Mỗi khi sốt cao, ớn lạnh, đau mỏi mình mẩy, nhiều người Việt lập tức nghĩ đến việc cạo gió, đánh dầu để "giải cảm". Thói quen dân gian này ăn sâu vào nếp sinh hoạt đến mức nhiều gia đình áp dụng ngay khi thấy người thân phát sốt mà chưa rõ nguyên nhân. Tuy nhiên, nếu cơn sốt bắt nguồn từ virus sốt xuất huyết Dengue, động tác cạo gió tưởng chừng vô hại lại có thể đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch đến tính mạng.
Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa là tuyệt đối không được cạo gió khi nghi ngờ hoặc đang mắc sốt xuất huyết. Bản chất của cạo gió là dùng lực cơ học ma sát mạnh làm vỡ các mao mạch dưới da để giải tỏa ứ trệ cơ học [1]. Song ở người bệnh sốt xuất huyết, mạch máu vốn đang viêm yếu và hệ thống đông máu suy giảm nghiêm trọng. Hành động chà xát này sẽ trực tiếp gây xuất huyết dưới da ồ ạt, bầm tím lan rộng và tạo ra những biến chứng chảy máu không thể cầm được [1].
Cơ chế khiến cạo gió trở thành mối họa chết người
Cạo gió (coining) là liệu pháp dùng một vật có cạnh nhẵn, tròn miết mạnh liên tục lên bề mặt da đã thoa dầu bôi trơn nhằm giải quyết các chứng đau mỏi, sốt [1]. Động tác này tạo ra các dải ban đỏ, chấm xuất huyết (petechiae) và mảng bầm máu (ecchymoses) tại vùng da thao tác do mao mạch nông bị tổn thương [1]. Ở người khỏe mạnh, các vết bầm này thường tự tan biến trong vòng 1 đến 2 tuần [1].
Tuy nhiên, người mắc sốt xuất huyết đối mặt với tình trạng rối loạn chức năng cầm máu phức tạp. Nghiên cứu công bố năm 2022 chỉ ra rằng giai đoạn nguy hiểm (critical phase) của bệnh sốt xuất huyết mang rủi ro chảy máu rất cao [2]. Phân tích từ nghiên cứu này cho thấy sự suy giảm kết tập tiểu cầu đóng vai trò then chốt trong cơ chế sinh bệnh học dẫn đến tình trạng xuất huyết [2]. Khi các thụ thể kích hoạt tiểu cầu bị khiếm khuyết, cục máu đông không thể hình thành vững chắc để bịt kín vết rách mạch máu [2].
Bên cạnh khiếm khuyết về chức năng, số lượng tế bào tiểu cầu trong máu người bệnh cũng tụt dốc nghiêm trọng. Một nghiên cứu hồi cứu trên 638 bệnh nhân trưởng thành bị sốt xuất huyết ghi nhận tỷ lệ xuất hiện xu hướng chảy máu lên đến 24,1% [3]. Khi số lượng tiểu cầu giảm dưới 70.000/mm³ cùng với các bất thường về chỉ số đông máu như INR > 2,0 và thời gian thromboplastin từng phần (PTT) > 60 giây, nguy cơ xuất huyết tăng lên rõ rệt [3]. Việc dùng lực cơ học cọ xát mạnh lên làn da của một người đang thiếu hụt cả số lượng lẫn chất lượng tiểu cầu sẽ lập tức phá hủy mạng lưới mao mạch mỏng manh, gây tụ máu mô mềm diện rộng [3], [1].
Tác động cơ học dù rất nhỏ trên cơ thể bệnh nhân sốt xuất huyết cũng có thể kích hoạt tổn thương nặng nề. Báo cáo y khoa năm 2019 ghi nhận trường hợp bệnh nhân sốt xuất huyết bị biến chứng hội chứng chèn ép khoang ở chi trên, xuất phát từ một khối máu tụ lan rộng chỉ sau thao tác chọc kim lấy máu tĩnh mạch khuỷu tay [4]. Khi tiểu cầu xuống quá thấp, quá trình cầm máu tự nhiên bị tê liệt [4]. Một vết đâm kim nhỏ đã đủ gây khối máu tụ khổng lồ đe dọa hoại tử chi, thì tác động chà xát cơ học liên tục của việc cạo gió trên diện rộng chắc chắn sẽ gây ra thảm họa xuất huyết mô mềm khó kiểm soát [4], [1].
Những con số báo động từ các nghiên cứu lâm sàng
Để nhận diện sớm rủi ro chảy máu ở người bệnh sốt xuất huyết, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2010 đã theo dõi 729 bệnh nhân mắc hội chứng sốt cấp tính trong 4 ngày đầu tiên của bệnh [5]. Nghiên cứu xác định các yếu tố lâm sàng ban đầu liên quan trực tiếp đến rủi ro xuất huyết tự phát gồm: độ tuổi từ 12 đến 45 tuổi (nguy cơ tương đối RR = 2,22), sốt cao trên 38 độ C (RR = 2,63), phát ban (RR = 1,66), nôn ói (RR = 1,46), lượng bạch cầu dưới 4500/microL (RR = 1,87) và lượng tiểu cầu dưới 90.000/microL (RR = 1,8) [5]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nghiệm pháp dây thắt (tourniquet test) không có giá trị tiên lượng biến cố xuất huyết ở nhóm này với p = 0,38 [5].
Nghiên cứu cắt ngang năm 2022 thực hiện trên 105 bệnh nhân sốt xuất huyết xác định trong giai đoạn nguy hiểm cho thấy có 20/105 trường hợp tiến triển xuất huyết [2]. Đáng chú ý, trong 24 giờ đầu của giai đoạn này, các xét nghiệm đông máu thông thường và số lượng tiểu cầu không phân biệt được người có biểu hiện xuất huyết và người không [2]. Chỉ khi phân tích chức năng tiểu cầu chuyên sâu qua ROTEM, các khiếm khuyết kết tập mới lộ rõ [2]. Điều này cho thấy nguy cơ chảy máu luôn tiềm ẩn ngấm ngầm ngay cả khi các xét nghiệm cơ bản ban đầu chưa biến động dữ dội [2].
Hơn thế nữa, việc xử trí cầm máu trong sốt xuất huyết vô cùng nan giải. Một tổng quan hệ thống năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 11 nghiên cứu trên 1.904 bệnh nhân nhằm đánh giá các biện pháp dự phòng và điều trị chảy máu (bao gồm truyền tiểu cầu, truyền huyết tương, yếu tố VIIa tái tổ hợp, globulin miễn dịch...) [6]. Kết quả khẳng định hiện tại chưa có bằng chứng nào chứng minh các biện pháp can thiệp trên mang lại lợi ích rõ rệt trong việc ngăn ngừa hoặc điều trị chảy máu có ý nghĩa lâm sàng ở bệnh nhân sốt xuất huyết [6]. Do đó, mọi can thiệp gây rách mạch máu nhân tạo như cạo gió đều đẩy người bệnh vào tình thế nguy hiểm mà y học hiện nay rất khó can thiệp đảo ngược [6], [1].
Bên cạnh nguy cơ tụ máu dưới da, sốt xuất huyết còn gây biến chứng xuất huyết nội tạng nghiêm trọng. Bệnh nhân có thể bị xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết nội sọ tự phát [4], [3]. Báo cáo năm 2019 ghi nhận các ca chảy máu nội sọ nguy kịch liên quan đến sốt xuất huyết, đòi hỏi phẫu thuật khẩn cấp mở sọ giải áp trong bối cảnh rối loạn đông máu nặng [4]. Nếu người bệnh phải chịu thêm tình trạng mất máu cấp dưới da do cạo gió, tình trạng toàn thân sẽ nhanh chóng rơi vào suy sụp tuần hoàn, sốc và tử vong [7], [4], [1].
Hiểu lầm phổ biến về cạo gió và dấu vết "ra gió"
Nhiều người tin rằng cạo gió càng mạnh, da càng đỏ bầm tím đen thì "gió độc" ra càng nhiều và bệnh càng nhanh khỏi. Trong y học cổ truyền và bổ trợ, liệu pháp cạo gió được ứng dụng cho các chứng đau mỏi cơ, cảm lạnh thông thường nhờ cơ chế tăng cường tuần hoàn vi mạch tại chỗ [1]. Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã chỉ ra cạo gió có thể giúp giảm đau cổ và đau thắt lưng mạn tính [1].
Tuy nhiên, vết đỏ bầm xuất hiện trên da bản chất là hiện tượng vỡ mao mạch và lắng đọng hồng cầu trong mô kẽ, hoàn toàn không phải là "độc tố" được trục xuất ra ngoài [1]. Tài liệu y khoa năm 2020 chỉ rõ rằng cạo gió chống chỉ định tuyệt đối ở những người có rối loạn đông máu, mắc bệnh Von Willebrand hoặc đang sử dụng các thuốc chống đông, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu [1].
Trong sốt xuất huyết, thành mạch máu bị tổn thương trực tiếp do phản ứng viêm, kết hợp với tiểu cầu sụt giảm [7], [3]. Những vệt bầm tím đen xuất hiện sau khi cạo gió thực chất là những ổ tụ máu dưới da (ecchymoses) nhân tạo do tác động bạo lực [1]. Nguy hại hơn, những vết bầm nhân tạo này làm lu mờ và che lấp các dấu hiệu phát ban xuất huyết tự nhiên của sốt xuất huyết, khiến nhân viên y tế gặp khó khăn trong việc theo dõi, phân độ giai đoạn bệnh và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm [5], [1].
Nhóm người bệnh có nguy cơ đe dọa tính mạng cao nhất
Mọi bệnh nhân sốt xuất huyết đều phải tránh xa cạo gió, nhưng có những nhóm đối tượng mang nguy cơ tử vong tăng vọt nếu xảy ra biến chứng xuất huyết:
Người có bệnh lý huyết học sẵn có: Nghiên cứu năm 2012 trên 907 bệnh nhi nghi ngờ sốt xuất huyết ghi nhận tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân sốt xuất huyết có bệnh nền huyết học - ung thư là 3,64% (2/55 ca), cao gấp gần 6 lần so với nhóm không có bệnh nền (0,63%, 5/788 ca) [7]. Nhóm bệnh nhân có nguy cơ chảy máu gồm bệnh máu khó đông hemophilia, bệnh von Willebrand và giảm tiểu cầu phải đối mặt với tình trạng xuất huyết từ rất sớm ở giai đoạn sốt do tổn thương mạch máu, kéo dài sang giai đoạn muộn do giảm tiểu cầu kết hợp [7]. Các bệnh nhân này buộc phải truyền yếu tố đông máu đậm đặc và khối tiểu cầu để bảo toàn tính mạng [7].
Người có tiền sử đột quỵ và tim mạch: Nghiên cứu năm 2018 phát hiện bệnh nhân từng bị đột quỵ kèm các bệnh nền phối hợp có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa cao gấp 9 lần khi nhiễm virus Dengue [8]. Nguyên nhân bắt nguồn từ việc nhóm bệnh nhân này thường xuyên sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu [8]. Nghiên cứu chỉ ra dùng aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu tiêu hóa gấp 3 lần so với giả dược, phối hợp aspirin và clopidogrel làm tăng nguy cơ cao hơn dùng đơn độc, trong khi warfarin làm tăng nguy cơ chảy máu khoảng 3 lần so với dân số chung [8]. Khi người bệnh có sẵn các thuốc làm loãng máu trong cơ thể lại mắc thêm sốt xuất huyết và chịu tác động cạo gió cơ học, nguy cơ xuất huyết đa cơ quan mất kiểm soát là điều khó tránh khỏi [3], [8], [1].
Nhóm bệnh nhân dùng thuốc chống kết tập tiểu cầu trước đó: Dữ liệu năm 2015 cho thấy việc sử dụng thuốc ức chế tiểu cầu trước đó là yếu tố độc lập liên quan chặt chẽ đến sự xuất hiện biến chứng chảy máu khi mắc sốt xuất huyết [3].
Xử trí an toàn khi sốt trong mùa dịch sốt xuất huyết
Khi xuất hiện triệu chứng sốt cao đột ngột kèm đau đầu, mỏi cơ, người bệnh và gia đình cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chăm sóc y khoa an toàn:
Không tự ý cạo gió, giác hơi, cắt lể: Tuyệt đối không dùng đồng xu, thìa kim loại hay các vật dụng cứng miết lên người bệnh nhân; không dùng giác hơi tạo áp lực âm hút chân không gây vỡ thêm mao mạch [1]. Không áp dụng các biện pháp chích lể lấy máu dân gian vì tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết khó cầm và nhiễm trùng máu [4], [1].
Dùng thuốc hạ sốt đúng cách: Chỉ sử dụng paracetamol đơn chất để hạ sốt theo đúng liều lượng hướng dẫn. Tuyệt đối không tự ý dùng aspirin, ibuprofen hay các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) khác, vì các hoạt chất này ức chế kết tập tiểu cầu và làm tăng mạnh rủi ro xuất huyết dạ dày, ruột [3], [8].
Chăm sóc và bù dịch: Người bệnh cần nghỉ ngơi tại giường, uống nhiều nước ấm, nước bù điện giải (oresol pha đúng tỷ lệ) hoặc nước trái cây. Tránh các thực phẩm hoặc đồ uống có màu sẫm như đỏ, đen, nâu để tránh nhầm lẫn với dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa (nôn ra máu, đi ngoài phân đen) [3], [8].
Theo dõi dấu hiệu chuyển nặng: Các yếu tố như sốt cao trên 38 độ C, nôn ói nhiều, phát ban là những dấu hiệu liên quan đến nguy cơ chảy máu [5]. Cần đưa ngay người bệnh đến cơ sở y tế khi xuất hiện các triệu chứng cảnh báo: đau bụng dữ dội, nôn liên tục, chảy máu chân răng, chảy máu cam, tiểu ra máu, lừ đừ, li bì hoặc xuất hiện các khối bầm tím tự nhiên [3], [5].
Lời khuyên cho cộng đồng
Cạo gió có thể mang lại cảm giác dễ chịu tức thì trong một số chứng nhức mỏi cơ xương khớp thông thường, nhưng lại là "bản án nguy hiểm" đối với bệnh nhân sốt xuất huyết [2], [1]. Tác động cơ học chà xát làm rách hệ thống vi mạch trên nền một cơ thể đang suy kiệt tiểu cầu và rối loạn đông máu có thể nhanh chóng biến một cơn sốt thành tình trạng cấp cứu xuất huyết đe dọa sinh mạng [4], [3], [1]. Hãy từ bỏ thói quen cạo gió khi bị sốt không rõ nguyên nhân, chủ động thăm khám xét nghiệm máu sớm tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán và theo dõi kịp thời.
