Chứng chán ăn tâm thần là một rối loạn ăn uống phức tạp, nơi người bệnh thường nhìn nhận sai lệch về vóc dáng của mình và có xu hướng khắt khe quá mức với việc nạp năng lượng. Nhiều người thắc mắc liệu việc thực hành các bộ môn tĩnh tâm như yoga có thực sự giúp người bệnh kết nối lại với cơ thể và cải thiện hình ảnh bản thân hay không.
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là có triển vọng, nhưng hiệu quả không đến ngay lập tức chỉ sau một vài động tác. Yoga có thể hỗ trợ cải thiện khả năng cảm nhận các tín hiệu sinh học nội tại và giảm bớt sự bất mãn với cơ thể, song đây là một tiến trình đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và cần được đặt trong phác đồ điều trị toàn diện.
Khái niệm cảm nhận nội tại và sự đứt gãy ở người chán ăn tâm thần
Trong y khoa và tâm lý học, cảm nhận thụ thể bên trong (interoception) là khả năng hệ thần kinh nhận biết, xử lý và diễn giải các tín hiệu xuất phát từ bên trong cơ thể, chẳng hạn như nhịp tim, nhịp thở hay cảm giác đói no [1]. Ở những người mắc chứng chán ăn tâm thần, năng lực cảm nhận này thường bị tổn thương nghiêm trọng [2]. Người bệnh có thể không phản ứng phù hợp với các tín hiệu đói tự nhiên và thường xuyên đối mặt với mức độ ghê tởm bản thân rất cao [1], [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 80 người tham gia đã so sánh nhận thức nội tại giữa các nhóm: người đang mắc chán ăn tâm thần, người đã hồi phục cân nặng, chị em gái ruột của người bệnh và nhóm đối chứng khỏe mạnh [1]. Kết quả cho thấy nhóm đang mắc bệnh có điểm số thấp rõ rệt về khả năng tự điều hòa và mức độ tin tưởng vào cơ thể so với các nhóm còn lại [1]. Điều này chỉ ra rằng việc mất lòng tin vào các tín hiệu cơ thể và thói quen phớt lờ cảm giác đói có thể là một yếu tố mang tính đặc trưng, làm tăng nguy cơ phát triển và duy trì chứng bệnh này [1].
Sự mất kết nối này khiến người bệnh không còn nhìn nhận cơ thể như một phần sống động cần được chăm sóc. Thay vào đó, họ có xu hướng biến cơ thể thành một đối tượng để kiểm soát, dẫn đến những hành vi né tránh cảm giác thực tế và gia tăng áp lực cân nặng [3].
Mối liên hệ giữa tín hiệu bên trong và sự méo mó hình ảnh cơ thể
Sự rối loạn trong hình ảnh cơ thể là một triệu chứng cốt lõi của các rối loạn ăn uống, cản trở trực tiếp đến quá trình điều trị phục hồi dinh dưỡng [4]. Khi các thụ thể nội tại hoạt động kém nhạy bén, tâm trí dễ sinh ra những diễn giải sai lầm về kích thước hay hình dạng bên ngoài [5].
Một nghiên cứu quy mô lớn năm 2013 trên 1.288 bệnh nhân (gồm 538 người mắc chán ăn tâm thần và 750 người mắc chứng cuồng ăn) đã làm sáng tỏ mối liên hệ này [5]. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng ở cả hai nhóm, sự lo âu đón trước và khả năng nhận thức thụ thể bên trong đều liên quan độc lập và có ý nghĩa thống kê đến sự méo mó hình ảnh cơ thể [5]. Ngoài ra, cảm giác bản thân kém hiệu quả có mối liên hệ chặt chẽ với hành vi kiểm tra cân nặng thường xuyên [5].
Mối liên hệ nghịch đảo giữa độ nhạy cảm nội tại và sự bất mãn hình ảnh cơ thể không chỉ xuất hiện ở bệnh nhân mà còn được quan sát thấy ở người bình thường [6]. Một nghiên cứu năm 2015 trên 82 học sinh trung học Na Uy và 70 sinh viên đại học Hungary cho thấy mối quan hệ tỷ lệ nghịch ở mức độ trung bình giữa độ nhạy cảm thụ thể nội tại và sự không hài lòng về hình ảnh cơ thể [6]. Những người càng kém nhạy bén với nhịp điệu bên trong cơ thể thì mức độ tự ti, không hài lòng về ngoại hình lại càng cao, bất kể chỉ số khối cơ thể (BMI) của họ là bao nhiêu [6].
Tập một buổi yoga đơn lẻ: Vì sao chưa thấy chuyển biến?
Nhiều người kỳ vọng rằng chỉ cần tham gia một buổi tập yoga là tâm trí và cơ thể đã có thể hòa làm một. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy cơ chế phản ứng của người mắc chứng chán ăn tâm thần phức tạp hơn nhiều so với người khỏe mạnh [3].
Một nghiên cứu can thiệp vào năm 2021 đã đánh giá độ chính xác cảm nhận nội tại trước và sau một buổi tập yoga duy nhất trên 15 bệnh nhân chán ăn tâm thần và 20 người khỏe mạnh thuộc nhóm đối chứng [3]. Phương pháp đo lường được sử dụng là bài kiểm tra nhận diện nhịp tim [3]. Trước buổi tập, bệnh nhân chán ăn tâm thần vốn đã có độ chính xác cảm nhận nội tại thấp hơn nhóm đối chứng [3]. Sau buổi tập, nhóm người khỏe mạnh ghi nhận sự cải thiện rõ rệt về độ chính xác này, nhưng ở nhóm bệnh nhân chán ăn tâm thần thì không có sự thay đổi đáng kể nào [3].
Các nhà nghiên cứu lý giải rằng người mắc chứng chán ăn tâm thần thường có xu hướng né tránh các cảm giác liên quan đến cơ thể [3]. Dù có tham gia trọn vẹn buổi tập, họ vẫn gặp khó khăn trong việc thực sự chú tâm vào các tín hiệu nội tại do hệ thống nhận thức cảm xúc đã bị tổn thương từ trước [3]. Trong khi đó, người khỏe mạnh với hệ thống nhận thức cảm xúc nguyên vẹn có thể nhanh chóng bắt nhịp và nâng cao khả năng cảm nhận tín hiệu cơ thể chỉ sau một lần tập [3].
Hiệu quả cải thiện khi kiên trì theo đuổi lộ trình nhiều tuần
Mặc dù một buổi tập đơn lẻ không đem lại chuyển biến rõ rệt, nhưng việc luyện tập định kỳ và kéo dài lại mang đến những tín hiệu tích cực hơn cho quá trình phục hồi [7]. Khi cơ thể được làm quen dần dần, các rào cản phòng vệ tâm lý mới từng bước được gỡ bỏ [3], [7].
Một nghiên cứu sơ bộ công bố năm 2021 đã theo dõi 15 bệnh nhân mắc rối loạn ăn uống (bao gồm chán ăn tâm thần, cuồng ăn vô độ và ăn vô độ) trải qua một chương trình gồm 8 buổi tập yoga [7]. Các chỉ số được đánh giá trước buổi đầu tiên và 72 giờ sau buổi tập cuối cùng thông qua bài kiểm tra đếm nhịp tim và các bài trắc nghiệm tâm lý [7]. Kết quả cho thấy sau 8 buổi tập, độ chính xác cảm nhận nội tại của bệnh nhân đã tăng lên [7]. Đáng chú ý, sự cải thiện về độ chính xác này diễn ra độc lập, không phụ thuộc vào diễn tiến của các triệu chứng trầm cảm hay lo âu [7].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu định tính năm 2021 trên 6 nữ bệnh nhân chán ăn tâm thần đang trong giai đoạn chuyển tiếp tái hòa nhập cộng đồng đã áp dụng can thiệp Hatha yoga 1 giờ mỗi tuần, kéo dài ít nhất 12 tuần [8]. Thông qua các buổi phỏng vấn bán cấu trúc kéo dài từ 30 đến 60 phút, các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng việc kết hợp giữa các tư thế vận động nhẹ nhàng, bài tập thở, kỹ thuật thiền định và thư giãn sâu đã mang lại trải nghiệm tích cực, giúp người bệnh tiếp cận cơ thể một cách an toàn và dễ chịu hơn [8].
Yoga và chánh niệm hỗ trợ tái tạo hình ảnh bản thân
Khi khả năng cảm nhận các tín hiệu bên trong dần được phục hồi, cái nhìn của người bệnh đối với vóc dáng của mình cũng có những chuyển biến mang tính nền tảng [4]. Nhận thức rõ ràng về cơ thể giúp họ giảm bớt nỗi sợ hãi vô cớ về sự tăng cân [4].
Một tổng quan hệ thống y khoa năm 2023 đã phân tích 10 nghiên cứu (gồm 6 nghiên cứu về yoga, 3 nghiên cứu về chánh niệm và 1 nghiên cứu kết hợp) trên bệnh nhân chán ăn tâm thần [4]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng yoga và chánh niệm đem lại hiệu quả thuận lợi đối với các triệu chứng rối loạn ăn uống, giúp cải thiện cả về mặt định lượng lẫn định tính tình trạng rối loạn hình ảnh cơ thể [4]. Sau can thiệp, mức độ bận tâm quá mức và sự không hài lòng với cơ thể đã suy giảm, đồng thời thôi thúc muốn ép cân cũng giảm đi [4].
Việc nâng cao nhận thức cơ thể đã trao cho bệnh nhân năng lực phản biện lại những giả định tiêu cực ăn sâu trong tâm trí, từ đó dần dần tiến tới sự chấp nhận cơ thể trọn vẹn hơn [4]. Để tối ưu hóa quá trình này, các can thiệp tích hợp kết hợp giữa trị liệu nhận thức cơ thể dựa trên chánh niệm và các bài tập tạo trạng thái dòng chảy cũng được xem là hướng tiếp cận tiềm năng giúp giải tỏa cảm giác ghê tởm bản thân ở người bệnh [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng yoga cho người chán ăn
Nhiều người lầm tưởng rằng yoga chỉ đơn thuần là việc uốn dẻo hay tập các tư thế khó để tiêu hao năng lượng. Đối với người mắc chứng chán ăn tâm thần, nếu tiếp cận yoga theo tư duy đốt cháy calo thì có thể phản tác dụng, củng cố thêm hành vi kiểm soát cơ thể tiêu cực vốn có [3], [5].
Một hiểu lầm phổ biến khác là nghĩ rằng việc tập luyện sẽ mang lại sự tự tin và bình tâm ngay sau vài buổi đầu [3], [7]. Các dữ liệu khoa học cho thấy sau 8 buổi tập yoga, mặc dù độ chính xác của cảm nhận thụ thể bên trong có gia tăng, nhưng mức độ tự tin vào cảm nhận cơ thể cũng như nhận thức nội tại tổng thể vẫn chưa có sự thay đổi rõ rệt [7]. Người bệnh vẫn cần nhiều thời gian hơn nữa để xây dựng lại niềm tin đã mất vào các tín hiệu sinh học tự nhiên của mình [7], [1].
Ngoài ra, không nên coi yoga là một phương pháp điều trị độc lập có thể thay thế hoàn toàn y khoa hay tâm lý trị liệu [4], [8]. Việc thực hành yoga cần được hiểu đúng như một công cụ bổ trợ thân - tâm, giúp người bệnh từng bước làm quen lại với cảm giác thể chất mà không phán xét [4].
Nhóm đối tượng nên thận trọng trước khi bắt đầu
Mặc dù yoga là bộ môn nhẹ nhàng, người mắc chứng chán ăn tâm thần không nên tự ý tập luyện khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y tế [8]. Những trường hợp đang trong giai đoạn suy kiệt thể chất nặng, tụt huyết áp nghiêm trọng, rối loạn nhịp tim hoặc suy dinh dưỡng cấp tính cần được ưu tiên phục hồi thể chất trước.
Khi người bệnh có xu hướng tập luyện cưỡng bức để giảm cân, việc tham gia các lớp yoga thông thường bên ngoài cộng đồng có thể vô tình kích hoạt sự so sánh vóc dáng với người khác [3], [8]. Do đó, người bệnh cần được giám sát chặt chẽ về mặt tâm lý để đảm bảo việc tập luyện không biến thành một công cụ né tránh việc tăng cân [4].
Đối với những bệnh nhân đang mang các bệnh lý nội khoa kèm theo hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tâm thần, việc tham khảo ý kiến bác sĩ là điều bắt buộc trước khi đưa bất kỳ hình thức vận động nào vào thời gian biểu hàng ngày.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Để việc luyện tập yoga thực sự mang lại lợi ích cho nhận thức cơ thể, bối cảnh và phương pháp tập đóng vai trò vô cùng quan trọng [8]. Người bệnh nên bắt đầu với hình thức Hatha yoga nhẹ nhàng, thời lượng khoảng một giờ mỗi tuần và duy trì liên tục trong tối thiểu 12 tuần [8].
Buổi tập nên có cấu trúc hài hòa, chia đều cho bốn yếu tố cốt lõi: các tư thế vận động nhẹ nhàng không gây kiệt sức, bài tập kiểm soát hơi thở, kỹ thuật thiền định và các bài tập thư giãn sâu [8]. Trọng tâm của mỗi buổi tập là hướng sự chú ý vào cảm nhận bên trong thay vì cố gắng đạt được hình thức tư thế hoàn hảo [3], [8]. Không gian tập luyện cần mang lại cảm giác an toàn, kín đáo, tránh các yếu tố kích thích so sánh hình thể như gương soi lớn [8].
Bên cạnh việc tập luyện, người bệnh cần kết hợp với chế độ dinh dưỡng đầy đủ theo hướng dẫn của chuyên gia y tế để từng bước phục hồi thể trạng và tái lập nhịp sinh học tự nhiên.
Yoga mang lại tiềm năng to lớn trong việc hỗ trợ người mắc chứng chán ăn tâm thần kết nối lại với các tín hiệu cơ thể và chữa lành hình ảnh bản thân [4], [7]. Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp tức thời mà là một hành trình dài cần sự kiên nhẫn [3], [7]. Việc tiếp cận đúng cách, an toàn và có sự đồng hành của chuyên gia y tế sẽ giúp người bệnh từng bước tìm lại sự hòa hợp giữa tâm trí và thể xác.
