Hút thuốc lá lâu năm khiến nướu răng tụt dần, răng lung lay. Nhiều người thắc mắc bỏ thuốc lá có cứu được răng và chặn đứng viêm nha chu không.
Câu trả lời là có. Bằng chứng khoa học thuyết phục cho thấy bỏ thuốc lá giúp giảm nguy cơ viêm nha chu và giảm nguy cơ mất răng [1]. Tác hại của thuốc lá lên mô nha chu giảm dần khi số năm cai thuốc tăng lên [1]. Khả năng lành thương nha chu của người đã cai thuốc tương đương với người chưa từng hút thuốc [2] [3].
Khói thuốc tàn phá mạch máu nướu và miễn dịch khoang miệng thế nào?
Sử dụng thuốc lá là nguyên nhân số 1 gây bệnh tật và tử vong có thể phòng ngừa trên toàn thế giới [1]. Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến sự phát triển của bệnh nha chu [4]. Các điều tra dịch tễ học củng cố mối liên hệ chặt chẽ giữa hút thuốc và bệnh nha chu [5].
Ngoài nicotine là chất gây nghiện chính, khói thuốc lá chứa hơn 4000 hợp chất hóa học khác nhau [1]. Các hợp chất này mang nhiều hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm tác động oxy hóa, gây viêm và gây ung thư [1].
Cơ chế hút thuốc ảnh hưởng đến sự phát triển và tiến triển bệnh nha chu chưa hoàn toàn rõ ràng [5]. Tuy nhiên, quá trình này có thể bao gồm những thay đổi ở hệ thống mạch máu, hệ thống miễn dịch và phản ứng viêm [5]. Khói thuốc cũng làm thay đổi quá trình cung cấp oxy cho mô và cản trở quá trình lành thương của nướu [5]. Khi mạch máu nuôi nướu bị ảnh hưởng và thiếu oxy mô, phản ứng miễn dịch khoang miệng suy yếu, khiến mô nha chu mất khả năng tự bảo vệ và phục hồi [5].
Nghiên cứu thực tế nói gì về hiệu quả cai thuốc lên mô nha chu?
Một nghiên cứu công bố năm 1997 khảo sát tác động của hút thuốc và cai thuốc lên 143 bệnh nhân điều trị nha chu cơ học [3]. Phác đồ bao gồm 4 đến 6 buổi cạo vôi răng, xử lý mặt gốc răng dưới nướu và hướng dẫn vệ sinh răng miệng [3]. Kết quả cho thấy người đang hút thuốc ít lành thương hơn và giảm ít vi khuẩn dưới nướu (Bacteroides forsythus và Porphyromonas gingivalis) hơn so với người đã bỏ thuốc và người không hút thuốc [3]. Ngược lại, phản ứng lành thương và phản ứng vi sinh của người đã bỏ thuốc tương đương với người không hút thuốc, cho thấy cai thuốc giúp khôi phục khả năng lành thương nha chu bình thường [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2012 đánh giá thay đổi hành vi vệ sinh răng miệng và kết quả điều trị nha chu không phẫu thuật [6]. Tất cả bệnh nhân được thông báo về tác hại của hút thuốc đối với tiến triển bệnh nha chu, nhưng tỷ lệ bỏ thuốc chỉ đạt 1% sau thời gian theo dõi từ 3 đến 20 tháng do tác động yếu của lời khuyên ngắn [6]. Các nghiên cứu trước đó tại Mỹ và Anh ghi nhận tỷ lệ cai thuốc dao động từ 2,4% đến 44,4%, và nếu phòng khám nha khoa áp dụng chương trình cai thuốc hiệu quả thì có thể kỳ vọng tỷ lệ bỏ thuốc đạt 10% đến 15% [6].
Một tổng quan công bố năm 2021 tổng hợp dữ liệu từ cơ sở dữ liệu Medline từ năm 2005 đến tháng 9 năm 2020 (giới hạn tiếng Anh) về tác động của cai thuốc lên mô nha chu trong 15 năm [1]. Kết quả chứng minh có bằng chứng thuyết phục ủng hộ lợi ích của cai thuốc lá trong việc giảm nguy cơ viêm nha chu và mất răng [1]. Tác hại của thuốc lá lên mô nha chu dịu đi khi số năm bỏ thuốc tăng lên, đồng thời cai thuốc mang lại lợi ích bổ sung cho kết quả điều trị nha chu không phẫu thuật [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 theo dõi 12 tháng trên 80 người hút thuốc bị viêm nha chu có nguyện vọng cai thuốc [7]. Người tham gia được điều trị nha chu không phẫu thuật, chăm sóc nha chu duy trì mỗi 3 tháng và tham gia chương trình cai thuốc tự nguyện cá nhân hóa [7]. Nghiên cứu chia 3 nhóm: hút nhẹ/đã cai (46 người), hút vừa (17 người) và hút nặng (17 người) [7]. Viêm nha chu trung bình tính theo số vị trí có mức mất bám dính lâm sàng (CAL - khoảng cách mô nướu tách khỏi bề mặt răng) từ 4, 5, 6 và 7 mm, độ sâu túi nha chu (PPD - khe hở giữa răng và nướu) từ 4, 5 và 6 mm kèm chảy máu khi thăm khám [7]. Viêm nha chu nặng tính theo số vị trí có CAL từ 8 mm trở lên và PPD từ 7 mm trở lên [7].
Khi bắt đầu nghiên cứu năm 2023 này, nhóm hút nặng có CAL trung bình cao hơn 1,1 mm và nhiều hơn 10 vị trí viêm nha chu nặng so với nhóm hút nhẹ/đã cai [7]. Sau 12 tháng, nhóm hút nhẹ/đã cai và nhóm hút vừa cải thiện trung bình 0,6 mm PPD và 0,7 mm CAL [7]. Ngược lại, nhóm hút nặng bị mất thêm 0,5 mm bám dính lâm sàng và chỉ giảm 50% số vị trí viêm nha chu trung bình so với hai nhóm kia [7]. Điều trị nha chu không phẫu thuật không có tác dụng đối với tình trạng viêm nha chu nặng ở người hút thuốc nặng [7].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 theo dõi 200 người đang hút thuốc có các mức độ bệnh nha chu khác nhau trong 12 tháng [8]. Người tham gia ghi danh vào chương trình cai thuốc toàn diện gồm tư vấn định kỳ và liệu pháp thay thế nicotine khi cần thiết [8]. Sau 12 tháng, độ sâu thăm dò (PD - khoảng trống giữa răng và nướu) giảm trung bình khoảng 1,5 mm [8]. Mức bám dính lâm sàng (CAL - độ bám của mô nướu vào bề mặt răng giúp răng vững chắc) cải thiện trung bình 1,2 mm [8]. Tình trạng tích tụ mảng bám trên bề mặt răng và triệu chứng viêm nướu đều giảm đáng kể [8].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Lợi ích của các chương trình cai thuốc lá rất lớn đối với bệnh nha chu, ung thư và hầu hết các bệnh mãn tính toàn thân [5]. Cai thuốc lá làm giảm sự tiến triển của bệnh viêm nha chu [6].
Người đang hút thuốc có phản ứng lành thương kém hơn rõ rệt so với người không hút thuốc ở toàn bộ các thủ thuật nha chu [2] [4]. Các thủ thuật này bao gồm xử lý bề mặt răng trên và dưới nướu không xâm lấn, phẫu thuật lật vạt làm sạch, ghép mô và tái tạo mô, phẫu thuật thẩm mỹ nha chu, chuẩn bị vị trí và cấy ghép implant [2]. Tuy nhiên, đa số nghiên cứu chỉ ra rằng người đã cai thuốc có phản ứng lành thương tương đương với người không hút thuốc [2].
Về giới hạn, các cơ chế chính xác mà thuốc lá tác động lên bệnh nha chu vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng [5]. Bằng chứng hiện tại về lợi ích bổ sung của cai thuốc đối với điều trị nha chu không phẫu thuật tuy tích cực nhưng vẫn còn giới hạn [1]. Ngoài ra, tần suất người hút thuốc khác nhau giữa các nghiên cứu làm thay đổi mức độ giảm độ sâu túi nha chu, gây ra sự khác biệt về kết quả lành thương giữa các báo cáo [6]. Thời gian theo dõi ngắn từ 3 đến 20 tháng cùng lời khuyên ngắn gọn đơn thuần thường chỉ mang lại tỷ lệ cai thuốc thấp ở mức 1% [6].
Hiểu lầm thường gặp: Giảm số điếu thuốc mỗi ngày có thay thế được việc bỏ hẳn?
Bệnh nhân hút thuốc thường thắc mắc liệu giảm lượng thuốc lá tiêu thụ (giảm số điếu hút mỗi ngày) thay vì bỏ hẳn có mang lại lợi ích hay không [2]. Một số nghiên cứu cắt ngang báo cáo mối liên hệ phụ thuộc liều lượng: mức độ bệnh nha chu nặng hơn khi số điếu hút mỗi ngày nhiều hơn và số gói-năm (số gói mỗi ngày nhân với số năm hút) cao hơn [2].
Tuy nhiên, việc cắt giảm số điếu thuốc hút mỗi ngày mang lại lợi ích rất đáng nghi ngờ [2]. Trong một số nghiên cứu, người hút thuốc mức độ vừa và người hút thuốc nặng có mức độ bệnh nha chu tương đương nhau [2]. Ở người hút thuốc nặng, việc không cai thuốc làm cản trở hiệu quả điều trị và khiến liệu pháp nha chu không phẫu thuật mất tác dụng trên các vùng viêm nha chu nặng [7]. Do đó, người bệnh cần hướng tới mục tiêu cai thuốc hoàn toàn thay vì chỉ giảm số điếu [2] [7].
Ai nên thận trọng trong quá trình điều trị nha chu?
Người đang hút thuốc lá nặng cần đặc biệt thận trọng vì họ có nền tảng bệnh nặng hơn và nguy cơ tiếp tục mất bám dính nướu (trung bình mất thêm 0,5 mm sau 1 năm) dù đã điều trị nha chu không phẫu thuật [7]. Nhóm này không đạt được hiệu quả điều trị ở các vị trí viêm nha chu nặng (nơi có CAL từ 8 mm và PPD từ 7 mm trở lên) nếu tiếp tục hút nặng [7].
Những người chuẩn bị thực hiện các can thiệp nha khoa từ cạo vôi răng dưới nướu đến phẫu thuật lật vạt, ghép mô tái tạo hay cấy ghép implant cần biết rằng việc tiếp tục hút thuốc sẽ làm suy giảm khả năng lành thương [2] [3]. Người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ và nha sĩ trước khi áp dụng các thuốc hỗ trợ cai thuốc hoặc liệu pháp thay thế nicotine [1] [8]. Các thông tin trên không thay thế lời khuyên của bác sĩ chuyên khoa và không khẳng định chữa khỏi hoàn toàn bệnh lý ở mọi cá nhân.
Áp dụng thực tế: Kết hợp cai thuốc lá và chăm sóc răng miệng đúng cách
Cai thuốc lá cần được xem là một phần thiết yếu trong kế hoạch điều trị bệnh nha chu [6] [7]. Một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy đa số người tự bỏ thuốc dùng phương pháp cá nhân thay vì chương trình có tổ chức [6]. Tuy nhiên, tự cai hoặc chỉ nghe lời khuyên ngắn có tỷ lệ thành công thấp [6]. Người bệnh nên tham gia các chương trình cai thuốc lá chuyên biệt bao gồm điều chỉnh hành vi, tư vấn cá nhân hóa định kỳ, nhắc nhở, can thiệp tối thiểu hoặc mở rộng, dùng kẹo cao su nicotine, liệu pháp thay thế nicotine hoặc thuốc hỗ trợ [6] [1] [8]. Người dân thường gặp nha sĩ thường xuyên hơn gặp bác sĩ đa khoa, nên hãy chủ động nhờ nha sĩ và chuyên viên vệ sinh răng miệng tư vấn kế hoạch cai thuốc khi đi khám răng [5] [6] [1].
Song song với cai thuốc, người bệnh cần tuân thủ lịch điều trị cơ học (như 4 đến 6 buổi cạo vôi răng và xử lý mặt gốc răng dưới nướu) và tái khám chăm sóc nha chu duy trì mỗi 3 tháng [3] [7].
Về vệ sinh răng miệng tại nhà, đối với bệnh nhân viêm nha chu, bàn chải kẽ răng được xem là dụng cụ lý tưởng để làm sạch vùng kẽ răng [6]. Khi được hướng dẫn trong quá trình điều trị nha chu không phẫu thuật, tỷ lệ người làm sạch kẽ răng hàng ngày đã tăng đáng kể từ 56% lên 72% [6]. Một khảo sát nha khoa quốc gia tại Thụy Điển cũng ghi nhận 46% người trưởng thành dùng tăm xỉa răng và 12% dùng chỉ nha khoa [6]. Người bệnh nên duy trì làm sạch kẽ răng mỗi ngày kết hợp chải răng đúng cách để giảm mảng bám [6] [8].
Bỏ thuốc lá là quyết định thiết thực giúp phục hồi tuần hoàn và miễn dịch mô nướu, giảm nguy cơ mất răng do viêm nha chu [5] [1]. Người hút thuốc nên kết hợp chương trình cai thuốc bài bản cùng phác đồ điều trị nha khoa định kỳ để giữ gìn hàm răng chắc khỏe lâu dài [7] [8].
