Đau bụng, đầy hơi, ăn nhanh no hoặc buồn nôn sau mỗi đợt chạy "deadline" căng thẳng là tình trạng nhiều người gặp phải. Không ít người đi khám, nội soi dạ dày nhưng không tìm thấy ổ loét hay vật cản cơ học nào mà vẫn khổ sở vì thức ăn ứ đọng lâu trong bụng.
Các nghiên cứu khoa học xác nhận căng thẳng mãn tính và sự rối loạn giao tiếp trên trục não - ruột có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, gây liệt dạ dày hoặc chứng khó tiêu chức năng [1]. Khi hệ thần kinh tự chủ mất cân bằng và các hormone thần kinh bị xáo trộn, hoạt động co bóp đẩy thức ăn của đường tiêu hóa sẽ bị đình trệ rõ rệt [2].
Khi chiếc bụng "đình công" dù không có vật cản
Hệ tiêu hóa đảm nhận nhiệm vụ tiêu hóa và hấp thu thức ăn, chất lỏng đưa vào cơ thể [3]. Các bệnh lý tiêu hóa bao gồm bệnh ở thực quản, dạ dày, ruột non, đại tràng và trực tràng với các triệu chứng phổ biến như đau bụng tái phát, đầy hơi, ợ nóng, khó tiêu, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy hoặc táo bón [3]. Trong số các rối loạn tiêu hóa phổ biến nhất, giới y khoa ghi nhận tình trạng liệt dạ dày (còn gọi là chậm làm rỗng dạ dày), bên cạnh bệnh trào ngược, loét dạ dày tá tràng, hội chứng ruột kích thích (IBS) và bệnh viêm ruột (IBD) [3].
Liệt dạ dày (gastroparesis) là rối loạn chức năng dạ dày được xác định bằng tình trạng chậm làm rỗng dạ dày thực sự dù không hề có bất kỳ sự tắc nghẽn cơ học nào [1]. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng như buồn nôn, đầy bụng sau ăn, ăn mau no, nôn mửa, chướng bụng và đau bụng [4]. Tình trạng này làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh và tạo ra gánh nặng chi phí y tế lớn cho gia đình lẫn xã hội [1].
Một bệnh lý rất giống với liệt dạ dày là chứng khó tiêu chức năng (functional dyspepsia) [1]. Khó tiêu chức năng được định nghĩa là rối loạn tương tác trục não - ruột ở đường tiêu hóa trên, có triệu chứng tương tự như đau vùng thượng vị, đầy hơi, mau no nhưng được chẩn đoán dựa trên biểu hiện triệu chứng hơn là sự suy giảm vận động dạ dày [4]. Trong thập kỷ qua, y học ngày càng nhận ra hai rối loạn này có thể là các biểu hiện khác nhau trên cùng một phổ rối loạn chức năng thần kinh - cơ dạ dày, bao gồm bất thường nhu động dạ dày, giảm khả năng giãn nở của dạ dày, tăng nhạy cảm nội tạng và viêm niêm mạc [1].
Trục não - ruột điều khiển nhu động tiêu hóa ra sao?
Quá trình làm rỗng dạ dày là hoạt động tống xuất thức ăn đã nhào trộn (nhũ trấp) từ dạ dày xuống tá tràng [5]. Tốc độ làm rỗng bình thường phụ thuộc vào nhiều yếu tố sinh lý, bao gồm sự thư giãn của đáy vị, sự kiểm soát dòng chảy qua môn vị vào tá tràng và sự phối hợp nhịp nhàng giữa hang vị với tá tràng [5].
Chức năng và sinh lý của đường tiêu hóa chịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố như hệ vi sinh vật đường ruột, căng thẳng mãn tính (chronic stress), tình trạng viêm và sự lão hóa [3]. Trong đó, sự điều hòa thần kinh và các tương tác cơ bản giữa não bộ và đường ruột đóng vai trò trung tâm trong việc điều chỉnh hoạt động tiêu hóa [3].
Các bằng chứng từ tổng quan y văn kéo dài 28 năm trên các mô hình động vật và bệnh nhân tổn thương não cấp tính cho thấy rõ vai trò của hệ thần kinh tự chủ đối với nhu động ruột [2]. Khi áp lực nội sọ tăng cao, cơ thể xảy ra tình trạng gia tăng ồ ạt hoạt động của hệ thần kinh giao cảm và suy giảm trương lực hệ thần kinh phó giao cảm [2]. Chính sự thay đổi của hệ thần kinh tự chủ này dẫn đến tình trạng chậm làm rỗng đường tiêu hóa, gây giãn dạ dày cấp tính, kém dung nạp thức ăn và làm ruột rơi vào trạng thái lờ đờ ở giai đoạn muộn [2].
Bên cạnh đường dẫn truyền thần kinh, các hormone thần kinh (neurohormones) trong huyết thanh là những chất có hoạt tính cao thuộc trục não - ruột [5]. Chúng được tiết ra bởi niêm mạc đường tiêu hóa và tế bào nội tiết tuyến tụy dưới sự điều hòa của não bộ, có khả năng kích thích hoặc ức chế nhu động tiêu hóa [5]. Các hormone này đi vào máu tác động lên cơ quan đích, ảnh hưởng đến các tế bào lân cận hoặc đóng vai trò như chất dẫn truyền thần kinh qua các đầu dây thần kinh [5]. Sự rối loạn của các hormone thần kinh là đặc điểm chính gây ra tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [5].
Cụ thể, somatostatin (SS) ức chế tiết dịch tiêu hóa như dịch tụy ngoại tiết và dịch mật, làm yếu sự co bóp của cơ trơn tiêu hóa và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày - ruột [5]. Peptide vận mạch ruột (VIP) ức chế nhu động tiêu hóa bằng cách làm suy yếu sự co bóp của ruột và sự co bóp tự nhiên của môn vị [5]. Ngược lại, motilin (MLT) được sản xuất ở ruột non, dao động trong máu lúc đói và tạo ra các cơn co bóp dạ dày qua đường dẫn truyền cholinergic để báo hiệu cơn đói [5]. Ngoài ra, ghrelin và obestatin cũng là các peptide thuộc trục não - ruột có tác dụng điều chỉnh cảm giác thèm ăn và nhu động tiêu hóa [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về căng thẳng và chậm tiêu hóa?
Mối liên hệ giữa căng thẳng tâm lý, trục não - ruột và vận động dạ dày đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm.
Một báo cáo tổng hợp các nghiên cứu về nhu động ruột tại châu Á công bố năm 2010 trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích (IBS) khẳng định căng thẳng (stress) đóng vai trò lớn trong việc hình thành triệu chứng rối loạn tiêu hóa chức năng [7]. Căng thẳng có thể tác động lên cả chức năng vận động của dạ dày lẫn đại tràng ở bệnh nhân IBS, gây ra bất thường nhu động như chậm làm rỗng dạ dày [7]. Đáng chú ý, một báo cáo trong tổng quan này đã khảo sát sự thay đổi vận động vùng hang vị dạ dày khi tiếp xúc với tác nhân gây căng thẳng là sự tức giận (anger stressor) [7]. Kết quả cho thấy khi chịu tác động của cơn giận, hoạt động vận động của phần xa hang vị giảm đáng kể ở bệnh nhân IBS, trong khi lại tăng lên ở nhóm người khỏe mạnh đối chứng [7].
Cũng trong tài liệu năm 2010 này, các nhà khoa học ghi nhận thời gian làm rỗng dạ dày bị trì hoãn thường xuyên hơn ở nhóm bệnh nhân IBS thể táo bón so với nhóm IBS thể tiêu chảy hoặc người khỏe mạnh, đặc biệt ở những người có kèm triệu chứng khó tiêu [7]. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất [7]. Một nghiên cứu tại Hàn Quốc cho thấy thời gian làm rỗng dạ dày ở bệnh nhân IBS bị chậm hơn so với người khỏe mạnh, nhưng triệu chứng khó tiêu lại không tương quan với thời gian làm rỗng này [7]. Phép đo bằng điện dạ dày đồ (electrogastrography) không thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa bệnh nhân có và không có triệu chứng khó tiêu, hoặc giữa người bệnh IBS và người khỏe mạnh [7]. Điều này gợi ý triệu chứng khó tiêu ở người bệnh IBS có thể liên quan đến chức năng cảm giác bất thường hoặc tương tác não - ruột hơn là chỉ do lỗi vận động cơ học của dạ dày [7].
Đối với nhóm đối tượng trẻ em, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá nồng độ ghrelin và obestatin trong huyết thanh ở những trẻ có triệu chứng gợi ý chậm làm rỗng dạ dày không rõ nguyên nhân [6]. Nghiên cứu có điểm mạnh là chọn lọc quần thể đồng nhất, cẩn thận và phát hiện tình trạng chậm làm rỗng dạ dày khá phổ biến ở trẻ có triệu chứng khó tiêu không giải thích được [6]. Ở những bệnh nhân nhi này, nồng độ ghrelin và obestatin bị rối loạn, cho thấy hai peptide trục não - ruột này có thể đóng vai trò trong việc điều hòa nhu động dạ dày và sinh bệnh học của chứng khó tiêu [6]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu năm 2015 là cỡ mẫu bệnh nhân nhỏ, chỉ đo tổng lượng ghrelin trong huyết thanh mà không phân biệt được dạng acyl-ghrelin (loại thúc đẩy sự thèm ăn và nhu động ruột) với dạng des-acyl-ghrelin (loại có đặc tính sinh học giống obestatin) [6]. Hơn nữa, nghiên cứu không thể đo nồng độ hormone sau ăn và xạ hình đánh giá thời gian làm rỗng dạ dày ở nhóm trẻ đối chứng vì lý do đạo đức, cũng như thiếu các thiết bị như điện dạ dày đồ và máy đo áp lực barostat tại cơ sở nghiên cứu [6].
Về mặt sinh hóa thần kinh, một nghiên cứu dược lý mạng lưới năm 2021 trên mô hình chuột bị liệt dạ dày do đái tháo đường đã làm rõ sự biến đổi của các hormone trục não - ruột [5]. Ở nhóm chuột bệnh, nồng độ các chất ức chế hoặc điều hòa như MLT, VIP và SS tăng lên đáng kể, trong khi nồng độ chất P (SP), GLP-1 và serotonin (5-HT) lại sụt giảm rõ rệt [5]. Ở bệnh nhân đái tháo đường bị liệt dạ dày, nồng độ GLP-1 và 5-HT cũng thấp hơn bình thường, và việc cung cấp 5-HT từ bên ngoài đã giúp đảo ngược tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [5].
Ngoài ra, một tổng quan năm 2023 chỉ ra sự mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột (dysbiosis) có liên kết trực tiếp hoặc gián tiếp với những biến đổi trên trục não - ruột, tạo thành nền tảng sinh bệnh học của cả chứng khó tiêu chức năng lẫn liệt dạ dày [1]. Một số nghiên cứu lâm sàng trong tổng quan này cho thấy việc sử dụng lợi khuẩn (probiotics) có tương quan với sự cải thiện thời gian làm rỗng dạ dày [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dạ dày chậm tiêu
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ đầy bụng, chậm tiêu, buồn nôn là do dạ dày có khối u hoặc tắc nghẽn cơ học. Thực tế, liệt dạ dày được định nghĩa là tình trạng chậm làm rỗng dạ dày khách quan khi hoàn toàn không có tắc nghẽn cơ học nào [1].
Hiểu lầm thứ hai là đổ lỗi hoàn toàn cho tâm lý mà bỏ qua các nguyên nhân nhiễm trùng hoặc bệnh lý thần kinh. Tổng quan năm 2023 cho biết các ca nhiễm trùng ngoại sinh do virus, vi khuẩn và động vật nguyên sinh là nguyên nhân đã được chứng minh gây liệt dạ dày nhưng chưa được chú ý đúng mức trong thực hành lâm sàng [1]. Tiền sử nhiễm virus được tìm thấy ở khoảng 20% các trường hợp liệt dạ dày vô căn [1].
Bên cạnh đó, mức độ triệu chứng khó tiêu mà người bệnh cảm nhận không phải lúc nào cũng tỷ lệ thuận với độ chậm của dạ dày. Như nghiên cứu tại Hàn Quốc đã chỉ ra, cảm giác đầy tức, khó tiêu có thể xuất phát từ sự tăng nhạy cảm nội tạng hoặc rối loạn tương tác não - ruột ngay cả khi phép đo điện dạ dày không khác biệt [7].
Ai nên thận trọng với chứng chậm làm rỗng dạ dày?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là người mắc bệnh Parkinson. Một nghiên cứu năm 2014 cho biết các triệu chứng tiêu hóa xuất hiện ở mọi giai đoạn của bệnh Parkinson, chủ yếu do suy giảm nhu động dẫn đến chậm làm rỗng dạ dày ở cả giai đoạn sớm lẫn giai đoạn muộn [8]. Tình trạng này liên quan đến bệnh lý thể Lewy tại hệ thần kinh ruột và các nhân ở thân não, nhưng thường bị bỏ sót khi khám bệnh định kỳ [8]. Nguy hiểm hơn, chậm làm rỗng dạ dày ở người bệnh Parkinson làm ảnh hưởng trực tiếp đến sự hấp thu và tác dụng của thuốc điều trị levodopa, gây ra sự dao động đáp ứng thuốc ở những người điều trị lâu dài [8].
Nhóm thứ hai là bệnh nhân đái tháo đường và người bị suy giảm miễn dịch. Người bệnh đái tháo đường dễ gặp tình trạng rối loạn hormone thần kinh dẫn đến liệt dạ dày [5]. Trong khi đó, ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch, tình trạng chậm làm rỗng dạ dày trong quá trình nhiễm động vật nguyên sinh toàn thân là một mối lo ngại lớn dù dữ liệu nghiên cứu hiện còn ít [1].
Nhóm thứ ba là bệnh nhân chấn thương sọ não, xuất huyết dưới nhện hoặc tăng áp lực nội sọ cấp tính. Ở những bệnh nhân nặng này, sự bùng phát hoạt động thần kinh giao cảm và giảm trương lực phó giao cảm gây giãn dạ dày cấp và chậm làm rỗng tiêu hóa [2]. Việc điều chỉnh các bất thường dạ dày này giúp hỗ trợ quá trình hồi phục của bệnh nhân tổn thương não [2]. Ngoài ra, trẻ em có triệu chứng đầy bụng, mau no kéo dài không rõ nguyên nhân cũng là đối tượng cần được theo dõi y tế [6].
Chăm sóc trục não - ruột để bảo vệ hệ tiêu hóa
Nhiều rối loạn tiêu hóa hiện nay rất khó chẩn đoán và các triệu chứng chưa được kiểm soát hiệu quả, đòi hỏi sự kết hợp giữa điều trị y khoa và điều chỉnh lối sống nhắm vào giao tiếp não - ruột [3].
Vì căng thẳng mãn tính và cơn giận dữ có thể trực tiếp làm giảm vận động vùng hang vị dạ dày ở người nhạy cảm, việc quản lý căng thẳng tâm lý là ưu tiên hàng đầu [7]. Tránh vừa ăn vừa làm việc căng thẳng, không ăn ngay khi đang tức giận hoặc xúc động mạnh để hạn chế sự kích hoạt quá mức của hệ thần kinh giao cảm làm đình trệ nhu động ruột [2].
Về dinh dưỡng và chăm sóc đường ruột, việc giữ cân bằng hệ vi sinh vật đóng vai trò quan trọng vì rối loạn vi sinh vật kết nối trực tiếp với biến đổi trục não - ruột [1]. Người có triệu chứng chậm tiêu có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc bổ sung lợi khuẩn (probiotics), bởi một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận lợi khuẩn có mối tương quan với việc cải thiện thời gian làm rỗng dạ dày [1]. Đồng thời, cần đảm bảo vệ sinh ăn uống để phòng ngừa các đợt nhiễm virus, vi khuẩn và ký sinh trùng đường ruột [1].
Khi có các triệu chứng như buồn nôn, nôn mửa, ăn nhanh no, đầy bụng sau ăn hoặc đau bụng tái phát kéo dài, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự ý mua thuốc [4]. Đặc biệt, người có bệnh nền như đái tháo đường, Parkinson hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh mãn tính bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa, vì sự trì trệ của dạ dày có thể làm thay đổi khả năng hấp thu thuốc của cơ thể [8].
Tóm lại, chiếc dạ dày và bộ não luôn trò chuyện mật thiết với nhau qua hệ thần kinh tự chủ, các hormone thần kinh và hệ vi sinh vật đường ruột [1]. Giữ tinh thần thư thái, kiểm soát căng thẳng và bảo vệ hệ vi sinh đường ruột chính là chìa khóa khoa học giúp thức ăn tiêu hóa trôi chảy, giữ cho chiếc bụng luôn nhẹ nhàng [3].
