Quả bơ chín từ lâu đã được xem là thực phẩm vàng cho sức khỏe nhờ chứa nhiều chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất dồi dào. Tuy nhiên, không ít người sau khi thưởng thức loại quả béo ngậy này lại gặp phải tình trạng ấm ách bụng, sôi bụng, đầy hơi hoặc thậm chí là tiêu chảy cấp tốc. Đối với những bệnh nhân đang phải chung sống với hội chứng ruột kích thích (IBS), câu hỏi liệu ăn bơ chín có thực sự an toàn hay không luôn là mối băn khoăn thường trực mỗi khi lựa chọn thực phẩm.
Câu trả lời ngắn gọn là người mắc hội chứng ruột kích thích vẫn có thể ăn bơ chín, nhưng mức độ an toàn phụ thuộc hoàn toàn vào khẩu phần ăn và ngưỡng dung nạp đường polyol của từng cá nhân. Bơ không phải là thực phẩm cấm tuyệt đối, song nó là nguồn chứa sorbitol tự nhiên – một loại carbohydrate chuỗi ngắn thuộc nhóm polyol có khả năng kích hoạt mạnh mẽ các triệu chứng rối loạn tiêu hóa nếu tiêu thụ vượt quá khả năng tiếp nhận của ruột non.
Quả bơ chín và nhóm đường polyol trong chế độ ăn
Để hiểu rõ nguyên nhân khiến quả bơ gây phiền toái cho đường ruột, cần nhìn nhận dưới góc độ phân loại thực phẩm FODMAP. Chế độ ăn giảm FODMAP là liệu pháp dinh dưỡng được phát triển và ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu nhằm kiểm soát hội chứng ruột kích thích [1]. Nhóm này bao gồm các loại carbohydrate chuỗi ngắn như oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol [1].
Trong danh mục các chất cần kiểm soát, nhóm đường polyol tự nhiên gồm có sorbitol và mannitol [1]. Quá trình xây dựng chế độ ăn giảm FODMAP đòi hỏi phải xác định các giá trị ngưỡng dung nạp dựa trên khẩu phần ăn thông thường vốn kích hoạt triệu chứng ở người bệnh [1]. Một số loại trái cây tự nhiên có chứa sorbitol, trong khi mannitol lại xuất hiện nhiều hơn ở một số loại rau củ [2]. Bơ chín là một trong những loại quả điển hình chứa sorbitol tự nhiên, khiến nó rơi vào tầm ngắm của những người có đường tiêu hóa nhạy cảm.
Cơ chế sorbitol gây rối loạn tiêu hóa ở người ruột kích thích
Sorbitol là một loại rượu đường tự nhiên khó hấp thu hoàn toàn ở ruột non của con người [2]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, loại đường này di chuyển chậm chạp và làm tăng áp lực thẩm thấu trong lòng ruột, kéo một lượng nước lớn từ thành ruột vào ống tiêu hóa. Nếu ruột non không thể hấp thu hết, lượng sorbitol dư thừa sẽ tiếp tục trôi xuống ruột già [3].
Tại đại tràng, hệ vi khuẩn đường ruột sẽ lập tức lên men lượng đường chưa được tiêu hóa này. Quá trình lên men vi sinh diễn ra với tốc độ rất nhanh, giải phóng một lượng lớn khí hydro, metan hoặc carbon dioxide [3][4]. Lượng khí ứ đọng kết hợp với lượng nước dư thừa làm căng giãn thành ruột quá mức. Ở những bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng, sự căng giãn này sẽ trực tiếp kích hoạt cảm giác đau bụng quặn thắt, chướng bụng và gây ra các cơn tiêu chảy khẩn cấp [2][5].
Các bằng chứng khoa học về khả năng kém hấp thu sorbitol
Hiện tượng không dung nạp sorbitol đã được các nhà khoa học chú ý và nghiên cứu trong nhiều thập kỷ qua. Một thử nghiệm năm 1985 khảo sát trên 42 người trưởng thành khỏe mạnh gồm 23 người da trắng và 19 người da màu sau khi nạp 10 g dung dịch sorbitol [3]. Kết quả đo nồng độ khí hydro trong hơi thở cứ mỗi 15 phút trong 4 giờ cho thấy tỷ lệ không dung nạp sorbitol trên lâm sàng lên tới 43% ở người da trắng và 55% ở người da màu [3]. Tình trạng không dung nạp nghiêm trọng xuất hiện ở 32% người da màu so với 4% ở người da trắng [3].
Mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tiêu hóa có sự tương quan chặt chẽ với lượng khí hydro thở ra trong nghiên cứu này [3]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng một lượng lớn người trưởng thành có thể đang phải chịu đựng các triệu chứng bụng không đặc hiệu và tiêu chảy do sorbitol [3]. Những biểu hiện khó chịu này rất dễ dẫn đến việc người bệnh phải trải qua các bước chẩn đoán kéo dài và bị kết luận mắc hội chứng ruột kích thích suốt đời [3].
Khả năng hấp thu sorbitol cũng được phân tích sâu hơn trong một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2014 trên 21 người khỏe mạnh và 20 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích [2]. Cả hai nhóm được kiểm tra sau khi nạp 10 g sorbitol, mannitol hoặc glucose [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu hoàn toàn sorbitol ở bệnh nhân ruột kích thích là 40%, tương đương với mức 33% ở người khỏe mạnh [2].
Tuy nhiên, lượng khí hydro sinh ra sau khi dùng sorbitol ở người ruột kích thích có diện tích dưới đường cong là 1136 ppm trong 4 giờ, cao hơn đáng kể so với mức 404 ppm của mannitol với P = 0,002 [2]. Đáng chú ý nhất, các triệu chứng tiêu hóa tổng thể chỉ gia tăng có ý nghĩa thống kê ở nhóm bệnh nhân ruột kích thích sau khi tiếp xúc với polyol [2]. Sự bùng phát triệu chứng này xảy ra hoàn toàn độc lập với việc người bệnh có hấp thu được polyol hay không [2].
Vấn đề kém hấp thu kết hợp giữa sorbitol và fructose cũng từng được làm rõ trong một nghiên cứu có đối chứng năm 1990 trên 73 bệnh nhân ruột kích thích và 87 người khỏe mạnh đối chứng [6]. Những người tham gia được nạp 25 g fructose cùng 5 g sorbitol sau 10 giờ nhịn ăn [6]. Khi áp dụng ngưỡng tăng nồng độ hydro hơi thở từ 20 ppm trở lên, tỷ lệ kém hấp thu ở nhóm ruột kích thích là 30,1% và ở nhóm đối chứng là 40,2% [6]. Nếu hạ ngưỡng xuống 10 ppm, tỷ lệ này lần lượt là 45,2% và 57,5% [6].
Mặc dù các chỉ số về nồng độ đỉnh hydro và diện tích dưới đường cong không có sự khác biệt giữa hai nhóm, triệu chứng lâm sàng lại phát triển ở 31 trên 70 bệnh nhân ruột kích thích, trong khi chỉ có 3 trên 85 người khỏe mạnh gặp triệu chứng với P < 0,0001 [6]. Điều này chứng minh rằng cùng một lượng sorbitol đưa vào cơ thể, người mắc hội chứng ruột kích thích sẽ phản ứng đau đớn và khó chịu hơn người bình thường rất nhiều [6].
Vi khuẩn ruột quá mức và phản ứng bất lợi với thức ăn
Sự nhạy cảm với đường sorbitol không chỉ đơn thuần bắt nguồn từ men tiêu hóa mà còn có thể liên quan mật thiết đến sự mất cân bằng vi sinh đường ruột. Một nghiên cứu năm 2005 trên 98 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích liên tiếp đã phát hiện 64 người (chiếm 65%) có tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non (SIBO) thông qua xét nghiệm hơi thở lactulose [7]. Nhóm bệnh nhân có SIBO này có tỷ lệ dương tính cao hơn rõ rệt trong các nghiệm pháp thở với lactose, fructose và sorbitol [7].
Sau liệu trình điều trị kháng sinh kéo dài 1 tuần để loại trừ SIBO, tỷ lệ dương tính với xét nghiệm thở sorbitol đã giảm ngoạn mục từ 71% xuống chỉ còn 10% với P < 0,0001 [7]. Điều này phản ánh rằng tình trạng quá phát vi khuẩn ruột non có thể làm sai lệch kết quả kiểm tra và khiến ruột non trở nên cực kỳ nhạy cảm với sorbitol [7]. Do đó, việc kiểm tra và xử lý SIBO là bước cần thiết trước khi kết luận bệnh nhân bị kém hấp thu đường vĩnh viễn [7].
Bên cạnh yếu tố vi khuẩn, hội chứng ruột kích thích còn là một tình trạng đa yếu tố phức tạp liên quan đến rối loạn vận động ruột, tăng nhạy cảm nội tạng, yếu tố tâm lý, di truyền, viêm ruột và chế độ ăn uống [5]. Phản ứng quá mẫn với thực phẩm có thể thông qua các cơ chế phụ thuộc hoặc không phụ thuộc vào kháng thể IgE với sự tham gia của tế bào mast và bạch cầu ái toan [5]. Sự không dung nạp đối với các chất phụ gia thực phẩm cũng từng được xác định là một yếu tố quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của ruột kích thích [8].
Lợi ích khi kiểm soát khẩu phần carbohydrate chuỗi ngắn
Việc hạn chế các loại carbohydrate khó hấp thu như sorbitol đã mang lại những cải thiện rõ rệt cho bệnh nhân mắc các rối loạn chức năng ruột. Nghiên cứu năm 2000 trên 239 bệnh nhân ngoại trú gồm 94 người mắc hội chứng ruột kích thích và 145 người có rối loạn chức năng ruột đã tiến hành thử nghiệm với các dung dịch đường [4]. Đánh giá cho thấy tình trạng kém hấp thu hỗn hợp fructose và 5 g sorbitol xảy ra ở 73% tổng số bệnh nhân [4].
Chỉ có 7% bệnh nhân ruột kích thích và 8% người có triệu chứng chức năng hấp thu bình thường cả ba loại đường được thử nghiệm [4]. Sau một tháng áp dụng chế độ ăn loại bỏ các loại đường không dung nạp, 56% bệnh nhân ruột kích thích và 60% bệnh nhân rối loạn chức năng ruột ghi nhận sự cải thiện rõ rệt [4]. Số lượng triệu chứng khó chịu giảm đi có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm với P < 0,01 [4].
Những bằng chứng này cho thấy rằng việc nhận diện và cắt giảm nguồn sorbitol dư thừa trong chế độ ăn hàng ngày là một phương pháp can thiệp tự nhiên, hiệu quả, giúp bảo vệ lớp niêm mạc ruột và hạn chế các đợt bùng phát cơn đau đại tràng [4].
Ai nên thận trọng khi ăn quả bơ chín?
Dù bơ chín rất bổ dưỡng, những người mắc hội chứng ruột kích thích thuộc thể tiêu chảy chiếm ưu thế cần phải hết sức dè chừng khi bổ sung loại quả này vào thực đơn. Lượng sorbitol chưa hấp thu cùng hàm lượng chất béo tự nhiên cao trong quả bơ có thể thúc đẩy nhu động ruột hoạt động quá mức, làm tăng tần suất đi ngoài và độ lỏng của phân [3][2].
Những người đang trong giai đoạn bùng phát cơn đau cấp tính, người có tiền sử chướng bụng nặng sau khi ăn các loại kẹo không đường chứa sorbitol, hoặc bệnh nhân nghi ngờ có hội chứng quá phát vi khuẩn ruột non cũng thuộc nhóm đối tượng nguy cơ cao [3][7]. Nhóm người này nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá cẩn thận trước khi dùng bơ.
Cách ăn bơ an toàn cho người có đường ruột nhạy cảm
Để có thể thưởng thức hương vị của quả bơ mà không làm tổn hại đến sự bình yên của đường ruột, người bệnh nên áp dụng nguyên tắc thử nghiệm từng lượng nhỏ. Thay vì ăn cả quả bơ trong một bữa, người mắc hội chứng ruột kích thích chỉ nên bắt đầu với một lượng rất nhỏ, khoảng một phần tám quả bơ (tương đương 20 đến 30 gam) cho mỗi lần ăn [1].
Thời điểm ăn bơ cũng đóng vai trò quyết định. Tốt nhất nên ăn bơ kèm trong bữa ăn chính có sự hiện diện của các nguồn tinh bột dễ dung nạp như cơm trắng hoặc khoai tây, tránh ăn bơ khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng. Sự có mặt của các thực phẩm khác sẽ làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày, giúp ruột non có thêm thời gian để xử lý và hấp thu lượng sorbitol có trong bơ.
Bên cạnh đó, cần tránh kết hợp bơ chín với các nguồn thực phẩm chứa nhiều đường fructose tự do hoặc các chất tạo ngọt nhân tạo khác trong cùng một thời điểm [6]. Người bệnh nên ghi chép nhật ký theo dõi phản ứng tiêu hóa trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi ăn. Nếu không xuất hiện triệu chứng đau quặn hoặc đầy hơi, khẩu phần bơ có thể được tăng dần một cách thận trọng cho đến khi chạm tới ngưỡng dung nạp riêng của bản thân.
Quả bơ chín là nguồn dưỡng chất quý giá nhưng lại tiềm ẩn sorbitol có thể gây kích thích đại tràng nhạy cảm. Người mắc hội chứng ruột kích thích hoàn toàn không cần phải kiêng khem cực đoan nếu biết lắng nghe phản ứng của cơ thể và kiểm soát khẩu phần ở mức vừa phải. Hãy luôn chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để xây dựng một thực đơn dinh dưỡng cân bằng và an toàn nhất cho sức khỏe đường ruột.