ ngồi [6]. Phác đồ can thiệp tập trung vào các bài tập chịu tải lệch tâm cho nhóm cơ gân kheo kết hợp bài tập ổn định vùng thắt lưng - chậu và châm kim khô điểm kích hoạt (trigger point dry needling) [6]. Sau 8 đến 9 buổi trị liệu kéo dài trong 8 đến 10 tuần, cả hai bệnh nhân đều cải thiện rõ rệt về mức độ đau, giảm độ nhạy cảm đau tại chỗ và phục hồi chức năng vận động, trở lại chạy bộ và ngồi làm việc bình thường [6].

Bên cạnh bài tập lệch tâm đơn thuần, phương pháp tập kháng lực nặng tốc độ chậm (Heavy Slow Resistance - HSR) cũng đem lại tín hiệu tích cực. Khác với bài tập chỉ gồm pha lệch tâm, phương pháp kháng lực nặng tốc độ chậm bao gồm cả pha co cơ hướng tâm và pha lệch tâm, giúp tăng thời gian gân phải chịu lực tải [7]. Một nghiên cứu trường hợp năm 2020 trên một vận động viên cử tạ 31 tuổi bị đau dai dẳng ở ụ ngồi và yếu khớp hông đã áp dụng chương trình tập này trong 12 tuần [7]. Kết quả ghi nhận mức độ đau giảm có ý nghĩa lâm sàng chỉ sau 4 tuần bắt đầu chương trình, duy trì hiệu quả sau khi hoàn thành 12 tuần và kéo dài ổn định tới thời điểm kiểm tra lại sau 12 tháng, giúp người này trở lại thi đấu [7].

Ngoài ra, việc kết hợp giải phóng mô mềm cũng được kiểm chứng qua ca lâm sàng năm 2012 ở một người chạy bộ phong trào 41 tuổi bị đau cả hai bên ụ ngồi kéo dài lần lượt 12 tháng và 9 tháng [2]. Bệnh nhân được điều trị vật lý trị liệu 2 lần mỗi tuần trong 16 buổi, kết hợp tập mạnh lệch tâm cơ gân kheo và kỹ thuật mô mềm ASTYM [2]. Đến buổi thứ 8, người bệnh có thể đi bộ không đau được 2,5 dặm; đến buổi thứ 12 đã có thể chạy nhẹ 1 dặm; và sau 16 buổi, tình trạng phục hồi đạt khoảng 95%, chạy được 2,5 dặm và ngồi trên bề mặt cứng hoàn toàn thoải mái [2].

Các can thiệp y khoa chuyên sâu: Tiêm gân, sóng xung kích và phẫu thuật

Khi các biện pháp tập luyện thông thường không mang lại hiệu quả như mong đợi, các can thiệp chuyên khoa sâu hơn có thể được cân nhắc dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa [5], [3].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2011 trên 40 vận động viên chuyên nghiệp bị viêm gân mạn tính đã so sánh hiệu quả giữa liệu pháp sóng xung kích (SWT) và điều trị bảo tồn truyền thống gồm thuốc kháng viêm không steroid, vật lý trị liệu và bài tập gân kheo [8]. Nhóm sóng xung kích được áp dụng 2.500 xung mỗi buổi với mật độ năng lượng 0,18 mJ/mm² không gây tê, thực hiện trong 4 tuần [8]. Đánh giá sau 3 tháng cho thấy, điểm đau VAS ở nhóm sóng xung kích giảm từ 7 điểm xuống còn 2 điểm, trong khi nhóm điều trị truyền thống chỉ giảm từ 7 điểm xuống 5 điểm [8]. Tỷ lệ bệnh nhân đạt mức giảm đau ít nhất 50% ở nhóm sóng xung kích lên tới 85% (17/20 người), vượt trội so với mức 10% (2/20 người) ở nhóm truyền thống [8].

Đối với những ca kháng trị, kỹ thuật tiêm corticosteroid quanh bao gân dưới hướng dẫn của chẩn đoán hình ảnh cũng là một giải pháp can thiệp [5], [3]. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2014 trên 18 vận động viên với 22 trường hợp tổn thương được xác nhận qua MRI cho thấy việc tiêm corticosteroid dưới định vị huỳnh quang giúp giảm điểm đau VAS từ 7,22 xuống 3,94 [3]. Tỷ lệ tham gia thể thao của họ tăng từ 28,76% lên 68,82% tại thời điểm theo dõi trung bình 21 tháng, và có 38,8% trường hợp hồi phục hoàn toàn sau thời gian theo dõi trung bình 24,8 tháng [3].

Trong những tình huống đặc biệt dai dẳng và xơ hóa nặng, can thiệp phẫu thuật có thể cần thiết nhằm giải phóng tổ chức mô sẹo xơ dính xung quanh phần nguyên ủy gân gân kheo và dây thần kinh tọa bị chèn ép [5].

Giá trị và giới hạn của các bằng chứng y học hiện nay

Các dữ liệu nghiên cứu hiện có cung cấp góc nhìn thực tiễn về hướng xử trí tổn thương gân bám ụ ngồi, khẳng định vai trò của việc tập luyện chịu tải thay vì nghỉ ngơi bất động [6], [1]. Tuy vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ những hạn chế của hệ thống bằng chứng khoa học hiện nay.

Phần lớn các bằng chứng về bài tập lệch tâm, tập kháng lực nặng tốc độ chậm hay giải phóng mô mềm hiện mới chỉ dừng lại ở các báo cáo từng ca bệnh riêng lẻ (Level 4 hoặc Level 5), thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên quy mô lớn trên cộng đồng rộng rãi [6], [4], [2], [7]. Mặc dù liệu pháp sóng xung kích sở hữu bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên mức độ 1, số lượng mẫu nghiên cứu cũng chỉ giới hạn ở 40 vận động viên thể thao chuyên nghiệp [8].

Bên cạnh đó, hiệu quả so sánh tương đối giữa các biện pháp hỗ trợ khác nhau vẫn chưa được phân định rõ ràng trong y văn [1]. Do đó, người tập không nên xem bất kỳ liệu pháp đơn lẻ nào là thần dược để điều trị dứt điểm mọi trường hợp.

Những hiểu lầm tai hại khiến bệnh thêm trầm trọng

Sai lầm phổ biến nhất của người tập yoga khi bị đau mông là lầm tưởng vùng cơ này đang bị "co cứng" nên càng tích cực kéo giãn sâu hơn. Việc liên tục thực hiện các tư thế gập hông tối đa khi cơ gân kheo đang bị tổn thương sẽ làm gia tăng lực căng xé và vi chấn thương tại điểm bám [1]. Càng cố ép giãn để mong hết căng cơ, gân càng bị tổn thương nghiêm trọng và kéo dài chu kỳ đau [1].

Một hiểu lầm khác là phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc giảm đau, kháng viêm. Do bản chất của tổn thương gân mạn tính là thoái hóa mô sợi chứ không phải phản ứng viêm với các chất trung gian thông thường, thuốc uống không thể giải quyết được tình trạng xơ hóa hay tái tạo lại cấu trúc collagen bị đứt gãy [1], [3].

Nhiều người cũng cho rằng chỉ cần nghỉ ngơi hoàn toàn, nằm yên một chỗ là gân sẽ tự lành. Thực tế, gân cần lực kích thích cơ học có kiểm soát để kích thích các tế bào sợi tổng hợp collagen mới [1]. Nghỉ ngơi bất động quá lâu thậm chí còn làm suy yếu sức tải của gân và nhóm cơ xung quanh [7].

Ai nên thận trọng khi tập luyện và tiếp cận điều trị?

Người tập yoga ở mọi cấp độ, người chạy bộ đường dài hoặc các vận động viên thể thao có động tác đổi hướng đột ngột cần đặc biệt lưu tâm đến những dấu hiệu cảnh báo sớm từ cơ thể [1]. Khi đã xuất hiện cảm giác đau tức sâu ở vùng ụ ngồi, việc cố gắng chịu đau để hoàn thành bài tập là sai lầm nguy hiểm.

Những đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng:

  • Người tập yoga có biên độ khớp lớn nhưng thiếu sức mạnh cơ bắp hỗ trợ, thường xuyên lạm dụng tư thế xoạc dọc hoặc gập người sát chân.
  • Người chạy bộ tăng cự ly hoặc tốc độ đột ngột, khiến gân phải co lệch tâm liên tục quá mức [6], [3].
  • Người phải ngồi làm việc văn phòng kéo dài nhiều giờ trên ghế cứng [6], [2].

Khi xuất hiện cơn đau kéo dài, người bệnh không nên tự ý tìm kiếm các biện pháp xâm lấn hay tự mua thuốc tiêm. Can thiệp tiêm bao gân hay phẫu thuật đòi hỏi chỉ định rất khắt khe từ bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh hoặc cơ xương khớp để tránh nguy cơ biến chứng rách gân [5], [3].

Hướng dẫn điều chỉnh bài tập và phục hồi thực tế

Để phục hồi điểm bám gân ụ ngồi một cách an toàn, người tập cần chủ động thay đổi thói quen vận động theo lộ trình khoa học:

  1. Điều chỉnh biên độ hông: Trong các tư thế gập người về phía trước, hãy luôn chùng nhẹ khớp gối để giảm bớt lực căng giằng lên điểm bám gân ở ụ ngồi [1]. Tạm thời dừng các tư thế gập hông quá sâu hoặc ép dẻo cực đoan cho đến khi triệu chứng thuyên giảm hoàn toàn.
  2. Áp dụng bài tập chịu tải lệch tâm và kháng lực: Thay vì chỉ kéo giãn, hãy đưa vào giáo án các bài tập kháng lực cho gân kheo có kiểm soát tốc độ, bao gồm cả pha co và pha giãn [6], [7]. Cường độ tập luyện cần được tăng dần từ mức tải nhẹ đến nặng theo từng tuần [7].
  3. Kết hợp bài tập ổn định thắt lưng - chậu: Bổ sung các bài tập củng cố nhóm cơ lõi và cơ vùng chậu nhằm phân bổ đều áp lực lên các khớp khi vận động [6], [5].
  4. Giảm áp lực khi ngồi: Tránh ngồi trên bề mặt cứng trong thời gian dài; có thể sử dụng đệm ngồi hỗ trợ để giảm áp lực tì đè trực tiếp lên ụ ngồi [6], [2].
  5. Thăm khám chuyên khoa: Nếu tình trạng đau không cải thiện sau vài tuần tự điều chỉnh, cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được siêu âm, chụp MRI và tư vấn vật lý trị liệu chuyên sâu [5], [3].

Cơn đau mông dai dẳng do viêm điểm bám gân ụ ngồi là lời nhắc nhở rõ ràng rằng sự dẻo dai cần luôn song hành cùng sức mạnh cơ bắp. Thay vì cố gắng ép cơ thể vào những tư thế kéo giãn quá giới hạn, việc lắng nghe cảm giác của bản thân và tập luyện chịu tải thông minh chính là chìa khóa bảo vệ hệ vận động bền vững.