Thói quen tự hái hoặc mua các loại thảo dược tự nhiên về sắc uống thay nước lọc hàng ngày rất phổ biến ở nhiều gia đình Việt. Trong đó, cây tai chuột (thuộc chi Dischidia) thường được truyền tai nhau như một loại cây lành tính, mát gan, giải độc. Tuy nhiên, nhiều người băn khoăn liệu việc uống nước sắc loại cây này kéo dài có gây độc cho gan và thận hay không.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y học chứng cứ: hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng cũng như tiền lâm sàng cụ thể trong các tài liệu được cung cấp đánh giá trực tiếp về độc tính bán trường diễn hay mức độ an toàn của chiết xuất cây tai chuột (chi Dischidia) trên gan và thận người. Vì thiếu vắng bằng chứng khoa học trực tiếp, không thể khẳng định việc uống cây tai chuột kéo dài là hoàn toàn vô hại. Mọi hoạt chất đưa vào cơ thể dài ngày đều cần được nhìn nhận cẩn trọng thông qua nguyên lý đánh giá độc tính gan thận chung của y học hiện đại.

Thực trạng dùng cây tai chuột và câu hỏi về tính an toàn

Trong đời sống hàng ngày, người dân thường tiếp cận cây thuốc nam qua lời truyền miệng hoặc kinh nghiệm dân gian. Tâm lý "cây cỏ tự nhiên không bổ ngang cũng bổ dọc" khiến nhiều người duy trì thói quen nấu nước thảo dược uống liên tục từ tháng này qua tháng khác mà không có liều lượng cố định.

Khi sử dụng ngắn hạn một vài ngày, cơ thể có thể không biểu hiện triệu chứng bất thường. Tuy nhiên, độc tính bán trường diễn (xảy ra khi phơi nhiễm lặp đi lặp lại trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng) và độc tính trường diễn lại diễn tiến âm thầm. Gan và thận là hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa và đào thải các hợp chất lạ, do đó cũng là hai đích ngắm đầu tiên chịu tổn thương nếu dược liệu có chứa độc chất tích lũy theo thời gian.

Việc đặt câu hỏi về mức độ an toàn của cây tai chuột khi uống kéo dài là hoàn toàn xác đáng. Để trả lời thỏa đáng khi chưa có nghiên cứu chuyên biệt về chi Dischidia trong tập dữ liệu hiện hành, chúng ta cần hiểu cách thức mà các nhà khoa học đánh giá tổn thương gan thận do các hợp chất ngoại lai gây ra.

Cơ chế tổn thương gan thận khi tiếp xúc hoạt chất kéo dài

Gan đóng vai trò như nhà máy xử lý hóa chất của cơ thể, còn thận hoạt động như hệ thống lọc thải chất cặn bã qua đường nước tiểu. Khi bạn uống bất kỳ loại nước sắc thực vật hay thuốc nào, các phân tử hoạt chất sẽ đi vào máu, qua gan để biến đổi cấu trúc và đi đến thận để bài tiết ra ngoài.

Độc tính trên thận (nephrotoxicity) là tình trạng các chất có hại hoặc thuốc làm suy giảm khả năng bài tiết chất thải chuyển hóa của thận [1]. Ở cấp độ tế bào, tổn thương thận có thể nhận diện qua hiện tượng cô đặc chất nhiễm sắc nhân, giãn ống thận, xuất hiện không bào ở tế bào ống thận và mất các vi nhung mao [1]. Trong trường hợp tổn thương thận nặng, sự thoái hóa ống thận có thể liên quan đến việc mất đi bờ bàn chải của tế bào biểu mô [1]. Bên cạnh đó, độc tính thận còn có thể xảy ra qua các cơ chế như tổn thương ống thận, chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và độc tính trên ty thể [2].

Khi gan và thận bị tổn thương, các chỉ số sinh hóa trong máu và nước tiểu sẽ thay đổi rõ rệt. Độc tính gan và thận có thể làm tăng nồng độ các men gan và chỉ số thận trong huyết thanh như ALT, AST và BUN (nitơ urê máu), đồng thời gây xơ hóa cầu thận và mất tính toàn vẹn cấu trúc mô học [3]. Ngoài ra, sự gia tăng các chất thành phần nitơ phi protein như axit uric, urê, creatinin cùng tình trạng mất cân bằng oxy hóa và phản ứng viêm cũng là dấu hiệu đặc trưng khi thận bị ngộ độc [1].

Khoa học đánh giá độc tính gan thận qua các nghiên cứu như thế nào?

Mặc dù các trích đoạn nghiên cứu hiện có không khảo sát trực tiếp cây tai chuột (chi Dischidia), chúng cung cấp bức tranh toàn diện về quy trình nghiêm ngặt mà y học hiện đại dùng để kiểm tra độ an toàn gan thận của các hợp chất sinh học, từ thảo dược đến thuốc điều trị.

Một khảo sát công bố năm 2015 thực hiện trên 15 công ty dược phẩm lớn nhất (xếp theo quy mô doanh thu nghiên cứu và phát triển năm 2012) đã làm rõ cách đánh giá độc tính thận tiền lâm sàng [4]. Nghiên cứu gửi hai bảng khảo sát ẩn danh gồm 14 câu hỏi trắc nghiệm tới các lãnh đạo bộ phận dược lý an toàn, thu về tỷ lệ phản hồi lần lượt là 67% và 60% [4]. Kết quả cho thấy 9/10 công ty phản hồi có thực hiện các phép đo bài tiết qua thận (ví dụ: phân tích nước tiểu) trong các nghiên cứu độc tính liều lặp lại, trong khi chỉ có 5/10 công ty thực hiện các nghiên cứu dược lý an toàn chuyên biệt cho thận sau liều đơn [4]. Đáng chú ý, chỉ có 1 công ty dừng dự án phát triển thuốc nếu chỉ dựa đơn độc vào dữ liệu chức năng thận/tiết niệu, trong khi đa số kết hợp dữ liệu thận với đánh giá ở các cơ quan đích khác để đưa ra quyết định tổng thể [4]. Điều này cho thấy việc dùng lặp lại nhiều liều (tương tự thói quen uống thảo dược dài ngày) luôn đòi hỏi phải xét nghiệm nước tiểu và đánh giá đa cơ quan mới phát hiện được độc tính.

Ở mảng hợp chất có nguồn gốc thực vật (phytocomponents), một nghiên cứu công bố năm 2023 đã khảo sát hoạt chất hirsutidin trên mô hình chuột cống đực dòng Wistar bị gây độc thận bằng cisplatin [1]. Chuột được tiêm cisplatin liều 3 mg/kg trọng lượng cơ thể/ngày trong 25 ngày liên tục để gây tổn thương thận, và được chia ngẫu nhiên làm 4 nhóm: nhóm I dùng nước muối sinh lý, nhóm II dùng cisplatin, nhóm III dùng cisplatin kèm hirsutidin (10 mg/kg) và nhóm IV chỉ dùng hirsutidin (10 mg/kg) trong 25 ngày [1]. Nhóm nghiên cứu đo lường hàng loạt chỉ số: stress oxy hóa (SOD, GSH, MDA, CAT), sinh hóa máu (BUN, cholesterol), thành phần nitơ phi protein (axit uric, urê, creatinin), các chất chỉ điểm viêm (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, NFkappaB) và giải phẫu bệnh mô học [1]. Kết quả cho thấy hirsutidin giúp giảm nhẹ tổn thương thận thông qua việc làm giảm đáng kể axit uric, urê, thể tích nước tiểu, creatinin và BUN so với nhóm chỉ dùng cisplatin [1]. Hoạt chất này cũng khôi phục hoạt tính các enzym chống oxy hóa (MDA, CAT, GSH, SOD) và làm giảm các chỉ dấu viêm (TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, NFkappaB) [1]. Nghiên cứu này minh họa chuẩn mực cần có để chứng minh một hoạt chất tự nhiên là an toàn hay có lợi cho thận: phải có thử nghiệm chia nhóm đối chứng, dùng liều xác định theo cân nặng trong khoảng thời gian cụ thể (như 25 ngày) và kiểm tra đầy đủ sinh hóa máu lẫn mô học. Cây tai chuột hiện chưa có những dữ liệu chuẩn hóa tương tự trong hồ sơ trích dẫn.

Trên đối tượng con người, việc theo dõi an toàn gan thận còn chặt chẽ hơn. Một nghiên cứu công bố năm 1988 đã đánh giá độc tính gan tiềm tàng của các thuốc giảm đau không kê đơn (ibuprofen, aspirin) và oxaprozin trên 1468 bệnh nhân viêm khớp dạng thấp và thoái hóa khớp [5]. Bằng thuật toán đánh giá mối liên hệ giữa thuốc và kết quả xét nghiệm, nghiên cứu ghi nhận ibuprofen không gây tăng men AST nào được coi là có khả năng liên quan đến thuốc [5]. Trong khi đó, tỷ lệ tăng men AST có khả năng liên quan đến thuốc cao nhất ở nhóm dùng aspirin (5%), và ở nhóm dùng oxaprozin là 3% [5]. Ngay cả những loại thuốc quen thuộc vẫn có tỷ lệ phần trăm nhất định gây tăng men gan khi theo dõi trên số lượng lớn người bệnh.

Đối với việc dùng thuốc kéo dài, một tổng quan công bố năm 2017 đã xem xét 21 nghiên cứu lâm sàng (tìm kiếm từ PubMed và ClinicalTrials.gov) để đánh giá độ an toàn trên thận của tenofovir disoproxil fumarate (TDF, liều 245 hoặc 300 mg/ngày) và entecavir (ETV, liều 0.5 hoặc 1 mg/ngày) ở bệnh nhân viêm gan B mạn tính [2]. Kết quả chỉ ra rằng mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) ở bệnh nhân dùng TDF có xu hướng giảm rõ rệt hơn so với ETV, và sự sụt giảm eGFR ở nhóm TDF phụ thuộc vào thời gian sử dụng [2]. Các yếu tố nguy cơ như suy thận có sẵn và bệnh lý đi kèm cũng liên quan đến việc giảm chức năng thận trong quá trình điều trị [2]. Bài học rút ra là tác động lên thận thường phụ thuộc vào thời gian tiếp xúc: dùng càng lâu, nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận càng cần được cảnh giác.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Nhìn vào bức tranh khoa học trên, lợi ích lớn nhất mà chúng ta có được là hệ thống các chỉ số sinh học rất nhạy để phát hiện sớm tổn thương gan thận. Thay vì chờ đến khi cơ thể phù nề, vàng da hay tiểu ít, y học sử dụng các xét nghiệm máu (AST, ALT, BUN, creatinin, eGFR, axit uric) và phân tích nước tiểu để nhận diện sự suy giảm chức năng cơ quan ngay từ giai đoạn sớm [2], [3], [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất đối với câu hỏi về cây tai chuột là sự vắng mặt của dữ liệu nghiên cứu trực tiếp về chi Dischidia trong nguồn tài liệu tham khảo. Ngay cả trong y học hiện đại, một bài báo năm 2022 về việc chỉnh liều thuốc ức chế PARP ở bệnh nhân suy gan hoặc suy thận cũng thẳng thắn chỉ ra rằng: trên thực tế, rất khó thực hiện một nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả và độ an toàn của hoạt chất ở những bệnh nhân bị suy gan hoặc suy thận nặng [6]. Phần lớn dữ liệu dược động học ở nhóm đối tượng này phải dự đoán qua các mô hình toán học quần thể, nhưng sự dự đoán không thể đạt độ chi tiết và chính xác tuyệt đối do cơ chế biến đổi trong cơ thể rất phức tạp và có sự khác biệt lớn giữa từng cá nhân [6].

Khi các loại thuốc được nghiên cứu bài bản còn gặp khó khăn trong việc dự đoán chính xác độ an toàn trên người có bệnh gan thận, thì đối với một loại thảo dược tự nhiên chưa rõ hàm lượng hoạt chất trong từng lần sắc uống như cây tai chuột, khoảng trống về bằng chứng an toàn lại càng lớn.

Những hiểu lầm thường gặp khi uống thảo dược dài ngày

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không có độc tính. Thực tế, bất kỳ hợp chất nào đi vào cơ thể với liều lượng lớn và lặp lại liên tục đều buộc gan và thận phải làm việc nhiều hơn để xử lý. Như khảo sát tại 15 công ty dược phẩm hàng đầu đã chỉ ra, việc đánh giá tác động lên thận sau khi dùng nhiều liều lặp lại (repeat-dose toxicity studies) đóng vai trò cốt lõi để phát hiện tổn thương qua phân tích nước tiểu, thay vì chỉ nhìn vào phản ứng sau một liều duy nhất [4]. Uống thảo dược vài ngày thấy êm dịu không đồng nghĩa với việc uống hàng tháng trời sẽ an toàn.

Hiểu lầm thứ hai là cảm thấy cơ thể khỏe mạnh bình thường thì gan thận vẫn tốt. Trong nghiên cứu gộp pha III công bố năm 2022 (gồm thử nghiệm TAGS trên 335 bệnh nhân dùng thuốc và 168 người dùng giả dược; thử nghiệm RECOURSE trên 533 bệnh nhân dùng thuốc và 265 người dùng giả dược với liều 35 mg/m2 hai lần mỗi ngày), nhiều biến cố bất lợi như giảm bạch cầu trung tính độ 3-4 được phát hiện qua đánh giá xét nghiệm phòng thí nghiệm (chiếm 37% ở TAGS và 38% ở RECOURSE) chứ không chỉ dựa vào cảm giác chủ quan [7]. Tương tự, sự tăng men gan AST hay giảm độ lọc cầu thận eGFR đều là những chỉ số xét nghiệm thầm lặng [2], [5]. Nếu không xét nghiệm máu và nước tiểu, người uống thảo dược kéo dài sẽ không thể biết gan thận mình có đang bị quá tải hay không.

Ai nên thận trọng?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đã có bệnh lý nền về gan hoặc thận. Nghiên cứu tổng quan năm 2017 nhấn mạnh rằng tình trạng suy thận có sẵn và các bệnh lý đồng mắc là những yếu tố nguy cơ làm giảm chức năng thận rõ rệt hơn khi cơ thể tiếp xúc với hoạt chất điều trị [2]. Đồng thời, phân tích gộp năm 2022 cũng cho thấy các biến cố bất lợi từ mức độ 3 trở lên xảy ra thường xuyên hơn ở bệnh nhân suy thận trung bình (81% ở thử nghiệm TAGS; 85% ở RECOURSE) so với người có chức năng thận bình thường (74% và 67%) [7]. Khi bộ lọc của cơ thể đã yếu, việc nạp thêm nước sắc thực vật chưa rõ thông số dược động học sẽ làm tăng gánh nặng đào thải.

Nhóm thứ hai là người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính hoặc thuốc đặc trị. Các tài liệu nghiên cứu cho thấy nhiều nhóm thuốc từ thuốc giảm đau thông thường như aspirin [5], thuốc kháng virus viêm gan B [2], thuốc kháng nấm liposomal amphotericin B [8], cho đến các thuốc điều trị ung thư như chất ức chế PARP [6] đều có nguy cơ gây độc tính trên gan hoặc thận và đòi hỏi phải theo dõi chức năng cơ quan này cực kỳ sát sao. Nếu bệnh nhân xuất hiện suy gan hoặc suy thận độ 3 hoặc độ 4 trong quá trình dùng thuốc (như talazoparib), bác sĩ thậm chí phải tạm ngưng thuốc cho đến khi chỉ số hồi phục về độ 0 hoặc độ 1 rồi mới dùng lại với liều thấp hơn [6]. Do đó, việc tự ý uống thêm cây tai chuột có thể làm xáo trộn quá trình chuyển hóa hoặc làm sai lệch các chỉ số theo dõi an toàn thuốc của bác sĩ.

Ngoài ra, phụ nữ mang thai, đang cho con bú, người cao tuổi và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng các loại nước sắc thảo dược chưa có dữ liệu an toàn chuẩn hóa.

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Trong bối cảnh chưa có nghiên cứu xác lập liều lượng an toàn và độc tính bán trường diễn của cây tai chuột trên người, nguyên tắc hàng đầu trong đời sống là sự chừng mực và lắng nghe cơ thể qua các chỉ số y khoa.

Thứ nhất, không sử dụng nước sắc cây tai chuột hay bất kỳ loại lá cây tự nhiên nào để thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày trong thời gian dài. Nước lọc tinh khiết vẫn là dung môi an toàn và thiết yếu nhất giúp thận bài tiết chất thải mà không tạo thêm gánh nặng chuyển hóa cho gan.

Thứ hai, nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược để hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền hoặc Dược sĩ. Tuyệt đối không tự ý hái các loại cây mọc hoang dại vì chi Dischidia có nhiều loài khác nhau, rất dễ nhầm lẫn hình thái với các loài thực vật có độc khác trong tự nhiên, chưa kể nguy cơ nhiễm nấm mốc, thuốc bảo vệ thực vật hoặc kim loại nặng từ môi trường sống của cây.

Thứ ba, áp dụng nguyên tắc theo dõi định kỳ của y học hiện đại. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc theo dõi sát các độc tính tiềm ẩn và giám sát chức năng gan thận là vô cùng quan trọng [6]. Nếu bạn có thói quen dùng thảo dược, hãy chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ thông qua các xét nghiệm cơ bản gồm: men gan (AST, ALT), chức năng thận (creatinin, BUN, axit uric, độ lọc cầu thận ước tính eGFR) và tổng phân tích nước tiểu [2], [4], [3], [1]. Nếu phát hiện bất kỳ sự gia tăng bất thường nào của men gan hay sự sụt giảm độ lọc cầu thận, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám.

Kết luận

Tóm lại, hiện chưa có bằng chứng khoa học trong các dữ liệu nghiên cứu được cung cấp khẳng định tính an toàn hay xác định ngưỡng độc tính bán trường diễn của chiết xuất cây tai chuột (chi Dischidia) đối với gan và thận khi uống kéo dài. Để bảo vệ sức khỏe, người dân không nên uống nước sắc loại cây này thay nước lọc liên tục từ ngày này qua tháng khác. Hãy luôn ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước lọc và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu nào, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị.