Nhiều người dù đã kiểm soát chế độ ăn và uống thuốc đầy đủ nhưng chỉ số đường huyết tích lũy vẫn ở mức cao khó hiểu. Áp lực công việc triền miên, lo âu gia đình hay mất ngủ kéo dài thường bị xem nhẹ, nhưng thực tế chúng có thể là thủ phạm âm thầm phá vỡ cân bằng nội môi. Khi não bộ liên tục nhận tín hiệu đe dọa, một dòng thác nội tiết tố sẽ được kích hoạt, cản trở tác dụng của insulin và đẩy chỉ số đường huyết lên cao.
Căng thẳng tâm lý kéo dài làm tăng chỉ số đường huyết tích lũy thông qua sự hoạt hóa liên tục của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, giải phóng ồ ạt hormone điều hòa stress là cortisol vào máu [1], [2]. Lượng cortisol dư thừa kéo dài gây ra các rối loạn chuyển hóa sâu sắc, làm gia tăng hội chứng chuyển hóa và tích tụ mỡ nội tạng [1], [3]. Khi phản ứng này không được kiểm soát, cơ thể rơi vào tình trạng kháng insulin, khiến việc chuyển hóa glucose bị đình trệ.
Trục HPA và hành trình giải phóng hormone stress
Hệ thống thần kinh trung ương là cơ quan đầu não tiếp nhận và xử lý các yếu tố gây căng thẳng từ môi trường sống [3]. Khi chúng ta đối mặt với một tình huống căng thẳng về thể chất hoặc tâm lý, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) sẽ lập tức khởi động để duy trì sự cân bằng nội môi của cơ thể [1].
Tại vùng dưới đồi, nhân cạnh não thất (PVN) sẽ tiếp nhận các tín hiệu kích thích thần kinh và tiết ra yếu tố giải phóng corticotropin (CRF hoặc CRH) [4], [1]. Yếu tố này đi qua hệ thống mạch cửa tuyến yên để đến thùy trước tuyến yên [1]. Tại đây, CRF kích thích các tế bào thùy trước tuyến yên sản xuất và phóng thích hormone vỏ thượng thận (ACTH) vào vòng tuần hoàn ngoại vi [1].
Tiếp đó, hormone ACTH di chuyển theo dòng máu đến vỏ tuyến thượng thận và gắn kết vào thụ thể melanocortin 2 [1]. Quá trình liên kết này kích thích tuyến thượng thận tổng hợp và bài tiết các hormone glucocorticoid vào máu [1]. Ở người, hormone glucocorticoid chủ yếu này chính là cortisol [2]. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa ba tuyến nội tiết này tạo nên một phản ứng thích ứng giúp cơ thể chuẩn bị năng lượng để đối phó với thử thách [1].
Vòng lặp bệnh lý khiến nồng độ cortisol duy trì ở mức cao
Trong trạng thái sinh lý bình thường, khi nồng độ glucocorticoid trong máu tăng cao, chúng sẽ quay lại ức chế vùng dưới đồi và tuyến yên để ngừng sản xuất thêm hormone, tạo nên cơ chế điều hòa ngược âm tính [4]. Tuy nhiên, khi căng thẳng tâm lý kéo dài thành mạn tính, cơ chế tự bảo vệ này bị phá vỡ hoàn toàn [4].
Các nghiên cứu chỉ ra rằng stress mạn tính làm suy giảm cơ chế phản hồi âm tính của glucocorticoid lên vùng dưới đồi và các nhân thân não [4]. Đồng thời, hiện tượng giảm số lượng thụ thể glucocorticoid (GR) diễn ra tại nhân cạnh não thất và cấu trúc locus coeruleus của não bộ, khiến hệ thần kinh không thể kìm hãm sự tăng hoạt của trục HPA [4]. Sự suy giảm kiểm soát này mở đường cho trục HPA tiếp tục hoạt động quá mức [4].
Không dừng lại ở đó, tại nhân cạnh não thất, sự tăng biểu hiện của thụ thể CRH loại 1 (CRHR-1) thúc đẩy quá trình tự sinh tổng hợp thêm CRH [4]. Yếu tố stress tâm lý còn kích thích hệ thống CRH tại hạch hạnh nhân (amygdala), trong khi cortisol lại tác động thuận nghịch tiếp tục kích hoạt ngược lại hạch hạnh nhân [4]. Sự phối hợp bất thường giữa vùng dưới đồi và hạch hạnh nhân đã tạo nên một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn, giữ cho trục HPA luôn trong trạng thái kích hoạt và làm mức cortisol trong cơ thể tăng cao kéo dài [4], [5].
Mạch thần kinh vùng viền và sự mất kiểm soát ức chế
Để hiểu vì sao các căng thẳng tâm lý lại có sức tàn phá lâu dài lên hệ nội tiết, cần nhìn vào mạng lưới điều hòa của hệ thần kinh viền [2]. Những tác nhân tâm lý gây căng thẳng được truyền dẫn qua con đường nối giữa hệ thống viền và nhân cạnh não thất của vùng dưới đồi [2].
Trong mạng lưới này, các mạch tín hiệu từ hạch hạnh nhân và vỏ não hạ viền đóng vai trò kích thích trục stress [2]. Ngược lại, các tế bào thần kinh tại vỏ não tiền viền và hồi hải mã (hippocampus) chịu trách nhiệm phát tín hiệu ức chế để dập tắt phản ứng căng thẳng [2]. Tín hiệu ức chế này chủ yếu được chuyển tiếp thông qua các nơ-ron sử dụng chất dẫn truyền thần kinh GABA tại vùng trước thị và nhân giường của vân tận cùng [2].
Căng thẳng kéo dài làm biến đổi cấu trúc và chức năng của toàn bộ mạch dẫn truyền viền này, dẫn tới việc tăng tính hưng phấn của nhân cạnh não thất [2]. Hơn nữa, tình trạng rối loạn điều hòa cortisol kéo dài tương tác trực tiếp với các con đường viêm và sản sinh stress oxy hóa, gây tổn thương tế bào và viêm thần kinh tại chính hồi hải mã [5]. Khi hồi hải mã bị thoái hóa cấu trúc và suy giảm chức năng, “chiếc phanh” hãm trục HPA bị hỏng, khiến nồng độ hormone stress tiếp tục rò rỉ vào hệ tuần hoàn [5], [2].
Bằng chứng khoa học về hậu quả chuyển hóa của stress mạn tính
Hậu quả của sự tăng hoạt nội tiết này không chỉ dừng lại ở tâm lý mà tác động trực tiếp lên hệ thống chuyển hóa của cơ thể [1]. Nghiên cứu giải trình tự RNA đơn tế bào năm 2021 trên cả ba bộ phận của trục HPA đã xác nhận rằng việc trục thần kinh - nội tiết này bị quá tải mạn tính sẽ dẫn đến các hậu quả sinh lý nghiêm trọng, bao gồm cả các rối loạn chuyển hóa [1]. Nghiên cứu này cũng phát hiện tiểu quần thể tế bào Abcb1b+ ở tuyến thượng thận đóng vai trò quan trọng trong việc thích ứng với căng thẳng [1].
Về mặt lâm sàng, tác động chuyển hóa của stress tâm lý kéo dài đã được chứng minh rõ rệt qua một phân tích hậu kiểm từ thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2022 [3]. Thử nghiệm theo dõi 61 người trong độ tuổi từ 18 đến 65 bị căng thẳng mạn tính, được chia thành hai nhóm: nhóm căng thẳng cao (điểm PSQ30 trung bình là 0,573 ± 0,057) và nhóm căng thẳng rất cao (điểm PSQ30 trung bình là 0,771 ± 0,069) [3].
Kết quả ghi nhận nồng độ cortisol trong nước bọt vào buổi sáng và chỉ số viêm CRP đều tăng cao ở cả hai nhóm tình nguyện viên [3]. Đáng chú ý, nhóm đối mặt với mức căng thẳng cao có tỷ lệ xuất hiện mỡ nội tạng, tăng huyết áp và mắc hội chứng chuyển hóa cao hơn rõ rệt so với nhóm còn lại [3]. Chỉ số gan nhiễm mỡ (FLI) ở nhóm này cũng cao hơn có ý nghĩa thống kê với p = 0,045, mặc dù mức tiêu thụ năng lượng từ khẩu phần ăn và mức độ hoạt động thể lực giữa hai nhóm là tương đương nhau [3].
Điều này chứng minh rằng chính các biến đổi nội tiết do trục HPA và hoạt động giao cảm tủy thượng thận gây ra đã trực tiếp thúc đẩy sự tích tụ mỡ bụng và biến loạn chuyển hóa, chứ không đơn thuần chỉ do thói quen ăn uống [3]. Tình trạng tích mỡ nội tạng và hội chứng chuyển hóa chính là nền tảng dẫn đến sự kháng insulin, từ đó làm tăng lượng đường bám vào huyết sắc tố trong hồng cầu, phản ánh qua sự gia tăng của chỉ số HbA1c.
Mối liên hệ đa cơ quan giữa trục thần kinh và hệ miễn dịch
Phản ứng stress kéo dài không hoạt động đơn độc mà có sự can thiệp sâu sắc của hệ thần kinh tự chủ và phản ứng miễn dịch toàn thân [6], [3]. Trục thần kinh tự chủ vùng dưới đồi kết hợp cùng trục HPA điều biến phản ứng viêm thông qua nồng độ glucocorticoid [6].
Dưới tác động của căng thẳng, sự kích thích của hormone CRH thông qua các thụ thể nicotinic, adrenergic và cholinergic có thể làm tăng tính thấm của niêm mạc ruột [6]. Sự thẩm thấu bất thường này kích hoạt phản ứng miễn dịch và duy trì tình trạng viêm mạn tính [6]. Các chất chỉ điểm viêm như CRP gia tăng khi bị căng thẳng tâm lý kéo dài tạo ra môi trường viêm hệ thống [3]. Viêm mạn tính mức độ thấp kết hợp với nồng độ cortisol tăng cao liên tục là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm độ nhạy cảm của các thụ thể insulin tại mô cơ và mô mỡ.
Một hiểu lầm thường gặp là chỉ khi cảm thấy suy sụp tinh thần nghiêm trọng thì thể chất mới bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, các dữ liệu theo dõi cho thấy nhóm có mức stress tâm lý rất cao lại ghi nhận nhiều triệu chứng tâm thần kinh hơn nhưng tỷ lệ mắc biến cố tim mạch chuyển hóa thấp hơn nhóm có mức stress vừa phải, điều này có thể liên quan tới các chiến lược ứng phó tâm lý khác nhau của từng cá nhân [3]. Điều đó có nghĩa là ngay cả những người bề ngoài vẫn sinh hoạt bình thường nhưng âm thầm chịu đựng áp lực dai dẳng thì trục HPA vẫn bị kích hoạt, làm suy giảm chuyển hóa đường âm thầm [3].
Bên cạnh đó, phản ứng hormone không phải lúc nào cũng biểu hiện đồng nhất ở mọi dạng stress thể chất. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2007 so sánh phản ứng cortisol thức dậy (CAR) trên 31 bệnh nhân đau lưng dưới (14 người đau cấp tính, 17 người đau mạn tính) và 14 người khỏe mạnh cho thấy không có sự khác biệt về phản ứng tiết cortisol giữa các nhóm này [7]. Phản ứng tiết hormone chịu ảnh hưởng phức tạp bởi hành vi ứng phó của người bệnh hơn là chỉ bản thân cảm giác đau [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng với tình trạng này?
Người đang mắc bệnh đái tháo đường týp 2 hoặc tiền đái tháo đường: Đây là nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Khi trục HPA bị kích hoạt liên tục và giải phóng cortisol dư thừa, khả năng kiểm soát glucose vốn đã suy yếu sẽ trở nên tồi tệ hơn, dẫn đến chỉ số HbA1c tăng vọt khó kiểm soát [1], [3].
Người có công việc áp lực cao, thường xuyên mất ngủ hoặc có thói quen hút thuốc: Căng thẳng tâm lý thường đi kèm với các hành vi đối phó không lành mạnh. Nghiên cứu năm 2022 cho thấy nhóm người chịu căng thẳng kéo dài có tỷ lệ hút thuốc lá cao hơn rõ rệt (p = 0,016) [3]. Sự cộng hưởng giữa khói thuốc, mất ngủ và nồng độ cortisol cao làm tăng nhanh nguy cơ gan nhiễm mỡ và béo bụng [3].
Bệnh nhân mắc các chứng viêm mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa: Do cortisol và trục HPA có tương tác hai chiều với hệ thống miễn dịch đường ruột, những người có bệnh lý nền như viêm ruột, viêm khớp hoặc trầm cảm mạn tính rất dễ bị bùng phát các rối loạn chuyển hóa khi gặp biến cố tâm lý [5], [6].
Gợi ý kiểm soát căng thẳng để ổn định đường huyết
Để ngăn chặn vòng xoắn bệnh lý giữa trục thần kinh và chuyển hóa, việc can thiệp giảm căng thẳng cần được thực hiện song song với điều trị y khoa:
Nhận diện và thay đổi chiến lược ứng phó: Thay vì chọn cách kìm nén cảm xúc hoặc tìm đến các chất kích thích như thuốc lá, rượu bia, người bệnh cần chủ động chia sẻ khó khăn [3], [2]. Rèn luyện kỹ năng ứng phó hành vi đã được chứng minh có mối liên hệ mật thiết đến sự điều hòa phản ứng cortisol của cơ thể [7].
Thiết lập nhịp sinh học ổn định: Do nồng độ cortisol có sự biến đổi tự nhiên theo nhịp ngày đêm và thường tăng lên vào buổi sáng, việc duy trì giờ ngủ và thức dậy cố định là rất quan trọng [3], [7]. Hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây lo âu, thiết bị điện tử trước khi đi ngủ giúp giảm bớt sự hưng phấn bất thường của nhân cạnh não thất [2].
Tập luyện thể chất và thư giãn hệ thần kinh: Các bài tập hít thở sâu, thiền định hoặc đi bộ nhẹ nhàng ngoài trời giúp kích hoạt hệ thần kinh phó giao cảm, làm giảm hoạt động của hệ thần kinh tự chủ và hạ thấp nồng độ các chất trung gian gây viêm [6], [3].
Khám sức khỏe định kỳ: Khi nhận thấy mức đường huyết hoặc chỉ số HbA1c dao động bất thường dù không thay đổi chế độ ăn, người bệnh nên chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị để được đánh giá toàn diện cả về mặt chuyển hóa lẫn các yếu tố tâm lý đi kèm. Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc tăng liều thuốc hạ đường huyết khi chưa có chỉ định y khoa.
Hiểu rõ cơ chế tác động của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận giúp chúng ta nhận ra rằng tâm trí và thể chất luôn là một thể thống nhất [4], [1]. Căng thẳng tâm lý không chỉ là một trạng thái cảm xúc thoáng qua mà là một kích thích sinh học thực sự có thể làm xáo trộn chuyển hóa và đẩy chỉ số HbA1c lên cao [1], [3]. Chăm sóc sức khỏe tinh thần, học cách buông bỏ áp lực và xây dựng lối sống cân bằng chính là chìa khóa then chốt để ổn định đường huyết bền vững.