Căng thẳng, thiếu ngủ và nỗi lo cạn kiệt sữa mẹ

Nhiều sản phụ sau sinh thường rơi vào vòng xoáy áp lực: chăm sóc trẻ sơ sinh ngày đêm, thiếu ngủ kéo dài và lo lắng không đủ sữa cho con bú. Khi cơ thể mệt mỏi và tâm lý căng thẳng cực độ, lượng sữa vắt ra hoặc cữ bú của trẻ đột ngột giảm sút rõ rệt. Hiện tượng này hoàn toàn có cơ sở khoa học từ sự tương tác trực tiếp giữa hệ thần kinh và các hormone điều hòa tuyến vú.

Tình trạng căng thẳng và mất ngủ kéo dài kích hoạt hệ thống ứng phó căng thẳng của cơ thể mẹ, làm tăng tiết các hormone stress như cortisol và kích thích hệ thần kinh giao cảm [1], [2]. Các tín hiệu thần kinh căng thẳng này tác động trực tiếp lên vùng dưới đồi và tuyến yên, làm gián đoạn xung giải phóng oxytocin và cản trở cơ chế điều hòa sản xuất sữa của prolactin [1]. Hậu quả là phản xạ tống sữa bị nghẽn lại, sữa không thể tiết ra thuận lợi dù tuyến sữa vẫn có thể tạo sữa [1], [3].

Trục thần kinh nội tiết: Cặp bài trùng Prolactin và Oxytocin

Quá trình tiết sữa của phụ nữ phụ thuộc chặt chẽ vào sự phối hợp nhịp nhàng của các hormone chính gồm prolactin và oxytocin [3], [4]. Prolactin là hormone dạng peptide do thùy trước tuyến yên tiết ra, đóng vai trò chính trong việc kích thích các tế bào biểu mô nang sữa sản xuất và duy trì nguồn sữa mẹ [4], [5]. Trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú, mật độ thụ thể prolactin biểu hiện gia tăng mạnh mẽ tại các nhân đặc hiệu của vùng hạ đồi, điều phối hành vi làm mẹ và đáp ứng nhu cầu trao đổi chất phục vụ sản xuất sữa [6].

Trong khi đó, oxytocin chịu trách nhiệm cho phản xạ tống xuất sữa ra khỏi bầu ngực [1], [3]. Khi trẻ bắt đầu ngậm bắt núm vú và mút, kích thích cơ học gửi tín hiệu thần kinh lên não bộ, thúc đẩy tuyến yên giải phóng oxytocin theo từng xung ngắt quãng vào máu [1], [3]. Oxytocin lưu thông đến tuyến vú làm co thắt các tế bào biểu mô cơ bao quanh các nang sữa, đẩy sữa dọc theo các ống dẫn hướng về phía núm vú [1], [3]. Nếu thiếu vắng sự xuất hiện kịp thời của các đợt giải phóng xung oxytocin, sữa đã được tạo ra trong nang vú cũng không thể thoát ra ngoài [1], [3].

Cơ chế tác động: Cortisol và stress làm tắc nghẽn dòng sữa ra sao?

Khi người mẹ trải qua trạng thái căng thẳng cấp tính hoặc thiếu ngủ triền miên, hệ thần kinh giao cảm bị kích hoạt ở mức độ cao [1]. Sự hoạt hóa quá mức của hệ thống này phát tín hiệu ức chế lên vùng dưới đồi và kéo theo sự ức chế đối với tuyến yên [1]. Hệ quả trực tiếp là quá trình giải phóng của cả oxytocin và prolactin đều bị suy giảm [1].

Đồng thời, stress gây ra tình trạng co thắt mạch máu cục bộ ngay tại vùng núm vú [1]. Hệ thống giao cảm hưng phấn cũng khiến các tế bào biểu mô cơ trong tuyến vú bị kích thích quá mức, gây rối loạn phản xạ tống xuất sữa và gián đoạn chu trình tạo sữa bình thường [1]. Ở cấp độ nội tiết tố stress, sự tăng vọt nồng độ cortisol có mối liên hệ nghịch với nồng độ prolactin trong các trạng thái tâm lý nhất định [2]. Bên cạnh đó, hormone giải phóng corticotropin (CRH) liên quan đến trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận (HPA) khi bị quá hoạt cũng gây suy giảm các hành vi chăm sóc và gắn kết giữa mẹ và con [1].

Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm nói gì?

Để làm rõ tác động của căng thẳng tâm lý lên phản xạ tiết sữa, một nghiên cứu của tác giả Ueda và các cộng sự thực hiện trên 22 phụ nữ ở thời điểm 5 ngày sau sinh đã tiến hành thử nghiệm stress có kiểm soát [3]. Các sản phụ được chia nhóm và tiếp xúc với các tác nhân gây căng thẳng gồm tiếng ồn hoặc giải bài toán tính nhẩm, sau đó nồng độ oxytocin dạng xung trong máu được đo lường khi trẻ bắt đầu mút sữa [3]. Kết quả cho thấy nhóm phụ nữ chịu tác nhân căng thẳng bị chậm trễ và suy giảm phản ứng oxytocin khi con bú, đồng thời số lượng xung giải phóng oxytocin giảm đi rõ rệt [3]. Tuy nhiên, nồng độ prolactin trước và trong cữ bú không có sự khác biệt giữa các nhóm, cho thấy căng thẳng tâm lý làm suy giảm cơ chế tống sữa của oxytocin nhiều hơn là tác động trực tiếp tức thì lên việc tiết prolactin đáp ứng động tác mút của trẻ [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 khảo sát trên 46 sản phụ sinh thường khỏe mạnh, trong đó có 35 người hoàn thành nghiên cứu đầy đủ tại thời điểm 4 đến 5 ngày sau sinh [7]. Kết quả xét nghiệm mẫu máu tĩnh mạch sau 20 phút cho con bú cho thấy nồng độ oxytocin và prolactin đều tăng lên rõ rệt, trong khi nồng độ vasopressin giảm xuống [7]. Nồng độ oxytocin cao hơn được ghi nhận ở những người mẹ có tuổi cao hơn, chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp hơn, thời gian chuyển dạ tích cực ngắn hơn và trẻ sơ sinh ít bị sụt cân hơn [7]. Ngược lại, nồng độ vasopressin cao lại tương quan thuận với chỉ số BMI cao của mẹ và tình trạng sụt cân nhiều hơn ở trẻ sơ sinh [7].

Ở khía cạnh tâm lý tích cực, nghiên cứu của Doulougheri và cộng sự chỉ ra rằng các cảm xúc tích cực của người mẹ có mối tương quan thuận với việc gia tăng tần suất cho con bú và thể tích sữa tiết ra nhiều hơn [3]. Cảm xúc tích cực đi liền với việc tăng giải phóng oxytocin ở người mẹ, từ đó tạo ra kết quả nuôi con bằng sữa mẹ thuận lợi hơn [3]. Ngược lại, điểm số trầm cảm và lo âu cao có liên quan mật thiết đến nồng độ oxytocin thấp hơn trong lúc cho bú, và mối tương tác này thể hiện rõ rệt ở thời điểm 8 tuần sau sinh [3].

Nguy cơ giảm sữa thứ phát do ứ đọng sữa cục bộ

Hiện tượng tắc sữa do stress nếu không được giải tỏa kịp thời sẽ kéo theo việc suy giảm lượng sữa thật sự do cơ chế hồi ứng ngược [4]. Trong sữa mẹ tự nhiên có chứa một loại protein whey nhỏ gọi là chất ức chế phản hồi bài tiết sữa (FIL - Feedback Inhibitor of Lactation) [4]. Khi phản xạ tống sữa của oxytocin bị nghẽn do căng thẳng, sữa không thể thoát ra ngoài và tích tụ lại trong bầu ngực, dẫn đến tình trạng ứ trệ sữa [1], [4].

Nồng độ chất ức chế FIL gia tăng cao trong các nang sữa sẽ kích hoạt cơ chế điều hòa ngược âm tính [4]. Chất này ức chế tác động của hormone prolactin lên các tế bào sản xuất sữa (lactocytes), làm chậm lại hoặc ngưng trệ quá trình tổng hợp sữa mới [4]. Như vậy, từ một trục trặc ban đầu ở phản xạ phun sữa do ức chế oxytocin, người mẹ có thể đối mặt với tình trạng sụt giảm thể tích sữa thực tế do sự can thiệp của FIL [1], [4].

Những hiểu lầm thường gặp về tình trạng mất sữa do tâm lý

Nhiều sản phụ lầm tưởng rằng khi bị căng thẳng, các tuyến sữa lập tức teo biến hoặc ngừng tạo sữa hoàn toàn. Dữ liệu khoa học cho thấy căng thẳng cấp tính cản trở chủ yếu ở khâu giải phóng oxytocin và phản xạ tống xuất sữa ra ngoài, chứ không triệt tiêu ngay nồng độ prolactin đáp ứng việc trẻ mút [3]. Sữa vẫn được sản xuất bên trong các nang sữa nhưng không thể thoát ra do các mạch máu cục bộ co thắt và tế bào cơ bị ức chế dẫn truyền [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng prolactin hoàn toàn bị ức chế cố định trước mọi tác nhân kích thích. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra việc sản xuất prolactin tại thùy trước tuyến yên chịu sự kiểm soát cân bằng giữa các yếu tố ức chế (PIF) như dopamine và các yếu tố kích thích (PRF) [4]. Dopamine là chất ức chế prolactin chính; các kích thích tích cực giúp ức chế giải phóng dopamine để nâng nồng độ prolactin lên [4]. Ngoài ra, prolactin cũng có khả năng làm cùn bớt phản ứng của trục HPA đối với các tác nhân stress, giúp cơ thể người mẹ thích nghi tốt hơn với gánh nặng nuôi con bú nếu nhận được sự hỗ trợ tâm lý phù hợp [6], [5].

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Những sản phụ từng có tiền sử sang chấn tâm lý thời thơ ấu cần được theo dõi sát sao, bởi các quan sát lâm sàng cho thấy nhóm người này thường có tình trạng tăng kích hoạt mạn tính hệ thống CRH và trục HPA, dễ dẫn đến suy giảm các hành vi tương tác và nuôi dưỡng con [1]. Phụ nữ có điểm số lo âu và trầm cảm cao trong thai kỳ hoặc sau sinh cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị giảm nồng độ oxytocin tự nhiên trong các cữ bú [3].

Ngoài ra, những người mẹ gặp phải tình trạng cảm xúc tiêu cực mãnh liệt khi sữa bắt đầu tiết ra (chứng phản xạ tống sữa khó chịu - D-MER) cần hết sức lưu ý [8]. Tình trạng này liên quan đến sự rối loạn cân bằng điều hòa tạm thời của dopamine, oxytocin và prolactin, dễ khiến người mẹ hoảng loạn, sợ hãi cữ bú và dẫn đến nguy cơ cai sữa sớm ngoài ý muốn [8]. Sản phụ có các bệnh lý nền hoặc đang phải dùng các thuốc điều trị thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc làm biến động nồng độ prolactin máu [4].

Gợi ý giải pháp thực tế giúp giải phóng dòng sữa mẹ

Để khơi thông nguồn sữa khi cơ thể đang chịu nhiều áp lực, việc giải tỏa ức chế tâm lý và kích hoạt phản xạ oxytocin là ưu tiên hàng đầu:

  • Thiết lập không gian thư giãn trước cữ bú: Trước khi cho bé bú hoặc hút sữa khoảng 10-15 phút, người mẹ nên ngồi ở không gian yên tĩnh, tránh xa điện thoại hoặc các kích thích gây lo âu, ức chế các tác nhân tiếng ồn để hạn chế gián đoạn xung oxytocin [3].
  • Tăng cường tiếp xúc da kề da: Việc ôm ấp bé, nghe tiếng con ọ ọe hoặc ngắm nhìn con tạo ra các kích thích cảm xúc tích cực, giúp kích hoạt ức chế phóng thích dopamine ở hạ đồi, từ đó thúc đẩy tăng prolactin và giải phóng xung oxytocin tự nhiên [3], [4].
  • Trút cạn bầu sữa đều đặn: Tránh để sữa ứ đọng quá lâu trong bầu ngực khiến chất ức chế FIL tích tụ làm giảm khả năng làm việc của prolactin [4]. Nếu trẻ bú không hết hoặc bú kém, mẹ có thể vắt sữa nhẹ nhàng sau cữ bú để giữ nồng độ FIL ở mức thấp [4].
  • Tránh tự ý sử dụng các thuốc kích sữa: Các thuốc đối kháng dopamine nhằm tăng prolactin như domperidone hoặc metoclopramide chỉ được phép dùng khi có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ điều trị do nguy cơ tác dụng phụ [4].

Tình trạng giảm sữa do căng thẳng và thiếu ngủ hoàn toàn có thể khắc phục được nếu người mẹ hiểu đúng cơ chế sinh học của cơ thể. Sự nghỉ ngơi hợp lý, chia sẻ việc chăm sóc trẻ từ gia đình và tinh thần thoải mái chính là chìa khóa khoa học giúp ổn định các hormone prolactin và oxytocin, duy trì nguồn sữa dồi dào cho con.