Trong đời sống hàng ngày, tình trạng tiểu rắt, tiểu buốt hay bí tiểu vào những ngày nắng nóng khiến nhiều người tìm đến các loại lá cây quanh vườn để đun nước uống. Cây tai chuột là cái tên thường được truyền tai nhau trong dân gian như một giải pháp mát gan, thông tiểu tự nhiên.
Tuy nhiên, xét trên góc độ y học dựa trên bằng chứng, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào từ các tài liệu được cung cấp chứng minh tác dụng lợi tiểu và kháng viêm đường tiết niệu của cây tai chuột trên người. Thay vào đó, các nghiên cứu khoa học hiện có chủ yếu làm rõ cơ chế lợi tiểu của các hoạt chất tự nhiên khác (như flavonoid, diterpene), trà đen, mật ong và các thuốc lợi tiểu, kháng viêm tây y giúp độc giả hiểu rõ bản chất của việc đào thải nước tiểu và kiểm soát phản ứng viêm.
Cơ chế lợi tiểu và kháng viêm trong cơ thể diễn ra thế nào?
Để hiểu vì sao một dược liệu hay thuốc có thể giúp thông tiểu, cần nhìn vào cách thận lọc máu và tạo nước tiểu. Tại ống thận, các hệ thống vận chuyển ion (như kênh đồng vận chuyển natri, kali và clo) giữ vai trò tái hấp thu muối và nước trở lại máu [1]. Khi các kênh này bị ức chế bởi thuốc lợi tiểu như furosemide (ở nhánh lên dày của quai Henle) hoặc nhóm thiazide (ở ống lượn xa), lượng muối natri và clo đào thải qua nước tiểu sẽ tăng lên, kéo theo nước và làm tăng lượng nước tiểu [1].
Bên cạnh cơ chế tại ống thận, nhiều dược liệu tự nhiên tạo tác dụng lợi tiểu thông qua các con đường khác. Một số thảo dược kích thích trung tâm khát ở vùng dưới đồi của não bộ, làm tăng cảm giác khát để cơ thể uống nhiều nước hơn [2]. Một số thực vật khác lại gây lợi tiểu nhờ hàm lượng muối khoáng tự nhiên cao [2]. Ngoài ra, hoạt chất nhóm flavonoid, đường glucose, fructose hoặc sự gia tăng nồng độ oxit nitric (NO) trong nước tiểu và sự tham gia của enzyme tổng hợp oxit nitric (nitric oxide synthase) cũng được chứng minh có liên hệ mật thiết với khả năng thúc đẩy bài tiết nước tiểu [1], [3].
Đối với phản ứng viêm tại cơ thể, hệ miễn dịch sử dụng các tế bào đại thực bào để nhận diện tác nhân lạ, thực bào và tiết ra các chất trung gian gây viêm (cytokine tiền viêm) như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta hay oxit nitric [4], [3]. Một hoạt chất có tác dụng kháng viêm khi nó kìm hãm sự tiết các chất gây viêm này hoặc tăng cường giải phóng các chất chống viêm như IL-10 [4], [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về các hoạt chất tự nhiên giúp lợi tiểu, kháng viêm?
Do dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa ghi nhận thử nghiệm cụ thể trên cây tai chuột, giới khoa học đã khảo sát nhiều hợp chất thực vật và sản phẩm tự nhiên khác có cùng nhóm tác dụng lợi tiểu và kháng viêm để làm thước đo đối chiếu.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng của hợp chất diterpene có tên là axit ent-dihydrotucumanoic (viết tắt là DTA), chiết xuất từ cây bụi Gymnosperma glutinosum vốn được dùng trong y học cổ truyền trị bệnh viêm và bệnh thận [3]. Trong thí nghiệm trên tế bào đại thực bào màng bụng chuột được kích thích gây viêm bằng LPS, hợp chất DTA giúp giảm tiết chất gây viêm TNF-alpha (nồng độ ức chế 50% IC50 đạt 74,85 microgam/mL) và oxit nitric (IC50 đạt 58,12 microgam/mL) [3]. Ở nồng độ 200 microgam/mL, DTA ức chế tối đa 24% chất gây viêm IL-6 và 36% chất IL-1beta [3].
Khi thử nghiệm trên cơ thể sống (in vivo) qua mô hình gây phù chân sau và lồng chuyển hóa, hợp chất DTA thể hiện tác dụng kháng viêm với liều hiệu quả trung bình (ED50) là 124,3 mg/kg [3]. Đồng thời, DTA thúc đẩy bài tiết nước tiểu (ED50 là 86,9 mg/kg), tăng thải natri (ED50 là 66,7 mg/kg) và kali (ED50 là 8,6 mg/kg) [3]. Khi dùng kèm chất ức chế L-NAME, tác dụng lợi tiểu của DTA giảm xuống, chứng tỏ hiệu quả này gắn liền với enzyme tổng hợp oxit nitric [3]. Tuy nhiên, giới hạn của hoạt chất này là không có tính chống oxy hóa (IC50 trên 25.000 microgam/mL trong các thử nghiệm ABTS, FRAP, DPPH) và có độc tính gen mức độ trung bình ở nồng độ 500 đến 1.000 microgam/mL [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2010 trên chuột thực nghiệm đã kiểm tra hoạt tính lợi tiểu đường uống của nước hãm nóng từ trà đen Sri Lanka (Camellia sinensis L.) trong 6 giờ mà không cho chuột uống thêm nước [2]. Kết quả cho thấy nước hãm trà đen loại BOPF tạo tác dụng lợi tiểu và thải muối natri phụ thuộc vào liều lượng, với hiệu lực lợi tiểu bằng khoảng 50% so với thuốc chuẩn furosemide [2]. Đáng chú ý, kích thước hạt trà nhỏ hơn (loại Dust) và trà trồng ở vùng độ cao thấp cho tác dụng lợi tiểu mạnh hơn [2]. Nước trà đen có hàm lượng ion natri và kali rất thấp, không làm thay đổi độ thẩm thấu hay tỷ trọng nước tiểu nên không hoạt động theo cơ chế thẩm thấu, và việc dùng dài ngày không làm mất đi tính lợi tiểu [2].
Năm 2018, một nghiên cứu trên chuột khảo sát mật ong Tulkarm (Palestine) cũng ghi nhận khả năng lợi tiểu rõ rệt tương tự mật ong từ Morocco và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất [1]. Mật ong làm tăng nồng độ natri, clo và oxit nitric trong nước tiểu mà không làm thay đổi đáng kể nồng độ kali, nhờ đó tránh được tác dụng phụ hạ kali máu thường gặp của thuốc furosemide hay thiazide [1]. Khả năng chống oxy hóa của mật ong Tulkarm cũng được ghi nhận với nồng độ ức chế 50% gốc tự do DPPH từ 12,54 mg/ml đến 23,10 mg/ml [1].
Góc nhìn từ thuốc điều trị: Mối liên hệ giữa thuốc lợi tiểu và kháng viêm
Trong y học hiện đại, việc tác động lên lượng nước tiểu và phản ứng viêm đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ bằng thuốc. Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột cho thấy việc dùng lặp lại thuốc huyết áp captopril kết hợp với thuốc lợi tiểu (furosemide hoặc hydrochlorothiazide) giúp tăng hoạt tính trình diện kháng nguyên của đại thực bào, tăng biểu hiện các thụ thể bề mặt (CD14, MHC lớp II) nhưng lại giảm tiết cytokine gây viêm và tăng nhẹ chất chống viêm IL-10 [4].
Tuy nhiên, việc kết hợp thuốc kháng viêm và thuốc lợi tiểu hoặc dùng trong các bệnh lý tiết niệu có nhiều điểm phức tạp. Một nghiên cứu năm 1989 trên 6 tình nguyện viên khỏe mạnh khảo sát tương tác giữa thuốc kháng viêm không steroid (indomethacin) và thuốc lợi tiểu quai (torasemide, furosemide) dưới hai chế độ ăn muối (50 mEq/ngày và 150 mEq/ngày) [5]. Khi ăn nhạt (hạn chế natri), indomethacin làm giảm khả năng thải muối natri của thuốc lợi tiểu torasemide và furosemide do ức chế lưu lượng máu thận, đồng thời làm giảm hoạt tính renin huyết tương, angiotensin II và prostaglandin 6-keto F1 alpha trong nước tiểu [5]. Ở chế độ ăn muối bình thường, indomethacin không làm ảnh hưởng đến đáp ứng thải natri của torasemide [5].
Thậm chí, ở một số bệnh lý đặc thù như đái tháo nhạt (cơ thể tiểu quá nhiều), các thuốc vốn được biết đến là thuốc lợi tiểu hoặc kháng viêm lại có tác dụng ngược lại là giảm lượng nước tiểu (chống bài niệu) [6]. Một báo cáo tổng hợp năm 2016 cho thấy thuốc lợi tiểu indapamide (liều 2,5 mg/ngày) giúp giảm thể tích nước tiểu 24 giờ từ 5-16 lít xuống còn 2,3-9,2 lít ở 3 bệnh nhân đái tháo nhạt trung ương nhẹ nhờ tăng tái hấp thu nước ở ống lượn gần [6]. Ở nhóm bệnh nhân chưa từng điều trị, indapamide giúp giảm trung bình 40,56% thể tích nước tiểu (so với mức giảm 48,49% của thuốc chlorpropamide), làm tăng độ thẩm thấu nước tiểu ở cả 9/9 bệnh nhân và không gây tác dụng phụ hạ đường huyết như chlorpropamide (vốn khiến 2 bệnh nhân phải ngừng thuốc) [6].
Cũng trong bệnh đái tháo nhạt do thận gây ra bởi thuốc lithium, báo cáo năm 1989 và tài liệu năm 2016 ghi nhận thuốc lợi tiểu amiloride, thiazide và thuốc kháng viêm indomethacin giúp giảm chứng đa niệu [6], [7]. Một bệnh nhân không đáp ứng với desmopressin, thiazide và amiloride đã giảm lượng nước tiểu từ 24 lít/ngày xuống 12 lít/ngày và sau đó còn 2 lít/ngày ngay khi dùng indomethacin [6]. Một thử nghiệm lâm sàng năm 1989 dùng indomethacin kéo dài 3 tháng cũng giúp bệnh nhân duy trì hiệu quả giảm lượng nước tiểu, tăng độ thẩm thấu nước tiểu mà không làm hại chức năng thận [7]. Dù vậy, tài liệu năm 2016 cảnh báo indomethacin vẫn có nguy cơ làm suy giảm chức năng thận, xuất huyết tiêu hóa, tăng kali máu, tăng natri máu và tăng nồng độ creatinine [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy giới nghiên cứu đã xác lập được các mô hình chuẩn để kiểm chứng một thảo dược có thực sự lợi tiểu và kháng viêm hay không. Điểm tích cực là nhiều hợp chất tự nhiên từ thực vật (như flavonoid, diterpene, nước hãm trà) đã chứng minh được khả năng thúc đẩy thải nước tiểu, thải muối natri và ức chế các chất trung gian gây viêm thông qua những cơ chế sinh học rõ ràng [1], [3], [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay đối với cây tai chuột là sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên biệt đánh giá trực tiếp thành phần hóa học, liều lượng an toàn và hiệu quả lâm sàng của riêng loại cây này trên người. Ngay cả với những hoạt chất thực vật đã được chứng minh tác dụng lợi tiểu, kháng viêm trên chuột như hợp chất DTA, các nhà khoa học vẫn phát hiện độc tính trên gen ở nồng độ cao (500-1.000 microgam/mL) [3]. Điều này cho thấy việc dùng lá cây tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng luôn tiềm ẩn khoảng trống về tính an toàn nếu chưa qua kiểm định.
Những hiểu lầm thường gặp khi uống nước lá lợi tiểu
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng mọi chứng tiểu rắt, tiểu ít đều có thể giải quyết bằng việc uống nước lá cây lợi tiểu. Thực tế, rối loạn bài tiết nước tiểu có rất nhiều nguyên nhân trái ngược nhau, từ viêm nhiễm cho đến các bệnh lý nội tiết, thận học phức tạp cần những phác đồ chuyên biệt [6].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng đặc hoặc càng nhiều càng nhanh khỏi. Nghiên cứu trên trà đen cho thấy tác dụng lợi tiểu phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng, kích thước nguyên liệu và cả vùng trồng trọt [2]. Trong khi đó, việc tăng đào thải nước tiểu quá mức có thể kéo theo mất cân bằng điện giải như tụt kali máu (tương tự cơ chế của một số thuốc lợi tiểu mạnh) hoặc gây độc tế bào nếu dùng hoạt chất thực vật ở nồng độ quá cao [1], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng các thảo dược lợi tiểu?
Những người đang mắc bệnh thận mạn tính, suy giảm chức năng thận hoặc có rối loạn điện giải (bất thường về nồng độ natri, kali trong máu) cần đặc biệt thận trọng trước bất kỳ loại nước uống có tính lợi tiểu nào [6], [1]. Việc tự ý kích thích thận đào thải nước và muối khi cơ quan này đang tổn thương có thể làm tình trạng bệnh phức tạp hơn.
Người đang điều trị bệnh nền bằng thuốc tây y, đặc biệt là thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển (như captopril), thuốc lợi tiểu (furosemide, hydrochlorothiazide, torasemide, indapamide, amiloride), thuốc điều trị tâm thần (lithium) hoặc thuốc kháng viêm giảm đau không steroid (như indomethacin) tuyệt đối không tự ý dùng kèm các loại nước sắc thảo dược lợi tiểu [6], [5], [4]. Các nghiên cứu đã chỉ ra sự tương tác phức tạp giữa chế độ muối, thuốc kháng viêm và hoạt động bài tiết của thận, cũng như nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, tăng kali máu hay tăng chỉ số creatinine thận khi dùng các hoạt chất tác động lên đường tiết niệu [6], [5]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại dược liệu nào.
Cách áp dụng thực tế và chăm sóc đường tiết niệu an toàn
Khi gặp tình trạng tiểu rắt, nước tiểu sẫm màu do cơ thể thiếu nước trong ngày nắng nóng, giải pháp đơn giản và an toàn nhất đã được y học công nhận là bổ sung đủ nước lọc kết hợp chế độ ăn uống cân bằng. Việc uống đủ nước giúp bàng quang và thận duy trì lưu lượng nước tiểu tự nhiên mà không cần tác động ép buộc lên hệ thống ống thận.
Nếu muốn sử dụng các thức uống tự nhiên có tính lợi tiểu nhẹ đã được nghiên cứu như nước trà pha loãng hoặc dùng mật ong lượng vừa phải, người dùng nên uống vào ban ngày, tránh uống quá đặc hoặc uống sát giờ đi ngủ để không gây tiểu đêm [1], [2]. Trong chế độ ăn hàng ngày, cần duy trì lượng muối hợp lý vì lượng natri ăn vào ảnh hưởng trực tiếp đến lưu lượng máu thận và phản ứng đào thải muối nước của cơ thể [5]. Đối với cây tai chuột hay các loại lá sắc dân gian chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu chuẩn hóa, người dân không nên dùng thay nước lọc hàng ngày hoặc dùng kéo dài.
Tóm lại, dù kinh nghiệm dân gian thường nhắc đến cây tai chuột với công dụng mát gan, thông tiểu, hiện vẫn thiếu các bằng chứng khoa học trực tiếp xác nhận hiệu quả và độ an toàn của dược liệu này trên người. Các nghiên cứu y học chỉ ra rằng quá trình lợi tiểu và kháng viêm liên quan chặt chẽ đến cân bằng điện giải natri, kali và hoạt động của thận [1], [3]. Khi có dấu hiệu tiểu rắt kéo dài, tiểu buốt hoặc đang có bệnh nền, người bệnh cần đi khám bác sĩ để tìm đúng nguyên nhân thay vì tự ý đun nước lá uống tại nhà.
