Chỉ số HbA1c từ 5.7% đến 6.4% cảnh báo điều gì về cơ thể?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu định kỳ thường chỉ chú ý đến chỉ số đường huyết lúc đói mà bỏ qua thông số HbA1c. Không ít người ngỡ ngàng khi thấy đường huyết vẫn ở mức bình thường nhưng bác sĩ lại kết luận họ đang ở ngưỡng tiền tiểu đường vì HbA1c nằm trong khoảng 5.7% đến 6.4%.

Thực tế, phạm vi HbA1c từ 5.7% đến 6.4% cảnh báo cơ thể bạn đã bắt đầu rối loạn chuyển hóa đường kéo dài và bước vào giai đoạn tiền tiểu đường ^[1], ^[2]. Đáng lo ngại hơn, các nghiên cứu y khoa cho thấy ngay ở khoảng chỉ số này, mạch máu và tim mạch đã bắt đầu chịu tổn thương tiềm ẩn dù người bệnh chưa hề có triệu chứng đái tháo đường rõ rệt ^[1], ^[3].

Chỉ số HbA1c phản ánh điều gì và cơ chế gây tổn thương mạch máu

HbA1c (Hemoglobin A1c) là thước đo tỷ lệ phần trăm hemoglobin trong hồng cầu bị gắn kết với glucose, phản ánh mức đường huyết trung bình của một người trong khoảng 2 đến 3 tháng vừa qua. Khi lượng đường tự do trong máu tăng cao và kéo dài, các phân tử đường gắn chặt vào các protein của thành mạch máu và tế bào máu, tạo ra các sản phẩm glycat hóa bền vững làm thay đổi cấu trúc mô ^[4].

Tình trạng tăng đường huyết mạn tính dù ở mức nhẹ của tiền tiểu đường vẫn đủ sức kích hoạt các phản ứng viêm âm thầm và phá hủy lớp nội mạc lót trong lòng mạch máu. Lớp lót này bị tổn thương sẽ kích thích tế bào cơ trơn tăng sinh, làm tăng độ dày thành mạch và giảm tính đàn hồi của động mạch ^[3], ^[4]. Đồng thời, quá trình xơ vữa động mạch được thúc đẩy nhanh hơn, các mảng xơ vữa chứa lipid và tế bào viêm tích tụ dần trong lòng mạch, làm hẹp lòng ống và dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm ^[3].

Bằng chứng khoa học về nguy cơ tim mạch và tử vong

Nhiều công trình dịch tễ quy mô lớn đã xác nhận mức độ nguy hiểm đối với hệ tuần hoàn khi HbA1c chạm ngưỡng 5.7% đến 6.4%.

Nghiên cứu từ tập đoàn BiomarCaRE công bố năm 2021 tiến hành phân tích trên quần thể dân số nói chung nhằm đánh giá mối liên hệ giữa HbA1c và biến cố tim mạch ^[1]. Kết quả cho thấy ngưỡng HbA1c trên 38.8 mmol/mol (tương đương 5.7%) liên quan trực tiếp đến sự gia tăng bệnh lý tim mạch, tử vong do tim mạch và tử vong do mọi nguyên nhân ^[1]. Đáng chú ý, các ngưỡng rủi ro tính toán được đều nằm dưới mốc chẩn đoán đái tháo đường chính thức, củng cố khuyến cáo của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) về việc dùng mốc 5.7% để nhận diện sớm nguy cơ tim mạch ^[1].

Một tổng quan dịch tễ học công bố năm 2021 tổng hợp bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ cộng đồng tại Mỹ cũng chỉ ra rằng tiền tiểu đường theo tiêu chí HbA1c từ 5.7% đến 6.4% làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch với nguy cơ tương đối là 1.21 ^[5]. Riêng với phân nhóm có HbA1c từ 6.1% đến 6.4%, nguy cơ tương đối đối với bệnh tim mạch tăng lên 1.25 ^[5]. Báo cáo nhấn mạnh rằng các định nghĩa tiền tiểu đường dựa trên HbA1c tuy xác định số lượng người ít hơn so với các xét nghiệm đường huyết khác nhưng lại gắn liền với rủi ro biến chứng cao nhất, bao gồm cả biến cố nhập viện và tử vong do mọi nguyên nhân ^[5].

Bên cạnh nguy cơ mạch vành và đột quỵ, rối loạn nhịp tim cũng là mối đe dọa lớn. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi quy công bố năm 2023 sử dụng phương pháp ghép cặp điểm xu hướng kết hợp mô hình máy học đã phát hiện người có tiền tiểu đường gia tăng rõ rệt nguy cơ khởi phát rung nhĩ mới ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng những biến đổi cấu trúc tim có xu hướng tiến triển song hành cùng sự gia tăng nồng độ đường huyết, và chẩn đoán tiền tiểu đường dựa trên HbA1c có mối liên hệ mật thiết với tỷ lệ mắc rung nhĩ cao hơn ^[2].

Mối liên hệ với tăng huyết áp và xơ vữa động mạch

Tổn thương mạch máu không chỉ dừng lại ở nguy cơ nhồi máu mà còn biểu hiện trực tiếp qua huyết áp và tình trạng xơ cứng mạch.

Dữ liệu từ nghiên cứu Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) công bố năm 2012 theo dõi các cá nhân không có tiền sử đái tháo đường trước đó ^[6]. Các nhà khoa học kết luận chỉ số HbA1c tăng cao ngay từ mức ban đầu có mối liên hệ độc lập và thuận chiều với nguy cơ tiến triển thành bệnh tăng huyết áp mới ^[6]. Mức HbA1c trong ngưỡng tiền tiểu đường làm gia tăng rủi ro tăng huyết áp một cách rõ rệt, chứng minh tăng đường huyết thúc đẩy tiến trình bệnh mạch máu ngay cả khi người bệnh chưa mắc đái tháo đường ^[6].

Để quan sát trực tiếp cấu trúc lòng mạch, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2016 đã khảo sát 272 bệnh nhân không đái tháo đường (tuổi từ 40 đến 70) có đường huyết lúc đói bình thường dưới 5.6 mmol/L và có ít nhất một yếu tố nguy cơ tim mạch ^[3]. Các tác giả đã sử dụng kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh đánh giá điểm vôi hóa động mạch vành (CAC), đo bề dày lớp nội trung mạc động mạch cảnh (IMT) và phát hiện mảng xơ vữa ^[3]. Kết quả ghi nhận:

• Điểm vôi hóa động mạch vành (CAC) ở nhóm tiền tiểu đường (HbA1c 5.7-6.4%) cao hơn hẳn nhóm bình thường (131.7 ± 295.6 so với 62.4 ± 178.8 AU) ^[3].
• Bề dày nội trung mạc động mạch cảnh (IMT) ở nhóm tiền tiểu đường tăng rõ rệt so với người có đường huyết bình thường (0.77 ± 0.14 mm so với 0.61 ± 0.15 mm) ^[3].
• Tỷ lệ người có điểm CAC bằng 0 ở nhóm tiền tiểu đường chỉ đạt 35%, thấp hơn nhiều mức 63% ở nhóm chứng ^[3].
• Ngược lại, tỷ lệ bệnh nhân có mức vôi hóa nặng với điểm CAC trên 400 ở nhóm tiền tiểu đường lên tới 10%, gấp hơn 3 lần so với mức 3% ở nhóm bình thường ^[3].
• Sự hiện diện của mảng xơ vữa động mạch cảnh cũng cao hơn có ý nghĩa thống kê ở nhóm tiền tiểu đường ^[3].

Tương tự, nghiên cứu công bố năm 2014 trên 274 đối tượng không có tiền sử đái tháo đường cũng ghi nhận 117 người thuộc nhóm tiền tiểu đường (HbA1c 5.7-6.4%) có chỉ số gia tăng áp lực mạch (Augmentation Index - AugI) và bề dày IMT cao hơn hẳn nhóm có HbA1c dưới 5.7% ^[4]. Đáng lưu ý, ngay cả khi phân tích riêng những người có đáp ứng dung nạp glucose đường uống bình thường, các chỉ số xơ cứng mạch và bề dày IMT ở nhóm có HbA1c từ 5.7% đến 6.4% vẫn cao vượt trội ^[4].

Biến chứng vi mạch âm thầm: Mắt, thận và thần kinh

Tác hại của phạm vi HbA1c 5.7% đến 6.4% không chỉ giới hạn ở các mạch máu lớn mà còn len lỏi vào mạng lưới vi mạch tinh vi của cơ thể.

Báo cáo dịch tễ học năm 2021 dẫn chứng các số liệu cảnh báo từ nhiều khảo sát sức khỏe quy mô lớn ^[5]:

• Dữ liệu từ Chương trình Phòng ngừa Đái tháo đường Hoa Kỳ (DPP) cho thấy có tới 7.9% người tham gia có tiền tiểu đường đã xuất hiện các dấu hiệu tổn thương võng mạc (bệnh võng mạc) ^[5].
• Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) giai đoạn 2009-2014 ghi nhận từ 7.5% đến 16% người mắc tiền tiểu đường gặp phải tình trạng bệnh thần kinh ngoại biên ^[5].
• Dữ liệu NHANES giai đoạn 1999-2006 cũng chỉ ra khoảng 18% người trưởng thành tại Mỹ có tiền tiểu đường đã xuất hiện một số dạng của bệnh thận mạn tính ^[5].

Những con số này chứng minh các biến chứng tổn thương cơ quan đích do vi mạch thực tế đã diễn ra từ giai đoạn tiền tiểu đường chứ không chờ tới khi bệnh tiến triển thành đái tháo đường thực sự ^[5].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Một hiểu lầm rất phổ biến là: "Đường huyết lúc đói bình thường thì không thể bị tiểu đường hay bệnh tim mạch". Nghiên cứu năm 2016 trên 272 bệnh nhân đã chứng minh dù đường huyết đói hoàn toàn dưới 5.6 mmol/L, nồng độ HbA1c tăng cao vẫn liên quan chặt chẽ đến gánh nặng xơ vữa mạch vành và mạch máu ngoại biên ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là xem tiền tiểu đường chỉ là một con số cảnh báo vô hại trên giấy tờ, chưa cần can thiệp. Nghiên cứu năm 2015 trên đoàn hệ 2.022 bệnh nhân chăm sóc ban đầu chỉ ra rằng những người có tiền tiểu đường sở hữu hồ sơ nguy cơ chuyển hóa tim tồi tệ hơn hẳn so với người có đường huyết bình thường ^[7].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu ghi nhận hạn chế do chỉ phân loại nhóm bệnh nhân dựa trên một lần đo HbA1c và đường huyết duy nhất, chưa thể loại trừ hoàn toàn sai lệch do sự biến thiên cá thể ^[7]. Ngoài ra, các định nghĩa về tiền tiểu đường vẫn có sự khác biệt giữa các hiệp hội y khoa trên thế giới (như ADA và WHO), dẫn tới sự chênh lệch về tỷ lệ phát hiện biến chứng ở các quần thể ^[5], ^[2].

Ai nên thận trọng và cần tầm soát sớm?

Bất kỳ ai có các yếu tố nguy cơ tim mạch chuyển hóa đều cần chủ động kiểm tra HbA1c. Nghiên cứu năm 2015 cho thấy người hội tụ đồng thời cả tiêu chuẩn đường huyết đói suy giảm và HbA1c từ 5.7% đến 6.4% sẽ có hồ sơ rủi ro tim mạch tồi tệ nhất, đòi hỏi sự chăm sóc y tế đặc biệt ^[7].

Đối tượng có nguy cơ cao gồm: người thừa cân béo phì, người có tiền sử gia đình mắc bệnh chuyển hóa, người bị tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu ^[1], ^[8].

Đặc biệt, nhóm trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh tim bẩm sinh cũng cần được lưu ý. Một nghiên cứu công bố năm 2025 theo dõi 2.764 bệnh nhân trẻ tuổi mắc bệnh tim bẩm sinh từ năm 2012 đến 2019 cho thấy việc tầm soát chỉ số này còn bị bỏ ngỏ nghiêm trọng ^[8]. Dù có tới 213 bệnh nhân (7.7%) đủ điều kiện tầm soát HbA1c theo hướng dẫn của ADA, chỉ có 27.2% trong số đó được xét nghiệm thực tế, và trong số được xét nghiệm có tới 37.9% nằm trong khoảng tiền tiểu đường hoặc đái tháo đường ^[8]. Nhóm trẻ được xét nghiệm có tỷ lệ tăng huyết áp và thừa cân, béo phì cao hơn hẳn, đòi hỏi các cơ sở y tế cần nâng cao thực hành sàng lọc HbA1c sớm ^[8].

Cách cải thiện chỉ số và bảo vệ hệ mạch máu

Việc phát hiện chỉ số HbA1c nằm trong mức 5.7% đến 6.4% không phải là dấu chấm hết mà là "cửa sổ vàng" để đảo ngược tình thế. can thiệp lối sống tích cực là biện pháp hàng đầu được các chuyên gia khuyến nghị ^[7]:

• Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Giảm thiểu tối đa lượng carbohydrate tinh chế, đường tự do và thực phẩm chế biến sẵn. Tăng cường chất xơ từ rau xanh, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt để làm chậm quá trình hấp thu đường qua thành ruột, hạn chế sự tăng đột ngột của đường huyết sau ăn.
• Duy trì vận động thể lực: Hoạt động thể chất kích thích các thụ thể cơ bắp tiêu thụ glucose trực tiếp mà không phụ thuộc hoàn toàn vào insulin, từ đó giúp hạ mức đường huyết trung bình và giảm áp lực xơ cứng thành mạch máu.
• Kiểm soát các chỉ số chuyển hóa đồng hành: Do tiền tiểu đường gắn liền với tăng huyết áp và rối loạn lipid máu, người bệnh cần theo dõi song song các chỉ số huyết áp, cholesterol toàn phần và triglyceride ^[1], ^[6].
• Tham vấn y khoa định kỳ: Khi nhận kết quả xét nghiệm nằm trong vùng cảnh báo, người dân cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá toàn diện nguy cơ tim mạch và có kế hoạch can thiệp cá nhân hóa kịp thời.

Chỉ số HbA1c từ 5.7% đến 6.4% là tín hiệu báo động đỏ cho thấy các mạch máu và cơ quan đích đã bắt đầu chịu tổn thương âm thầm. Việc chủ động tầm soát sớm và kiên trì thay đổi lối sống sẽ giúp đưa chỉ số về mức an toàn, bảo vệ hệ tim mạch và ngăn ngừa đái tháo đường tiến triển.