Bối cảnh và thắc mắc thường gặp khi mắc viêm dạ dày ruột cấp
Khi đối mặt với những đợt viêm dạ dày ruột cấp tính kèm theo nôn ói và tiêu chảy dữ dội, người bệnh thường rơi vào trạng thái băn khoăn về việc nên ăn gì để vừa cung cấp năng lượng vừa không làm tổn thương thêm hệ tiêu hóa. Trong xu hướng dinh dưỡng lành mạnh hiện nay, sữa hạt từ hạnh nhân, óc chó, hạt điều hay đậu phộng thường được coi là lựa chọn thanh đạm, giàu dưỡng chất và dễ hấp thu hơn sữa bò. Nhiều người bệnh và phụ huynh tự hỏi liệu một ly sữa hạt ấm có phải là giải pháp xoa dịu đường ruột đang kích ứng hay không.
Tuy nhiên, chế độ ăn uống cho một đường ruột đang khỏe mạnh hoàn toàn khác biệt với chế độ ăn khi niêm mạc ống tiêu hóa đang tổn thương nặng nề. Bản chất của viêm dạ dày ruột cấp là tình trạng sưng phù, xung huyết và suy giảm tạm thời các men tiêu hóa tại niêm mạc ruột non. Do đó, việc vội vã đưa các loại thực phẩm giàu dưỡng chất đặc thù như sữa hạt vào cơ thể có thể mang lại những tác động hoàn toàn trái ngược với mong muốn ban đầu.
Câu trả lời: Có nên uống sữa hạt trong giai đoạn cấp tính?
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh không nên uống sữa hạt trong giai đoạn viêm dạ dày ruột cấp tính rầm rộ, đặc biệt là khi vẫn còn nôn ói hoặc tiêu chảy nhiều lần trong ngày. Mặc dù sữa hạt không chứa đường lactose – tác nhân thường gây đầy bụng sau tiêu chảy – nhưng hàm lượng chất béo thực vật và lượng chất xơ không hòa tan còn sót lại trong dịch sữa hạt lại là gánh nặng lớn đối với nhu động ruột đang bị kích thích.
Thay vì uống sữa hạt ngay, việc ưu tiên hàng đầu trong 24 đến 48 giờ đầu tiên luôn là bù nước, bù điện giải bằng dung dịch chuyên dụng và duy trì các dạng thức ăn tinh bột nấu loãng, thanh đạm. Người bệnh chỉ nên cân nhắc dùng lại sữa hạt với lượng nhỏ khi các triệu chứng tiêu chảy, nôn mửa đã chấm dứt hoàn toàn và đường tiêu hóa đã bước vào giai đoạn hồi phục ổn định.
Cơ chế tác động: Khả năng dung nạp chất béo và chất xơ khi ruột viêm
Để hiểu tại sao sữa hạt không phù hợp trong giai đoạn cấp tính, cần nhìn vào cách đường ruột xử lý chất béo và chất xơ. Khi bị viêm dạ dày ruột do virus hoặc vi khuẩn, các nhung mao ruột non bị bào mòn và tổn thương cấu trúc vi thể. Quá trình này làm sụt giảm nghiêm trọng việc tiết dịch mật và các enzyme tiêu hóa chất béo như lipase. Hạt dinh dưỡng vốn chứa hàm lượng lipid rất cao; khi đi vào lòng ruột thiếu hụt men tiêu hóa, lượng mỡ chưa kịp nhũ hóa sẽ kích thích thụ thể thành ruột, thúc đẩy nhu động co bóp và kéo thêm nước vào lòng ruột, gây đau quặn bụng và khiến tiêu chảy trầm trọng hơn.
Bên cạnh chất béo, sữa hạt dù đã được xay lọc kỹ vẫn giữ lại một tỷ lệ chất xơ hòa tan và không hòa tan nhất định. Bình thường, chất xơ rất tốt cho hệ vi sinh đường ruột và hỗ trợ nhuận tràng. Thế nhưng, dưới tác động của tình trạng viêm nhiễm cấp, các sợi xơ này lại trở thành tác nhân cọ xát cơ học lên bề mặt niêm mạc nhạy cảm. Hơn nữa, chất xơ chưa tiêu hóa khi di chuyển xuống đại tràng sẽ bị vi khuẩn lên men sinh khí ồ ạt, dẫn đến hiện tượng chướng bụng, sôi bụng và khó tiêu kéo dài.
Một khía cạnh khác là nguy cơ kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng qua niêm mạc ruột bị suy yếu. Khi hàng rào niêm mạc ruột bị viêm loét, tính thấm tăng cao khiến các chuỗi protein lớn trong các loại hạt dễ dàng xâm nhập sâu vào lớp dưới niêm mạc. Hiện tượng này làm tăng nguy cơ kích ứng dị ứng hoặc nhạy cảm thứ phát đối với đạm thực vật ngay trong giai đoạn cấp hoặc sau khi khỏi bệnh.
Nghiên cứu khoa học nói gì về dinh dưỡng và dung nạp khi ruột viêm?
Việc nuôi dưỡng trong viêm dạ dày ruột cấp đã được y văn thế giới phân tích qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ về khả năng dung nạp các chất dinh dưỡng và phản ứng miễn dịch của đường ruột.
Nghiên cứu tổng quan được công bố vào năm 2007 cho thấy viêm dạ dày ruột cấp tính vẫn là bệnh lý phổ biến và nghiêm trọng ở trẻ em trên toàn thế giới [1]. Phác đồ kiểm soát tiêu chảy cấp bao gồm bù nước và duy trì dịch bằng dung dịch bù nước đường uống (ORS), kết hợp với việc tiếp tục duy trì dinh dưỡng phù hợp với lứa tuổi [1]. Các dữ liệu khoa học ủng hộ mạnh mẽ vai trò của việc tiếp tục dinh dưỡng giúp cải thiện chức năng tiêu hóa cũng như các kết quả nhân trắc học, sinh hóa và lâm sàng [1]. Bệnh nhi bú mẹ nên tiếp tục bú mẹ mà không cần gián đoạn để phục hồi nhanh hơn và cải thiện dinh dưỡng [1]. Với trẻ uống sữa công thức không mất nước nặng, việc quay lại chế độ ăn đủ năng lượng nhanh chóng được dung nạp tốt [1]. Bất dung nạp lactose hoặc dị ứng sữa bò thứ phát không phải là mối lo lâm sàng ở phần lớn bệnh nhân [1]. Dù vậy, với trẻ dưới 6 tháng tuổi, nghiên cứu nhấn mạnh sự thiếu hụt các thử nghiệm phù hợp đòi hỏi phải thận trọng và cân nhắc công thức không lactose hoặc thủy phân hoàn toàn trong trường hợp tiêu chảy nặng hoặc kéo dài [1]. Một số nghiên cứu cũng ủng hộ việc bổ sung kẽm hoặc men vi sinh cho tiêu chảy cấp [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên vào năm 1989 đã quan sát 68 trẻ nhỏ dưới 9 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp tính nhẹ để đánh giá các phác đồ nuôi dưỡng sau đợt viêm [2]. Toàn bộ trẻ được cho dùng hỗn dịch glucose-điện giải (GEM) trong 24 giờ đầu, sau đó được phân ngẫu nhiên vào một trong ba nhóm: tập ăn lại từ từ với sữa thông thường, quay lại ngay lập tức với sữa công thức nguyên nồng độ, hoặc chuyển nhanh sang sữa thủy phân whey giảm dị ứng [2]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tần suất đi ngoài, chất khử trong phân, nôn ói và thời gian nằm viện giữa ba nhóm nghiên cứu [2]. Đáng chú ý, có 6 trên 24 trẻ từ chối uống sữa thủy phân do mùi vị không thơm ngon [2]. Tốc độ tăng cân diễn ra nhanh hơn ở nhóm được dùng sữa nguyên nồng độ [2]. Tuy nhiên, tái phát lâm sàng xuất hiện ở 12 trẻ, chiếm tỷ lệ 17% tổng số bệnh nhân [2]. Mầm bệnh đường ruột được phát hiện ở 8 trẻ trong nhóm tái phát này và tình trạng bất dung nạp đạm sữa bò xuất hiện ở 3 trẻ [2]. Không có trẻ nào bị bất dung nạp lactose có ý nghĩa lâm sàng trong nghiên cứu này [2].
Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1984 trên 48 trẻ dưới 18 tháng tuổi bị viêm dạ dày ruột cấp đã so sánh hai phương pháp nuôi dưỡng sau 24 giờ dùng dung dịch glucose-điện giải [3]. Nhóm can thiệp được cho uống ngay sữa bò nguyên nồng độ, trong khi nhóm đối chứng được tập ăn tăng dần nồng độ sữa trong vòng 4 ngày [3]. Đa số trẻ ở cả hai nhóm đều hồi phục không biến chứng với tỷ lệ lần lượt là 70% và 96% [3]. Tuy nhiên, tình trạng hồi phục có biến chứng xảy ra phổ biến hơn rõ rệt ở nhóm cho uống ngay sữa nguyên nồng độ với 7 ca phải quay lại truyền dịch hoặc dùng dung dịch điện giải, so với chỉ 1 ca ở nhóm tăng dần [3]. Các biến chứng tiêu hóa tái phát nghiêm trọng này chỉ giới hạn ở nhóm trẻ dưới 9 tháng tuổi [3]. Nhóm nghiên cứu rút ra kết luận rằng trẻ trên 9 tháng tuổi có thể dùng sữa nồng độ đầy đủ sau 24 giờ bù điện giải, nhưng trẻ dưới 9 tháng tuổi vẫn cần lộ trình phục hồi từng bước qua nhiều ngày [3].
Về việc loại bỏ hoàn toàn đạm sữa, một nghiên cứu năm 1986 theo dõi 65 trẻ từ 6 đến 34 tháng tuổi nằm viện vì viêm dạ dày ruột cấp đã chỉ ra rằng sữa bò và các chế phẩm từ sữa có thể được đưa vào an toàn như một phần của chế độ ăn hỗn hợp [4]. Nghiên cứu chia thành nhóm kiêng sữa (27 trẻ) và nhóm tiếp tục dùng sữa bình thường (38 trẻ) sau giai đoạn bù nước đường uống [4]. Kết quả không ghi nhận sự khác biệt giữa hai nhóm về thời gian hồi phục tiêu chảy và không có trẻ nào chuyển sang tiêu chảy kéo dài [4]. Sau một tháng theo dõi, không có ca dị ứng lâm sàng mới nào xuất hiện và cũng không thấy sự gia tăng có ý nghĩa nồng độ IgE toàn phần hay IgE đặc hiệu [4]. Kháng thể IgG và IgA trong huyết thanh kháng beta-lactoglobulin và alpha-casein không có sự biến đổi đáng kể sau đợt viêm dạ dày ruột [4].
Nghiên cứu năm 1983 trên 150 trẻ viêm dạ dày ruột cấp được phân ngẫu nhiên vào ba chế độ: uống dịch trong rồi tăng dần nồng độ sữa theo từng nấc một phần tư, uống dịch trong rồi dùng ngay sữa nguyên nồng độ, hoặc duy trì liên tục sữa nguyên nồng độ [5]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt giữa ba nhóm về diễn tiến lâm sàng hay thời gian nằm viện [5]. Những trẻ duy trì liên tục sữa nồng độ đầy đủ đạt mức tăng cân nhiều hơn trong quá trình hồi phục [5].
Vấn đề tổn thương niêm mạc gây nhạy cảm miễn dịch đã được khẳng định trong công trình nghiên cứu năm 1980 trên 98 trẻ bị dị ứng đường tiêu hóa [6]. Các tác giả ghi nhận những dạng dị ứng kết hợp gồm sữa và đậu nành ở 61 trẻ, đậu nành và gluten ở 34 trẻ, cùng sữa và gluten ở 3 trẻ [6]. Đáng chú ý, có một nhóm trẻ đến 3 tuổi khởi phát tiêu chảy mạn tính và nhạy cảm hóa đường tiêu hóa xảy ra ngay sau một đợt viêm dạ dày ruột cấp do virus hoặc vi khuẩn [6]. Các rối loạn miễn dịch globulin thoáng qua hoặc khởi phát muộn hiện diện ở gần một nửa số trẻ dị ứng sữa và ở gần một phần ba toàn bộ nhóm nghiên cứu [6].
Liên quan trực tiếp đến các loại hạt, nghiên cứu năm 2021 tại Ý về đặc điểm dị ứng hạt ở trẻ em nhấn mạnh rằng các thử nghiệm thử thách thức ăn đường uống (OFC) với hạt phải hoãn lại khi người bệnh đang mắc các bệnh cấp tính như sốt, viêm phế quản hoặc viêm dạ dày ruột nhiễm trùng [7]. Biểu hiện dị ứng hạt được ghi nhận qua thử nghiệm bao gồm các triệu chứng khách quan như nổi mề đay, phù mạch, nôn mửa, tiêu chảy, co thắt phế quản, khàn giọng, viêm mũi, tụt huyết áp hoặc mất ý thức trong vòng 2 giờ sau khi dùng liều cuối [7].
Bên cạnh đó, hướng dẫn chẩn đoán và quản lý dị ứng thực phẩm của Hoa Kỳ năm 2014 cho biết trong một đánh giá trên 278 bệnh nhân có kháng thể sIgE dương tính với hạt cây, có 36% (101 bệnh nhân) có tiền sử phản ứng cấp tính với hạt cây và 12% trong số đó gặp phản ứng nghiêm trọng [8]. Đánh giá về sự tái phát dị ứng đậu phộng sau khi đã dung nạp ghi nhận 4% trẻ (3 trên 68 trẻ) tái phát phản ứng khi chỉ tiêu thụ đậu phộng không thường xuyên hoặc với lượng hạn chế [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các bằng chứng khoa học chỉ ra một nguyên tắc quan trọng: việc tiếp tục cung cấp dinh dưỡng sớm và đầy đủ sau khi bù nước là chìa khóa giúp niêm mạc ruột mau lành và cải thiện cân nặng [1], [5]. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu tập trung vào sữa mẹ, sữa công thức hoặc chế độ ăn hỗn hợp cơ bản [1], [4]. Bằng chứng cho thấy hệ tiêu hóa sau nhiễm trùng rất dễ bị tổn thương thứ phát hoặc khởi phát phản ứng quá mẫn tạm thời với các chuỗi protein lạ như đậu nành hay sữa [6].
Giới hạn của dữ liệu hiện tại là chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn đánh giá trực tiếp việc dung nạp sữa hạt chuyên biệt trong giai đoạn cấp tính của viêm dạ dày ruột. Mặc dù vậy, quy tắc trì hoãn dung nạp hạt khi có viêm nhiễm cấp đường tiêu hóa từ nghiên cứu dị ứng thực phẩm đã phản ánh sự thận trọng cần thiết của giới chuyên môn [7]. Hơn nữa, những phản ứng dị ứng hạt có thể biểu hiện ngay bằng nôn và tiêu chảy dữ dội, rất dễ bị nhầm lẫn hoặc làm nặng thêm bệnh cảnh của viêm dạ dày ruột cấp [7].
Những hiểu lầm thường gặp trong dinh dưỡng khi bị tiêu chảy
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng sữa hạt hoàn toàn lành tính và "nhẹ bụng" hơn sữa động vật nên có thể uống thoải mái khi đang ốm. Thực tế, chất béo từ hạt thực vật như óc chó hay hạnh nhân rất đậm đặc. Đường ruột đang tổn thương không phân biệt được chất béo có nguồn gốc từ đâu; mọi loại chất béo chưa nhũ hóa đều gây kích ứng nhu động ruột như nhau.
Một quan niệm sai lầm khác là phải nhịn ăn hoàn toàn để đường ruột "nghỉ ngơi". Nghiên cứu đã chứng minh việc nhịn ăn kéo dài làm chậm quá trình phục hồi niêm mạc và gây sụt cân không cần thiết [1], [2]. Tuy nhiên, tiếp tục nuôi dưỡng không đồng nghĩa với việc đưa vào các thực phẩm phức tạp, giàu béo hoặc giàu xơ như sữa hạt ngay lập tức. Thay vào đó, carbohydrate đơn giản và dễ tiêu hóa mới là nguồn nuôi dưỡng tối ưu nhất cho tế bào biểu mô ruột trong những ngày đầu.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ nhỏ dưới 9 tháng tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ biến chứng cao nhất khi thay đổi chế độ ăn quá đột ngột trong đợt viêm dạ dày ruột cấp [3]. Trẻ dưới 6 tháng tuổi cũng đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt do thiếu dữ liệu an toàn về các chế độ ăn khác ngoài sữa mẹ hoặc sữa công thức đặc thù [1].
Người có cơ địa dị ứng, tiền sử viêm da cơ địa hoặc gia đình có người dị ứng hạt cần tuyệt đối tránh dùng sữa hạt khi ruột đang viêm [8], [6]. Bệnh nhân xuất hiện viêm ruột sau đợt nhiễm trùng cấp cũng nằm trong nhóm dễ bị nhạy cảm hóa đường tiêu hóa kéo dài [6]. Bất kỳ ai đang gặp các triệu chứng mất nước nặng, sốt cao hoặc tiêu chảy ra máu cần được bác sĩ thăm khám trực tiếp thay vì tự điều chỉnh chế độ ăn tại nhà.
Hướng dẫn áp dụng thực tế: Phục hồi đường ruột từng bước
Để chăm sóc đường tiêu hóa bị viêm một cách an toàn và khoa học, người bệnh nên tuân thủ lộ trình phục hồi chia theo từng giai đoạn cụ thể:
Giai đoạn cấp tính (24 - 48 giờ đầu): Ưu tiên hàng đầu là bù nước và các chất điện giải bằng dung dịch chuyên dụng [1]. Thức ăn chỉ nên là cháo loãng nấu với một chút muối, nước súp hầm thanh đạm hoặc cơm mềm. Tuyệt đối không dùng sữa hạt, nước ngọt có ga hay các món chiên xào nhiều dầu mỡ.
Giai đoạn thuyên giảm (khi đã ngừng nôn và giảm tiêu chảy): Tiếp tục duy trì chế độ ăn tinh bột dễ tiêu kết hợp bổ sung đạm nạc như thịt lợn, thịt gà luộc nghiền nhỏ. Trẻ nhỏ bú mẹ cần được duy trì cữ bú đều đặn để nhận kháng thể tự nhiên [1].
Giai đoạn hồi phục hoàn toàn (sau khi phân đã thành khuôn ít nhất 2 - 3 ngày): Người bệnh có thể bắt đầu thử lại sữa hạt nếu có nhu cầu. Nên bắt đầu với liều lượng rất nhỏ, khoảng 30 đến 50 ml, uống vào ban ngày sau bữa ăn chính để theo dõi phản ứng của bụng. Sữa hạt nên được lọc bỏ hoàn toàn bã xơ, nấu chín ấm và không thêm đường tinh luyện. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như nổi mẩn, đau quặn bụng hoặc tiêu chảy tái phát, cần dừng ngay lập tức [7].
Viêm dạ dày ruột cấp tính là tình trạng thường gặp nhưng đòi hỏi sự chăm sóc cẩn trọng về mặt dinh dưỡng. Sữa hạt tuy giàu dinh dưỡng nhưng không phải là thực phẩm phù hợp cho đường ruột đang tổn thương do hàm lượng chất béo và chất xơ cao. Việc lắng nghe cơ thể, bù nước kịp thời và tuân thủ các nguyên tắc ăn uống thanh đạm sẽ giúp hệ tiêu hóa phục hồi nhanh chóng và bền vững nhất.