Bài tập McKenzie có giúp đưa nhân nhầy thoát vị về vị trí cũ?

Đau lưng kèm cảm giác tê buốt lan dọc xuống mông, đùi và bắp chân là nỗi ám ảnh của nhiều người bị thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng. Khi tìm kiếm phương pháp tập luyện tại nhà, nhiều bệnh nhân truyền tai nhau bài tập ưỡn lưng McKenzie với niềm tin động tác này sẽ ép khối nhân nhầy tụt ngược về đúng vị trí ban đầu.

Thực tế, các bằng chứng hình ảnh học hiện đại cho thấy động tác duỗi cột sống không làm thu nhỏ tức thì diện tích hay đường kính khối thoát vị trên phim chụp cộng hưởng từ (MRI) ^[1]. Tuy nhiên, phương pháp McKenzie vẫn mang lại giá trị lâm sàng lớn nhờ cơ chế "định tâm cơn đau" (centralization) — giúp rút ngắn vùng đau từ chân về lại thắt lưng — nếu bao xơ đĩa đệm của người bệnh vẫn còn nguyên vẹn ^[2].

Nguyên lý "định tâm cơn đau" và vai trò của bao xơ đĩa đệm

Trong phương pháp Chẩn đoán và Điều trị Cơ học (MDT) của McKenzie, khái niệm cốt lõi không phải là ấn khối thoát vị biến mất ngay lập tức trên phim chụp, mà là hiện tượng "định tâm cơn đau" ^[2]. Định tâm xảy ra khi cơn đau lan tỏa từ vùng xa (như bàn chân, bắp chân, đùi) rút dần về phía đường giữa của cột sống thắt lưng hoặc biến mất hoàn toàn trong quá trình đánh giá và tập luyện cơ học ^[2]. Ngược lại, hiện tượng "ngoại vi hóa" (peripheralization) là khi cơn đau lan rộng hơn hoặc chạy sâu hơn xuống chân ^[2].

Các nhà khoa học từng đặt giả thuyết về "mô hình đĩa đệm nội tại động" (dynamic internal disc model) để giải thích cơ chế đằng sau hiện tượng định tâm cơn đau ^[2]. Theo mô hình này, khả năng dịch chuyển áp lực bên trong đĩa đệm khi vận động cột sống phụ thuộc chặt chẽ vào độ nguyên vẹn của bao xơ (anular competence) — lớp vỏ sợi bao bọc nhân nhầy bên trong ^[2].

Khi bao xơ còn lành lặn (chưa bị rách thủng hoàn toàn), các bài tập tạo lực cơ học đúng hướng giúp giảm kích thích lên rễ thần kinh, từ đó thu gọn vùng đau ^[2]. Người bệnh có hiện tượng định tâm cơn đau thường đạt kết quả điều trị vượt trội hơn so với nhóm không có đáp ứng này ^[2].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về đáp ứng giảm đau?

Để kiểm chứng mối liên hệ giữa hiện tượng định tâm cơn đau và cấu trúc bên trong đĩa đệm, một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 1997 đã khảo sát những bệnh nhân bị đau thắt lưng mạn tính gây tàn phế được chỉ định chụp đĩa đệm cản quang (discography) ^[2]. Trước khi chụp, người bệnh trải qua quy trình đánh giá cơ học vùng thắt lưng theo phương pháp McKenzie một cách độc lập (mù đôi) và được phân thành 3 nhóm dựa trên phản ứng đau ^[2].

Kết quả cho thấy có 50% bệnh nhân đạt được hiện tượng định tâm cơn đau trong quá trình đánh giá McKenzie ^[2]. Trong nhóm định tâm này, 74% có kết quả chụp đĩa đệm kích thích đau dương tính (xác nhận cơn đau thực sự xuất phát từ đĩa đệm), và đáng chú ý là 91% số đĩa đệm đó vẫn còn bao xơ nguyên vẹn ^[2].

Ở chiều ngược lại, 25% bệnh nhân chỉ xuất hiện hiện tượng ngoại vi hóa (cơn đau lan xa hơn xuống chân và không thể định tâm) ^[2]. Dù 69% người trong nhóm này có đĩa đệm kích thích đau dương tính, nhưng chỉ 54% còn giữ được bao xơ nguyên vẹn ^[2]. Nhóm 25% bệnh nhân còn lại hoàn toàn không có thay đổi gì về cơn đau ở vùng xa, và chỉ 12,5% trong số này có kết quả chụp đĩa đệm dương tính ^[2].

Nghiên cứu năm 1997 đi đến kết luận: quy trình đánh giá McKenzie phân biệt đáng tin cậy cơn đau do đĩa đệm với cơn đau không do đĩa đệm (P < 0,001), đồng thời phân biệt được bao xơ còn nguyên vẹn với bao xơ đã mất chức năng ở các đĩa đệm có triệu chứng (P < 0,042) ^[2]. Thậm chí, đánh giá lâm sàng McKenzie còn vượt trội hơn chụp cộng hưởng từ (MRI) trong việc phân biệt đĩa đệm gây đau với đĩa đệm không gây đau ^[2].

Tư thế duỗi lưng có làm khối thoát vị co nhỏ lại trên phim chụp?

Nhiều người hình dung khi nằm sấp chống tay ưỡn lưng hoặc kê gối dưới thắt lưng, khối thoát vị sẽ lập tức tụt vào trong. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 sử dụng máy chụp MRI chịu trọng lực (weight-bearing MRI 0,25-T) đã kiểm tra trực tiếp những thay đổi sinh cơ học này trên 37 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 36,7 ± 11,9) với tổng cộng 43 đĩa đệm thắt lưng bị thoát vị đã được xác nhận trước đó trên máy MRI 1,5-3-T ^[1].

Các nhà nghiên cứu tiến hành đo đạc hình thái đĩa đệm ở 3 tư thế: (1) tư thế đứng chịu trọng lực, (2) tư thế nằm ngửa thông thường (tương đương gập thắt lưng tương đối), và (3) tư thế nằm ngửa có kê thêm gối dưới thắt lưng để tạo độ duỗi thắt lưng cưỡng bức ^[1]. Các chỉ số được đo bao gồm góc ưỡn thắt lưng L2-S1, diện tích mặt cắt ngang đĩa đệm, đường kính mặt cắt ngang đĩa đệm, đường kính ống sống và mức độ chèn ép rễ thần kinh ^[1].

Kết quả đo đạc cho thấy góc ưỡn thắt lưng L2-S1 tăng lên khi đứng (chênh lệch trung bình 5,61 độ; khoảng tin cậy 95%: 3,44 đến 7,78) và tăng mạnh khi nằm ngửa kê gối duỗi thắt lưng (chênh lệch trung bình 14,63 độ; khoảng tin cậy 95%: 11,71 đến 17,57) so với tư thế nằm ngửa thông thường ^[1]. Khi người bệnh đứng, diện tích và đường kính mặt cắt ngang của đĩa đệm thoát vị tăng lên rõ rệt so với khi nằm ngửa thông thường ^[1]. Sự phình to ở tư thế đứng này làm tăng mức độ chèn ép rễ thần kinh đối với các khối thoát vị vị trí cạnh trung tâm (paracentral) ^[1].

Tuy nhiên, khi chuyển sang tư thế nằm ngửa kê gối tạo độ duỗi thắt lưng cưỡng bức, các nhà nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi về mức độ chèn ép rễ thần kinh so với tư thế nằm ngửa thông thường (dù ở khối thoát vị trung tâm hay cạnh trung tâm), và đường kính ống sống cũng không thay đổi giữa các tư thế ^[1]. Điều này chứng minh đĩa đệm thoát vị có hành vi động học — phình to và chèn ép nhiều hơn khi đứng chịu tải — nhưng tư thế duỗi lưng thụ động bằng gối kê không lập tức ép khối thoát vị nhỏ lại dưới mức của tư thế nằm ngửa thông thường ^[1].

Hiệu quả khi kết hợp tập luyện và theo dõi dài hạn

Dù không làm biến mất tức thì khối thoát vị trên hình ảnh học, phương pháp McKenzie vẫn an toàn và cải thiện rõ rệt chức năng vận động cột sống khi áp dụng đúng phác đồ ^[3]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá hiệu quả của phương pháp McKenzie kết hợp với Kỹ thuật Năng lượng Cơ (MET) so với phương pháp McKenzie cổ điển trên bệnh nhân đau thắt lưng mạn tính ^[3].

Liệu trình can thiệp diễn ra ngắn gọn với 10 buổi tập trong vòng 2 tuần ^[3]. Kết quả chụp cộng hưởng từ (MRI) sau điều trị xác nhận việc kết hợp phương pháp McKenzie và MET không gây ra bất kỳ tác động tiêu cực nào làm tăng kích thước khối thoát vị đĩa đệm, khẳng định tính an toàn của liệu pháp trên bệnh nhân có bệnh lý đĩa đệm ^[3].

Không chỉ cải thiện các thông số chủ quan và khách quan ngay sau 2 tuần, phép đo góc điện tử (electrogoniometry) kiểm tra lại sau 3 tháng còn xác nhận hiệu quả duy trì bền vững của phác đồ ^[3]. Biên độ vận động được cải thiện không chỉ ở cột sống thắt lưng mà còn ở cả đoạn cột sống cổ và ngực ^[3]. Thậm chí, một số thông số chức năng sau 3 tháng còn tiến triển tốt hơn so với thời điểm ngay sau can thiệp — điều được lý giải là nhờ bệnh nhân được hướng dẫn bài bản và tiếp tục tự tập dự phòng tại nhà theo phương pháp McKenzie ^[3]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng đau thắt lưng mạn tính có nguyên nhân đa yếu tố (trong đó rối loạn cơ - mạc đóng vai trò lớn gây hạn chế vận động), nên hiệu quả điều trị cần được đánh giá qua chức năng sinh hoạt và mức độ đau của người bệnh chứ không chỉ nhìn vào hình ảnh MRI ^[3].

Hiểu lầm thường gặp: Không phải ai tập McKenzie cũng ưỡn lưng

Sai lầm phổ biến nhất của người tự tập tại nhà là đồng nhất phương pháp McKenzie với bài tập chống tay ưỡn lưng (duỗi cột sống trên mặt phẳng đứng dọc). Thực tế, hệ thống Chẩn đoán và Điều trị Cơ học (MDT) của McKenzie cá nhân hóa hướng tập dựa trên đặc điểm tổn thương của từng người ^[4].

Một báo cáo ca lâm sàng công bố năm 2011 đã mô tả trường hợp bệnh nhân bị đau thắt lưng do đĩa đệm có khối thoát vị lồi lớn (remarkable disc extrusion) trên phim MRI ^[4]. Thông thường, những bệnh nhân bị lệch vẹo cột sống sang bên (lateral shift) mới cần nắn chỉnh trên mặt phẳng trán; tuy nhiên, một nhóm bệnh nhân có "thành phần bên liên quan" (relevant lateral component - RLC) dù nhìn bên ngoài không hề bị lệch vẹo cột sống ^[4].

Bệnh nhân trong báo cáo năm 2011 thuộc nhóm có RLC ẩn này và không đáp ứng với động tác duỗi lưng đơn thuần ^[4]. Thay vào đó, người bệnh đáp ứng rất tốt với chiến lược tạo lực đa mặt phẳng (kết hợp mặt phẳng trán và mặt phẳng ngang) ở tư thế không chịu trọng lực — cụ thể là một biến thể của kỹ thuật di động hóa gập - xoay (flexion-rotation mobilization) của McKenzie ^[4]. Hiện tượng định tâm cơn đau đã xuất hiện ngay lập tức khi áp dụng chiến lược tạo lực đa mặt phẳng này, và bệnh nhân hồi phục tốt chỉ sau 6 buổi điều trị ^[4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng bài tập McKenzie?

Các dữ kiện nghiên cứu chỉ ra những nhóm bệnh nhân cần đặc biệt thận trọng và không nên tự ý tập ưỡn lưng tại nhà:

• Người có cơn đau lan xa hơn khi tập (ngoại vi hóa): Trong nghiên cứu năm 1997, 25% bệnh nhân có cơn đau chỉ lan xa hơn xuống chân mà không định tâm được; gần một nửa trong số họ (46%) có bao xơ đĩa đệm đã bị mất tính nguyên vẹn (rách/hỏng bao xơ) ^[2]. Việc cố ép cột sống duỗi khi bao xơ đã rách có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng ^[2].
• Người không có bất kỳ thay đổi cơn đau nào khi đánh giá cơ học: Khoảng 25% bệnh nhân không có đáp ứng thay đổi cơn đau ở chân khi kiểm tra McKenzie, và 87,5% trong nhóm này thực chất không phải đau có nguồn gốc từ đĩa đệm ^[2]. Tập McKenzie đơn thuần sẽ không giải quyết đúng nguyên nhân ở nhóm này ^[2].
• Người có thành phần lệch bên hoặc khối thoát vị lớn phức tạp: Như ca lâm sàng năm 2011 đã chỉ ra, một số trường hợp thoát vị khối lớn cần phác đồ tạo lực đa mặt phẳng (như biến thể gập - xoay không chịu trọng lực) chứ không phải bài tập duỗi lưng thông thường ^[4].

Cách áp dụng thực tế và nguyên tắc tự theo dõi tại nhà

Để tận dụng lợi ích của phương pháp McKenzie một cách an toàn và khoa học, người bệnh đau thắt lưng hoặc thoát vị đĩa đệm nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Khám đánh giá cơ học trước khi tự tập: Hãy để bác sĩ phục hồi chức năng hoặc chuyên gia vật lý trị liệu thực hiện quy trình đánh giá McKenzie nhằm xác định hướng vận động phù hợp (duỗi, gập hay kết hợp mặt phẳng trán/ngang) và kiểm tra xem bao xơ đĩa đệm còn khả năng đáp ứng định tâm hay không ^[2], ^[4].
• Lắng nghe "đèn giao thông" từ hiện tượng định tâm: Trong khi tập, nếu cơn đau ở bắp chân, đùi rút dần về phía thắt lưng (định tâm), đó là dấu hiệu tốt cho thấy bài tập đang đi đúng hướng ^[2]. Ngược lại, nếu thấy tê buốt hoặc đau chạy sâu hơn xuống chân (ngoại vi hóa), cần ngừng tập ngay và trao đổi lại với chuyên gia ^[2].
• Giảm tải tư thế đứng lâu kết hợp tập đa mô thức: Do khối thoát vị có xu hướng phình to diện tích mặt cắt ngang và tăng chèn ép rễ thần kinh khi đứng chịu trọng lực ^[1], người bệnh nên tránh đứng bất động quá lâu và ưu tiên các bài tập ở tư thế nằm (không chịu trọng lực) trong giai đoạn đau cấp ^[1], ^[4]. Ngoài ra, có thể kết hợp thêm Kỹ thuật Năng lượng Cơ (MET) theo hướng dẫn của chuyên gia trong khoảng 10 buổi (kéo dài 2 tuần) để giải quyết tình trạng co cứng cơ - mạc, sau đó duy trì thói quen tự tập dự phòng hằng ngày tại nhà để giữ vững hiệu quả sau 3 tháng ^[3].

Phương pháp McKenzie không phải là "phép màu" ấn khối thoát vị biến mất ngay lập tức trên phim chụp MRI ^[3], ^[1]. Tuy nhiên, khi được đánh giá đúng hướng và áp dụng trên đĩa đệm còn bao xơ nguyên vẹn, đây là công cụ an toàn, hiệu quả giúp định tâm cơn đau và phục hồi chức năng vận động bền vững cho người bệnh ^[2], ^[3]. Người có bệnh nền cột sống phức tạp hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình tập luyện nào.