Thói quen uống thuốc hạ sốt cùng cà phê: Tiện lợi nhưng tiềm ẩn nguy cơ

Mỗi khi xuất hiện các triệu chứng cảm sốt, đau đầu hay nhức mỏi cơ thể, không ít người tìm đến thuốc giảm đau, hạ sốt như aspirin. Để nhanh chóng lấy lại sự tỉnh táo làm việc, một tách cà phê thơm nóng cũng thường được chọn uống kèm hoặc sử dụng ngay sau khi uống thuốc. Sự kết hợp tiện tay này mang lại cảm giác dễ chịu tức thì, nhưng lại gián tiếp đẩy dạ dày vào tình trạng nguy hiểm.

Trên thực tế, caffeine và acid acetylsalicylic (aspirin) tạo ra một tác động hiệp đồng bất lợi lên hàng rào bảo vệ đường tiêu hóa. Khi dùng chung, nguy cơ kích ứng, bào mòn lớp chất nhầy và xuất huyết niêm mạc dạ dày tăng lên rõ rệt so với việc chỉ dùng đơn độc từng loại.

Để hiểu vì sao bộ đôi này lại gây hại, cần xem xét cách thức từng hoạt chất tác động lên các tế bào lót bên trong dạ dày của chúng ta.

Bản chất của Aspirin: “Kẻ thù thầm lặng” của niêm mạc dạ dày

Aspirin từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi nhờ hiệu quả hạ sốt, kháng viêm và giảm đau nhanh chóng. Dù vậy, aspirin không đệm lại là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới nôn ra máu, đi ngoài phân đen và loét dạ dày [1]. Nhiều nghiên cứu trên động vật và người cho thấy hoạt chất này gây ra các vết trợt niêm mạc dạ dày và làm tăng tình trạng chảy máu vi thể tự phát [2].

Ở cấp độ tế bào, cơ chế gây hại của aspirin diễn ra rất phức tạp. Về mặt sinh lý bệnh học, aspirin làm biến đổi hàng rào niêm mạc dạ dày đối với ion hydro và hạ thấp hiệu điện thế niêm mạc dạ dày [3]. Những thay đổi này có mối liên hệ mật thiết với tổn thương cấu trúc siêu vi ở các tế bào biểu mô bề mặt cũng như hiện tượng vi trợt xước [3]. Không chỉ dừng lại ở đó, aspirin còn ức chế khả năng tạo ra các prostaglandin bảo vệ của niêm mạc dạ dày [3].

Kèm theo việc giảm prostaglandin, aspirin còn làm giảm lượng chất nhầy tiết ra, giảm bài tiết bicarbonate và làm rối loạn chu chuyển tế bào biểu mô [3]. Thuốc cũng làm suy giảm tính kỵ nước bề mặt của niêm mạc dạ dày, khiến acid dịch vị dễ dàng xâm nhập và phá hủy các mô bên dưới [4]. Đáng ngại hơn, tình trạng tổn thương niêm mạc do aspirin gây ra thường diễn tiến thầm lặng, không có triệu chứng báo trước rõ ràng cho đến khi biến chứng xuất hiện [3].

Caffeine và cà phê tác động thế nào lên đường tiêu hóa?

Cà phê là thức uống quen thuộc hàng ngày chứa hàm lượng caffeine đáng kể. Khi được đánh giá độc lập trên các bằng chứng khoa học sẵn có, bản thân caffeine được ghi nhận là không tự gây loét dạ dày [1]. Các thử nghiệm thực nghiệm cũng chứng minh khi cho chuột uống caffeine đơn độc (với nồng độ 30 mg% trong nước uống suốt 21 ngày), niêm mạc dạ dày hoàn toàn không xuất hiện các tổn thương có thể quan sát bằng mắt thường [5].

Thử nghiệm bổ sung với caffeine nồng độ 30 mg/100 ml dùng riêng rẽ cũng cho kết quả tương tự khi không tạo ra tổn thương thấy được [6]. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc caffeine vô hại đối với hệ tiêu hóa khi có mặt các yếu tố kích thích khác.

Đặc tính sinh học nổi bật nhất của caffeine đối với dạ dày chính là hiệu ứng kích thích bài tiết dịch vị [5]. Khi caffeine đi vào cơ thể, nó kích thích các tuyến ở dạ dày tiết thêm acid chlorhydric. Khi nồng độ acid tăng cao trong một dạ dày khỏe mạnh có lớp màng nhầy nguyên vẹn, cơ thể vẫn có thể tự trung hòa và bảo vệ được. Song nếu môi trường bảo vệ này đã bị suy yếu, lượng acid dư thừa sẽ trở thành tác nhân trực tiếp ăn mòn thành dạ dày.

Tác động kép: Khi Aspirin kết hợp cùng caffeine

Tác động kép xảy ra khi đặc tính kích thích tiết acid của caffeine gặp phải sự phá hủy hàng rào bảo vệ của aspirin. Tác dụng kích thích tiết dịch vị của caffeine chịu trách nhiệm làm tăng mạnh độc tính gây loét của aspirin [5]. Nói cách khác, aspirin tước bỏ “chiếc khiên” che chắn, còn caffeine lại cung cấp thêm “vũ khí” là acid dịch vị để tấn công vào lớp mô không còn được bảo vệ.

Một nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh việc cho động vật tiếp xúc trước với caffeine nồng độ 30 mg% trong 21 ngày làm tăng đáng kể mức độ nghiêm trọng của các vết loét dạ dày do aspirin gây ra [5]. Hiện tượng tổn thương niêm mạc gia tăng rõ rệt này cũng được ghi nhận tương tự trong một thử nghiệm khác sử dụng caffeine 30 mg/100 ml liên tục trong 21 ngày trước khi dùng aspirin [6].

Nguy hiểm hơn, aspirin không chỉ làm loét mà còn làm chậm quá trình tự hồi phục của vết thương trên niêm mạc [4]. Khi vết loét hình thành, aspirin kết hợp với các hoạt chất khác còn làm chậm tiến trình lành lặn tự nhiên của dạ dày [4]. Sự kết hợp giữa việc tăng tiết acid và ức chế khả năng tự vệ biến một liều thuốc cảm sốt thông thường thành mối đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn của đường tiêu hóa.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về nguy cơ chảy máu do Aspirin?

Khả năng gây tổn thương và xuất huyết tiêu hóa của aspirin đã được định lượng thông qua nhiều nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ. Để chảy máu thực sự diễn ra, sự kết hợp giữa niêm mạc bị phá vỡ và sự ức chế tổng hợp thromboxane của aspirin đều là các yếu tố cần thiết [2]. Thuốc làm tăng nguy cơ chảy máu vết loét dạ dày, loét tá tràng và thậm chí cả chảy máu không do loét [2].

Trong một nghiên cứu cấp tính, liều aspirin 300 mg được ghi nhận gây ra mức độ tổn thương niêm mạc đáng kể, dù tổn thương này ít hơn so với liều 600 mg dùng 4 lần mỗi ngày [2]. Khi theo dõi ở 30 đối tượng sử dụng aspirin 300 mg mỗi ngày trong 12 ngày, lượng máu chảy ở dạ dày đã tăng hơn 5 lần, từ mức cơ bản 0,5 microliters/10 phút lên 2,8 microliters/10 phút chỉ sau 5 ngày dùng thuốc [7]. Mức độ mất máu này tiếp tục duy trì ở mức cao 3,4 microliters/10 phút sau 12 ngày mà không có hiện tượng dạ dày tự thích nghi [7].

Dù vậy, khi đặt trong góc nhìn dịch tễ học cộng đồng, nguy cơ này cần được nhìn nhận một cách khách quan. Ở nhóm người dùng aspirin liều cao kéo dài, tỷ lệ nhập viện vì nôn ra máu, đi ngoài phân đen và loét dạ dày nằm trong khoảng 10 đến 15 ca trên 100.000 người mỗi năm [1]. Tại Anh, việc dùng aspirin liên quan đến khoảng 700 ca xuất huyết mỗi năm, với nguy cơ xuất huyết tiêu hóa trên tương đương các thuốc kháng viêm không steroid khác nhưng tử vong rất hiếm do người dùng thường trẻ tuổi hơn [2].

Nguy cơ tăng bội phần ở người lớn tuổi và các yếu tố cộng gộp

Mức độ tổn thương của dạ dày trước các chất kích thích phụ thuộc rất lớn vào cơ địa và tuổi tác của người sử dụng. Việc điều trị bằng aspirin liều thấp kéo dài (75 đến 325 mg mỗi ngày) làm tăng nguy cơ loét đường tiêu hóa và xuất huyết nghiêm trọng lên hơn 2 đến 4 lần, đặc biệt ở người cao tuổi [8].

Sự nhạy cảm này bắt nguồn từ tình trạng lão hóa tự nhiên của niêm mạc dạ dày. Ở người lớn tuổi, niêm mạc xuất hiện các bất thường về cấu trúc và chức năng như giảm lưu lượng máu gây thiếu oxy mô cục bộ [8]. Đồng thời, các cơ chế bảo vệ bị suy giảm do sự gia tăng chất PTEN, hoạt hóa các enzyme gây chết tế bào caspase-3 và caspase-9, trong khi protein kháng chết tế bào survivin và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) lại suy giảm [8]. Những thay đổi này khiến dạ dày người già cực kỳ dễ tổn thương trước aspirin và ethanol, đồng thời làm chậm quá trình tự chữa lành [8].

Nguy cơ loét và xuất huyết đường tiêu hóa do aspirin còn nhân lên gấp bội nếu người bệnh sử dụng đồng thời với các thuốc kháng tiểu cầu khác, thuốc kháng viêm không steroid (NSAID), rượu bia hoặc đang bị nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori [8]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc tiếp xúc đồng thời với cả nicotine (từ thuốc lá) và caffeine sẽ làm mức độ gia tăng vết loét do aspirin nghiêm trọng hơn nhiều so với việc chỉ tiếp xúc riêng rẽ từng chất [5]. Khi kết hợp cả nicotine, cồn và caffeine, sự tổn hại niêm mạc khi dùng cùng các thuốc gây loét càng trở nên nặng nề [6].

Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi uống thuốc với liều lượng rất cao mới bị đau dạ dày, hoặc cho rằng uống một tách cà phê sẽ giúp thuốc hấp thu nhanh hơn mà không có hại. Dữ liệu cho thấy ngay cả aspirin liều thấp (75 - 325 mg) dùng phòng ngừa tim mạch cũng làm tăng xuất huyết đáng kể [8], và chỉ 300 mg aspirin đã đủ làm tăng lượng máu chảy niêm mạc hơn 5 lần [7].

Bên cạnh đó, quan niệm uống thuốc chung với bất kỳ loại nước nào cũng như nhau là một sai lầm phổ biến. Cà phê với hàm lượng caffeine kích thích dịch vị [5] kết hợp cùng khả năng gây mòn niêm mạc của aspirin tạo nên rủi ro lớn hơn nhiều so với uống cùng nước lọc ấm. Một số người lại chủ quan vì không thấy đau bụng, nhưng tổn thương do aspirin có đặc tính tiến triển âm thầm [3].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối tránh kết hợp aspirin với cà phê:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng hoặc từng bị xuất huyết tiêu hóa [3].
  • Người cao tuổi, do niêm mạc dạ dày đã suy giảm chức năng bảo vệ tự nhiên và lưu lượng máu nuôi dưỡng [8].
  • Trẻ em, vì các chuỗi ca lâm sàng nhỏ đã ghi nhận tình trạng xuất huyết tiêu hóa và thiếu máu xảy ra ở lứa tuổi nhi khoa sau khi dùng aspirin [3].
  • Bệnh nhân đang sử dụng đồng thời các thuốc kháng viêm không steroid khác, thuốc chống đông máu hoặc người thường xuyên hút thuốc lá, uống rượu bia [1], [8].

Lời khuyên an toàn khi cần hạ sốt, giảm đau

Khi bị cảm sốt hoặc đau đầu thông thường, việc lựa chọn đúng loại thuốc và cách dùng đúng đóng vai trò quyết định để bảo vệ sức khỏe dạ dày. Đối với những người có cơ địa dễ bị tổn thương dạ dày hoặc có tiền sử bệnh lý tiêu hóa, paracetamol (acetaminophen) là lựa chọn ưu tiên khi cần giảm đau cho các vấn đề nhẹ, không có viêm [3].

Khác với aspirin, paracetamol không liên quan đến xuất huyết tiêu hóa trên mức độ nặng, không làm thay đổi hàng rào ion hydro hay điện thế niêm mạc, và việc dùng ngắn hạn không gây ban đỏ, trợt xước hay loét [3]. Mất máu ẩn trong phân cũng không tăng ở người dùng paracetamol như đối với người dùng aspirin thường xuyên [3].

Trong trường hợp bắt buộc phải sử dụng aspirin theo chỉ định y khoa, người bệnh có thể cân nhắc các dạng bào chế giảm thiểu tác hại. Việc dùng aspirin ở dạng dung dịch đệm acetylsalicylate duy trì pH trung tính đã được chứng minh có khả năng bảo vệ dạ dày khỏi bị tổn thương [1]. Bên cạnh đó, việc phối hợp thuốc ức chế acid dạ dày như ranitidine 150 mg uống trước aspirin 30 phút giúp nâng pH dạ dày và giảm rõ rệt lượng máu chảy niêm mạc so với khi chỉ uống aspirin đơn độc [7].

Quan trọng nhất, hãy luôn uống thuốc với một ly nước lọc đầy, tránh xa thời điểm dùng cà phê, trà hay các đồ uống chứa cồn. Khi có các bệnh lý nền mạn tính hoặc cơn sốt kéo dài không hạ, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn phác đồ điều trị an toàn và hiệu quả nhất.