Người lớn tuổi suy giảm trí nhớ bổ sung việt quất đen có phục hồi chức năng nhận thức?

Nỗi lo suy giảm trí nhớ ở tuổi già: Khi nào là bình thường?

Bước qua tuổi lục tuần, không ít người bắt đầu cảm thấy lo lắng khi thường xuyên quên chìa khóa, quên tên người quen vừa gặp hay phải mất nhiều thời gian hơn để nhớ lại một sự kiện gần. Nhiều người lớn tuổi và con cái trong gia đình vội vã tìm kiếm các loại thực phẩm bổ sung, đặc biệt là các loại quả mọng như việt quất đen, với hy vọng có thể nhanh chóng "đảo ngược" quá trình thoái hóa nhận thức.

Theo các nhà khoa học, quá trình lão hóa của con người thường đi kèm với sự suy giảm dần dần chức năng nhận thức qua nhiều thập kỷ, đây là hiện tượng biến đổi sinh lý tự nhiên nhưng có sự khác biệt giữa các cá thể ^[1], ^[2]. Khi dân số toàn cầu đang già hóa nhanh chóng, dự báo cứ sáu người thì sẽ có một người trên 65 tuổi (chiếm 16%), và số người từ 80 tuổi trở lên dự kiến sẽ tăng gấp ba lần, từ 143 triệu người vào năm 2019 lên 426 triệu người vào năm 2050 ^[1]. Sự gia tăng này kéo theo gánh nặng lớn về các bệnh lý liên quan đến sa sút trí tuệ, trong khi hiện nay y học vẫn chưa có giải pháp chữa khỏi hoàn toàn tình trạng suy giảm chức năng nhận thức do tuổi già ^[1].

Tuy nhiên, không phải mọi biểu hiện "nhớ nhớ quên quên" đều đồng nghĩa với bệnh lý sa sút trí tuệ trầm trọng. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu được thực hiện trên 59 người cao tuổi khỏe mạnh có độ tuổi trung bình 68,7 tuổi, những người có lời phàn nàn chủ quan về trí nhớ nhưng không có bằng chứng suy giảm nhận thức rõ ràng trên lâm sàng ^[3]. Sau thời gian theo dõi trung bình 3,4 năm trên 54 người, kết quả đánh giá 12 bài kiểm tra nhận thức chuyên sâu cho thấy có 2 bài kiểm tra cải thiện đáng kể, 2 bài kiểm tra có suy giảm và 8 bài kiểm tra khác hoàn toàn không thay đổi ^[3]. Điều này chứng minh rằng người cao tuổi chỉ có cảm nhận chủ quan về sự suy giảm trí nhớ mà không có tổn thương nhận thức bệnh lý trên thăm khám lâm sàng sẽ không có nguy cơ cao bị thoái hóa nhận thức tiến triển xấu đi trong khoảng 3 đến 4 năm sau đó ^[3].

Việt quất đen có giúp phục hồi nhận thức hay không?

Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: việt quất đen (bilberry) cho thấy tiềm năng hỗ trợ cải thiện trí nhớ, tăng cường khả năng học tập và bảo vệ tế bào thần kinh, nhưng không thể xem là "thần dược" chữa khỏi hoàn toàn hay phục hồi 100% não bộ đã bị tổn thương nghiêm trọng. Bổ sung việt quất đen đóng vai trò như một liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ quá trình làm chậm suy giảm nhận thức.

Việt quất đen, tên khoa học là Vaccinium myrtillus, là một loại quả mọng vùng Bắc Âu giàu hợp chất chống oxy hóa tự nhiên ^[4]. Trong thành phần của việt quất đen có chứa hàm lượng rất cao các hợp chất phenolic quý giá, bao gồm các acid phenolic, flavonoid, glycoside phenolic, triterpenoid, carotenoid, acid hữu cơ cùng nhiều acid béo bậc cao ^[4]. Đặc biệt, hoạt chất anthocyanin dồi dào trong quả việt quất đen được xem là chìa khóa chính giúp mang lại nhiều tác động tích cực đối với sức khỏe hệ thần kinh ^[5], ^[4].

Các hợp chất phenolic và chế phẩm từ tổng lượng phenol chiết xuất từ thực vật ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong liệu trình hỗ trợ điều trị và phòng ngừa các rối loạn thoái hóa thần kinh cũng như tổn thương do thiếu máu cục bộ não ^[4]. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất sinh học này giúp làm giảm căng thẳng oxy hóa – vốn được coi là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến lão hóa tế bào não, từ đó hỗ trợ khôi phục trạng thái cân bằng nội môi cho hệ thần kinh trung ương ^[4].

Cơ chế tác động: Trục ruột - não và giảm viêm tế bào thần kinh

Để hiểu rõ tại sao việt quất đen lại mang lại lợi ích cho trí nhớ, các nhà khoa học đã tập trung làm sáng tỏ cơ chế tác động thông qua trục ruột - não (gut-brain axis) và quá trình ức chế phản ứng viêm tại các vùng não chịu trách nhiệm ghi nhớ ^[1], ^[5], ^[4].

Trục ruột - não là một mạng lưới tương tác phức tạp hai chiều giữa hệ tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương ^[4]. Khi tuổi tác tăng cao, tính thấm của hàng rào ruột gia tăng, khiến các độc tố và protein dạng tinh bột (amyloid) do vi khuẩn tạo ra có thể xâm nhập vào dòng máu, di chuyển lên não làm trầm trọng thêm tình trạng viêm não và suy giảm chức năng nhận thức ^[4]. Các chất chuyển hóa bất thường từ đường ruột cũng được ghi nhận là yếu tố thúc đẩy sự tích tụ mảng protein amyloid và protein tau trong các bệnh lý thoái hóa thần kinh ^[4].

Bổ sung việt quất đen cho thấy khả năng cải thiện rõ rệt hệ vi sinh vật đường ruột ^[1]. Ở mô hình chuột trung niên ăn chế độ nhiều chất béo gây suy giảm tế bào thần kinh và trí nhớ, việc bổ sung bột đông khô việt quất đen giúp gia tăng tỷ lệ vi khuẩn cộng sinh niêm mạc Akkermansia muciniphila trong manh tràng lên gấp 4 đến 14 lần ^[1]. Đây là chủng lợi khuẩn quan trọng giúp duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc ruột. Ngoài ra, chiết xuất anthocyanin từ việt quất đen còn giúp làm giảm nồng độ nội độc tố lipopolysaccharide (LPS) độc hại trong huyết thanh và mô não, đồng thời làm tăng hàm lượng acid béo chuỗi ngắn có lợi trong phân ^[5].

Ở mức độ phân tử tại mô não, anthocyanin từ việt quất đen trực tiếp điều hòa phản ứng miễn dịch bẩm sinh. Hợp chất này giúp điều hòa hoạt động của tế bào vi bàng quang (microglia) và tế bào hình sao thông qua con đường tín hiệu CD33/TREM2/TYROBP ^[5]. Qua đó, việt quất đen ức chế mạnh mẽ hàng loạt yếu tố gây viêm nguy hiểm như TNF-alpha, NF-Kbeta, IL-1beta, IL-6, COX-2, iNOS, CD33 cùng thụ thể chemokine CX3CR1 ^[5]. Đồng thời, nó kích thích biểu hiện của các yếu tố duy trì cân bằng nội môi vi bàng quang (TREM2, TYROBP) và các thụ thể TLR2, TLR4 ^[5]. Hoạt động này thúc đẩy tế bào vi bàng quang tăng cường khả năng thực bào dọn sạch các mảng bám protein beta-amyloid độc hại, bảo vệ các khớp nối thần kinh thông qua việc làm tăng biểu hiện của các protein liên quan đến chức năng synap như synaptophysin, CD68 và IRF7 ^[5].

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học cụ thể

Hiệu quả của việt quất đen đối với nhận thức đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu trên cả mô hình động vật biến đổi gen và thử nghiệm lâm sàng trên người cao tuổi ^[1], ^[5], ^[4].

Nghiên cứu trên người lớn tuổi: Một thử nghiệm can thiệp trên người được công bố gần đây ghi nhận những cải thiện hành vi rất tích cực ^[4]. Cụ thể, sau 12 tuần được bổ sung nước ép việt quất đen (bilberry juice), những người lớn tuổi bị suy giảm nhận thức nhẹ đã biểu hiện sự tiến bộ rõ rệt về khả năng ghi nhớ và khả năng học tập so với nhóm chứng sử dụng giả dược ^[4]. Tác động này được giải thích là nhờ khả năng điều hòa biểu hiện gen tham gia vào các quá trình ghi nhớ của não bộ, điển hình như enzyme kinase II phụ thuộc calmodulin (calmodulin-dependent kinase II) ^[4].

Nghiên cứu trên mô hình chuột chuyển gen mắc bệnh Alzheimer (năm 2020): Một nghiên cứu sử dụng chuột chuyển gen APP/PSEN1 mô hình hóa bệnh Alzheimer để đánh giá tác động của anthocyanin chiết xuất từ việt quất đen ^[5]. Kết quả phân tích hóa mô miễn dịch, RT-PCR và Western blot cho thấy việc hấp thụ anthocyanin từ việt quất đen đã cải thiện đáng kể khả năng học tập, khả năng ghi nhớ và đảo ngược các khiếm khuyết về chức năng nhận thức ở chuột bệnh ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự đảo ngược tổn thương tại não, gan và thận do bệnh gây ra, giảm rõ rệt phản ứng viêm thần kinh tại vùng hồi hải mã ^[5].

Nghiên cứu trên mô hình chuột ăn chế độ nhiều chất béo (năm 2022): Nghiên cứu tiến hành trên chuột C57BL/6J ở độ tuổi trung niên được nuôi bằng chế độ ăn giàu chất béo (60% năng lượng từ chất béo) nhằm mô phỏng tình trạng rối loạn chức năng tế bào thần kinh và suy giảm trí nhớ liên quan đến chuyển hóa ^[1]. Chuột được bổ sung bột đông khô việt quất đen tỷ lệ 6% trọng lượng khô trong thời gian kéo dài 4 tháng ^[1]. Kết quả thử nghiệm hành vi chữ T (T-maze alternation test) cho thấy sự cải thiện nhận thức không gian vượt trội ^[1]. Đồng thời, phân tích mô học ghi nhận tỷ lệ tế bào biểu hiện doublecortin (DCX) kéo dài tăng cao tại vùng hồi hải mã, minh chứng cho sự thúc đẩy tạo mới và biệt hóa tế bào thần kinh ^[1].

Thể tích vùng hồi hải mã và khả năng lưu giữ trí nhớ

Vùng hồi hải mã (hippocampus) trong não bộ đóng vai trò là "trung tâm chỉ huy" tiếp nhận, xử lý và củng cố trí nhớ ngắn hạn thành trí nhớ dài hạn. Việc việt quất đen tập trung giảm viêm và kích thích tế bào thần kinh tại cấu trúc này mang ý nghĩa sinh học vô cùng to lớn đối với người cao tuổi ^[1], ^[5].

Tầm quan trọng của thể tích hồi hải mã đối với nhận thức đã được xác lập cụ thể qua nghiên cứu hình ảnh học não bộ bằng máy cộng hưởng từ MRI 3.0 Tesla trên 65 người cao tuổi khỏe mạnh trong cộng đồng từ 65 đến 75 tuổi ^[6]. Kết quả chụp MRI kết hợp bộ trắc nghiệm thần kinh tâm lý RBANS cho thấy thể tích hồi hải mã bên phải có mối tương quan thuận rõ rệt với trí nhớ trì hoãn (delayed memory) ở cả nam và nữ ^[6]. Trong khi đó, thể tích hồi hải mã bên trái có mối tương quan thuận với cả trí nhớ tức thì (immediate memory) và trí nhớ trì hoãn ^[6].

Sau khi các nhà nghiên cứu hiệu chỉnh các biến số gây nhiễu gồm tuổi tác, giới tính và số năm đi học, mối liên hệ tích cực giữa thể tích cả hai bên hồi hải mã với trí nhớ trì hoãn vẫn được duy trì một cách nhất quán ^[6]. Ngược lại, sự chênh lệch thể tích giữa hồi hải mã trái và phải lại có mối tương quan nghịch với điểm số chú ý trên thang đo RBANS, đặc biệt biểu hiện mạnh hơn ở phụ nữ so với nam giới ^[6]. Do cấu trúc hồi hải mã rất nhạy cảm với tình trạng viêm và thoái hóa tế bào theo thời gian, việc sử dụng các chất chống oxy hóa tự nhiên từ việt quất đen giúp hạn chế viêm mô cục bộ là tiền đề sinh học quan trọng nhằm bảo tồn chức năng ghi nhớ ^[1], ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng việt quất đen

Nhiều người tiêu dùng hiện nay dễ mắc phải những hiểu lầm phổ biến khi tiếp cận các thông tin về việt quất đen, dẫn đến kỳ vọng quá mức hoặc sử dụng sai phương pháp.

Hiểu lầm đầu tiên là cho rằng việt quất đen có thể thay thế thuốc điều trị sa sút trí tuệ hoặc bệnh Alzheimer đã được bác sĩ chỉ định. Mặc dù chiết xuất việt quất đen cho thấy khả năng kích thích dọn dẹp mảng beta-amyloid trong phòng thí nghiệm và trên động vật ^[5], nhưng trên người, đây hoàn toàn không phải là thuốc đặc trị thay thế y lệnh chuyên khoa. Bệnh lý nhận thức còn liên quan mật thiết đến nhiều yếu tố nguy cơ mạch máu, bệnh tim mạch hoặc số lần nhập viện ^[7], ^[2], đòi hỏi sự can thiệp đa chiều từ y tế chứ không thể chỉ phụ thuộc vào một loại thảo mộc.

Hiểu lầm thứ hai là nhầm lẫn giữa việt quất thông thường (blueberry) và việt quất đen (bilberry). Mặc dù cùng thuộc chi quả mọng có lợi cho sức khỏe ^[1], nhưng việt quất đen vùng Bắc Âu (Vaccinium myrtillus) có hàm lượng các hợp chất phenolic và sắc tố anthocyanin tập trung đậm đặc hơn cả trong thịt quả lẫn vỏ quả ^[4]. Do đó, người tiêu dùng cần đọc kỹ bảng thành phần và nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm để tránh nhầm lẫn về giá trị dinh dưỡng.

Hiểu lầm thứ ba là suy nghĩ "uống càng nhiều càng nhanh phục hồi". Bổ sung dinh dưỡng cho não bộ đòi hỏi tính kiên trì và liều lượng hợp lý để cơ thể hấp thu và điều hòa hệ vi sinh đường ruột từ từ ^[1], ^[4]. Việc lạm dụng quá mức không mang lại hiệu quả vượt trội mà có thể gây lãng phí kinh tế và khó chịu cho hệ tiêu hóa.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn, hiệu quả

Mặc dù việt quất đen là nguồn thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng và an toàn với đại đa số mọi người, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng trước khi sử dụng dạng chiết xuất cô đặc:

• Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang điều trị các bệnh mạn tính: Sự thay đổi nhanh của hệ vi sinh đường ruột hoặc lượng acid hữu cơ trong quả mọng có thể gây khó chịu nhẹ ở dạ dày nếu sử dụng lúc đói ^[1], ^[4].
• Người đang dùng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh tim mạch hay rối loạn khí sắc: Khi đang sử dụng các phác đồ điều trị phức tạp, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm các viên uống bổ sung chiết xuất thảo mộc liều cao để tránh các tương tác thuốc không mong muốn ^[7].
• Phụ nữ có thai, người chuẩn bị phẫu thuật: Cần có sự tư vấn y khoa cụ thể do các hoạt chất thực vật có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa và tuần hoàn máu.

Về cách áp dụng thực tế:

• Dạng dùng: Người lớn tuổi có thể lựa chọn quả việt quất đen tươi, dạng quả sấy khô, bột đông khô nguyên chất hoặc nước ép việt quất đen nguyên chất ^[1], ^[4]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, việc bổ sung nước ép việt quất đen đều đặn trong 12 tuần đã cho thấy sự cải thiện nhận thức rõ rệt ^[4].
• Thời điểm dùng: Tốt nhất nên dùng vào ban ngày, sau bữa ăn sáng hoặc bữa trưa khoảng 30 đến 60 phút để hỗ trợ hệ tiêu hóa hấp thu tối đa các hợp chất chống oxy hóa hòa tan cùng bữa ăn, đồng thời nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột ^[1].
• Kết hợp lối sống: Để tăng cường chức năng nhận thức và duy trì khả năng tự chủ vận động, người cao tuổi nên kết hợp chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa với việc rèn luyện tư duy, thực hành tâm trí (mental practice) và vận động thể chất thường xuyên ^[8]. Việc quan sát và thực hành trí óc đã được chứng minh giúp cải thiện đáng kể trí nhớ vận động và giảm thiểu sai sót trong các hoạt động thường ngày ở người lớn tuổi ^[8].

Lời kết

Việt quất đen là một loại quả mọng quý giá mang lại nhiều lợi ích sinh học tiềm năng trong việc chống viêm thần kinh, bảo vệ vùng hồi hải mã và hỗ trợ trí nhớ cho người lớn tuổi thông qua trục ruột - não ^[1], ^[5], ^[4]. Tuy nhiên, thực phẩm này chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi đóng vai trò là một phần của chế độ dinh dưỡng lành mạnh, kết hợp cùng lối sống năng động và sự theo dõi y tế chặt chẽ. Khi phát hiện các dấu hiệu suy giảm nhận thức gây ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày, người cao tuổi và gia đình cần chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn kịp thời.