Ngồi làm việc lâu trước máy tính với tư thế đầu rướn về phía trước dễ khiến vùng cổ vai gáy căng cứng. Nhiều người thắc mắc tại sao cơn mỏi cổ đơn thuần lại biến thành đau nhức nửa đầu, thậm chí lan lên vùng trán và thái dương.
Thực tế, co cứng cơ và rối loạn khớp vùng cổ có thể trực tiếp gây ra chứng đau đầu do căn nguyên cổ (cervicogenic headache) [1]. Đây là dạng đau đầu thứ phát xuất phát từ tổn thương tại cột sống cổ hoặc mô mềm vùng cổ, sau đó cảm giác đau truyền chiếu lên vùng đầu hoặc mặt thông qua mạng lưới dây thần kinh cổ trên [2].
Bản chất đau đầu từ cổ và cơ chế truyền đau
Đau đầu do căn nguyên cổ là hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi cơn đau chủ yếu ở một bên đầu, bắt nguồn từ cổ và lan lên vùng trán, thái dương hoặc xương gò má [3]. Tình trạng này ước tính ảnh hưởng từ 0,4% đến 2,5% dân số trưởng thành [3]. Cơn đau thường khởi phát hoặc nặng lên khi cử động cổ, giữ đầu ở tư thế bất lợi kéo dài, hoặc khi có lực ấn trực tiếp vào các điểm nhạy cảm phía sau cổ [3]. Người bệnh cũng thường bị giảm biên độ vận động cột sống cổ, đặc biệt là động tác xoay và ngửa cổ [4]. Một số trường hợp còn ghi nhận đau rễ thần kinh lan xuống vai, cánh tay hoặc tê bì cùng bên [3].
Về mặt giải phẫu thần kinh, chứng bệnh này được định nghĩa là cơn đau quy chiếu từ các cấu trúc vùng cổ chịu sự chi phối của ba dây thần kinh sống cổ trên cùng (C1, C2, C3) [2]. Các cấu trúc có khả năng phát sinh tín hiệu đau bao gồm khớp chẩm - đội, khớp đội - trục, khớp liên mấu C2-3, đĩa đệm C2-3, các dây thần kinh sống cổ và các điểm kích hoạt cơ mạc (myofascial trigger points) [2].
Điểm kích hoạt cơ mạc là những nút thắt co cứng nằm trong dải cơ vùng cổ [5]. Khi các điểm này hoặc các khớp cổ trên bị kích thích, tín hiệu đau (nociceptive drivers) sẽ theo các nhánh thần kinh cổ truyền về hệ thần kinh trung ương và phóng chiếu cảm giác đau lên đầu và mặt [5]. Đó là lý do tổn thương nằm ở cổ nhưng người bệnh lại cảm nhận cơn đau rõ rệt ở vùng đầu và mặt [2].
Nghiên cứu nói gì về điểm co cứng cơ và rối loạn khớp cổ
Mối liên hệ giữa điểm kích hoạt cơ mạc, rối loạn chức năng cột sống cổ và chứng đau đầu đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu lâm sàng [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành khám hệ thống trên 11 bệnh nhân mắc chứng đau đầu do căn nguyên cổ để tìm các điểm kích hoạt cơ mạc và sự rối loạn chức năng cột sống cổ [1]. Kết quả cho thấy tất cả 11 bệnh nhân đều có ít nhất ba điểm kích hoạt cơ mạc ở bên đầu bị đau [1]. Đáng chú ý, ở 8 trong số 11 bệnh nhân này, thao tác ấn trực tiếp vào điểm kích hoạt cơ đã tái tạo lại chính xác cơn đau đầu quen thuộc của họ [1].
Khi thống kê chi tiết trên nhóm bệnh nhân của nghiên cứu năm 1989, các nhà khoa học ghi nhận ở bên có triệu chứng đau đầu xuất hiện tới 70 điểm kích hoạt cơ mạc (gồm 35 điểm "rất đau" và 35 điểm "đau") cùng 17 điểm đau không thuộc cơ mạc [1]. Trong khi đó, ở bên không có triệu chứng chỉ có 22 điểm kích hoạt cơ mạc (1 điểm "rất đau", 21 điểm "đau") và 19 điểm đau không thuộc cơ mạc [1]. Sự khác biệt giữa hai bên có ý nghĩa thống kê rất rõ rệt với chỉ số chi-square (2df) = 22,04 và p < 0,0001 [1].
Cũng trong nghiên cứu năm 1989 này, 100% bệnh nhân đều có bằng chứng rối loạn chức năng cột sống cổ [1]. Cụ thể, 10 bệnh nhân (chiếm 91%) bị rối loạn chức năng phân đoạn đặc hiệu tại khớp giữa xương chẩm và đốt sống cổ C1 (khớp chẩm - đội) hoặc giữa đốt sống C1 và C2 (khớp đội - trục) [1]. Sau đó, 5 bệnh nhân được đưa vào chương trình quản lý đau đa chuyên khoa không xâm lấn nhằm điều trị rối loạn cột sống cổ và đau cơ mạc [1]. Qua thời gian theo dõi trung vị hai năm, nhóm bệnh nhân được điều trị báo cáo giảm đáng kể cả về tần suất lẫn cường độ các cơn đau đầu [1].
Một thử nghiệm lâm sàng trước - sau khác công bố năm 2021 đã đánh giá hiệu quả của phương pháp châm kim khô (dry needling) vào cơ ức đòn chũm trên 16 phụ nữ từ 18 đến 60 tuổi được chẩn đoán lâm sàng đau đầu do căn nguyên cổ [3]. Tất cả người tham gia chỉ nhận một buổi châm kim khô duy nhất tác động thẳng vào các điểm kích hoạt cơ mạc trên cơ ức đòn chũm [3]. Các chỉ số được đo lường tại thời điểm 2 tuần trước và 2 tuần sau can thiệp [3]. Kết quả cho thấy chỉ một buổi châm kim khô đã giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với chỉ số đau đầu (HI), đồng thời làm giảm đáng kể thời gian kéo dài cơn đau, tần suất đau đầu và chỉ số khuyết tật do đau đầu (HDI) với mức p < 0,001 [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy đau cơ mạc vùng cổ là một thành phần hoàn toàn có thể điều trị được trong phác đồ kiểm soát đau đầu nếu được nhận diện đúng [5]. Các phương pháp điều trị bảo tồn, không phẫu thuật tỏ ra hiệu quả trong việc giảm tần suất và mức độ đau [1]. Nhiều bệnh nhân nghi ngờ mắc đau đầu do căn nguyên cổ có thể kiểm soát tốt tình trạng bệnh bằng liệu pháp tập luyện, kết hợp hoặc không kết hợp với trị liệu bằng tay (manual therapy) [6].
Tuy nhiên, giới chuyên môn cũng chỉ ra rằng đối với hầu hết các phương pháp điều trị hiện nay, bằng chứng khoa học vẫn còn hạn chế hoặc chất lượng chưa cao [6]. Ngay cả kỹ thuật tiêm steroid ngoài màng cứng cột sống cổ (CESI), dù được sử dụng trên lâm sàng để giảm viêm và giảm đau, vẫn còn gây nhiều tranh cãi về vai trò trong chẩn đoán cũng như điều trị [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu nêu trên có quy mô mẫu khá nhỏ, chỉ từ 11 đến 16 bệnh nhân và thời gian theo dõi ở thử nghiệm châm kim khô chỉ dừng lại ở mốc 2 tuần sau can thiệp [3]. Do đó, nhiều kỹ thuật can thiệp khác hiện vẫn chỉ được xem là thử nghiệm hoặc mang tính suy đoán [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi đau cổ kèm đau đầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi cơn đau đầu kèm mỏi gáy thành một bệnh giống nhau. Mối liên hệ giữa đau đầu và cột sống cổ đã gây tranh cãi suốt nhiều thập kỷ, dẫn đến tình trạng đau đầu do căn nguyên cổ thường bị chẩn đoán sai và điều trị chưa thỏa đáng do thuật ngữ gây nhầm lẫn [7].
Một báo cáo chuyên môn năm 2023 chỉ ra rằng rối loạn cơ xương khớp vùng cổ không chỉ có ở đau đầu do căn nguyên cổ mà còn xuất hiện ở cả chứng đau đầu kiểu căng thẳng (tension-type headache) [8]. Người bị đau đầu kiểu căng thẳng cũng có biểu hiện đau cổ đi kèm, nhạy cảm cột sống cổ, tư thế đầu rướn ra trước, giảm tầm vận động cổ, nghiệm pháp gập - xoay dương tính và rối loạn kiểm soát vận động cổ [8]. Khi khám bằng tay vào các khớp cổ trên và điểm kích hoạt cơ, cơn đau quy chiếu cũng tái tạo lại kiểu đau của đau đầu kiểu căng thẳng [8].
Để tránh nhầm lẫn, các nhà khoa học đề xuất phân biệt rõ hai khái niệm: cổ là "nguồn gốc" (source) và cổ là "thành phần tham gia" (component) [8]. Trong đau đầu do căn nguyên cổ, tổn thương vùng cổ chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra cơn đau đầu thứ phát [8]. Ngược lại, ở đau đầu kiểu căng thẳng (vốn là đau đầu nguyên phát), vùng cổ chỉ đóng vai trò là một thành phần góp phần vào kiểu đau chứ không phải là căn nguyên gốc rễ [8].
Ngoài ra, việc chỉ dựa vào các triệu chứng lâm sàng thông thường thì không thể đưa ra kết luận chắc chắn mà chỉ dừng ở mức chẩn đoán "có khả năng" (probable) đau đầu do căn nguyên cổ [6]. Chẩn đoán xác định đòi hỏi phải có bằng chứng rõ ràng về nguồn gây đau tại cổ [6]. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán, cơn đau đầu phải biến mất sau khi thực hiện phong bế chẩn đoán có đối chứng vào cấu trúc cổ hoặc dây thần kinh chi phối nó, hoặc cơn đau phải chấm dứt trong vòng ba tháng sau khi điều trị thành công tổn thương gốc ở cổ [2].
Ai nên thận trọng khi can thiệp điều trị vùng cổ
Người có cơn đau đầu và đau cổ đang ở mức độ kích thích cao (high irritability) cần hết sức thận trọng khi thăm khám và tập luyện [4]. Theo hướng dẫn thực hành lâm sàng công bố năm 2023, khi cơn đau đang cấp tính và dễ kích ứng, việc thực hiện các bài kiểm tra kiểm soát vận động thần kinh cơ (như nghiệm pháp gập sọ - cổ) hay đánh giá sức bền, sức mạnh cơ cổ là không phù hợp [4].
Quá trình thăm khám bắt buộc phải được sắp xếp thứ tự cẩn thận, thực hiện an toàn và người trị liệu phải theo dõi sát các dấu hiệu, triệu chứng của người bệnh trong suốt buổi khám [4]. Trước khi áp dụng các kỹ thuật trị liệu bằng tay trên vùng cổ có rối loạn khớp, chuyên gia y tế phải phân tích kỹ tỷ lệ rủi ro - lợi ích để chọn phương pháp phù hợp nhất [4].
Đặc biệt, các phương pháp can thiệp xâm lấn hoặc phẫu thuật cần được cân nhắc cực kỳ kỹ lưỡng. Dữ liệu nghiên cứu nhấn mạnh chỉ nên dành phương pháp phẫu thuật cho những bệnh nhân đã thất bại với các liệu pháp điều trị bảo tồn [1]. Với những ca đau đầu do căn nguyên cổ kháng trị, bác sĩ chuyên khoa có thể khảo sát bằng phương pháp phong bế chẩn đoán có kiểm soát tại các khớp cổ trên, sau đó mới tính đến chuyện điều trị bằng kỹ thuật đốt thần kinh bằng sóng cao tần nhiệt (thermal radiofrequency neurotomy) [6]. Người có bệnh nền cột sống hoặc đang dùng thuốc giảm đau kéo dài cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp tác động cơ học nào lên vùng cổ.
Gợi ý áp dụng thực tế giúp bảo vệ vùng cổ vai gáy
Khi xuất hiện cơn đau một bên đầu kèm theo cứng cổ sau một cử động xoay cổ đột ngột hoặc giữ tư thế xấu lâu ngày, bước đầu tiên người bệnh nên làm là đi khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thần kinh [4]. Thông qua việc quan sát, kiểm tra tầm vận động, khám khớp và cơ mạc, bác sĩ hoặc chuyên gia vật lý trị liệu sẽ xác định đúng các yếu tố phát sinh cơn đau từ khớp hay từ điểm co cứng cơ [4].
Trong giai đoạn đầu, việc tiếp nhận giáo dục sức khỏe về bản chất cơn đau và cách điều chỉnh tư thế sinh hoạt là ưu tiên hàng đầu [4]. Người làm việc văn phòng cần tránh giữ đầu ở các tư thế gượng gạo kéo dài và hạn chế tư thế đầu rướn về phía trước [8].
Về mặt điều trị, người bệnh nên ưu tiên các chương trình quản lý đau đa chuyên khoa không xâm lấn, kết hợp bài tập vận động trị liệu vùng cổ và các kỹ thuật giải phóng mô mềm [1]. Các biện pháp vật lý trị liệu như di động khớp hoặc nắn chỉnh cột sống cổ trên, tác động mô mềm (bao gồm châm kim khô vào điểm kích hoạt cơ như cơ ức đòn chũm) và các bài tập nhắm vào cột sống cổ có thể mang lại hiệu quả tốt nếu dựa trên lập luận lâm sàng chính xác [8]. Tuy nhiên, không phải phương pháp nào cũng có tác dụng giống nhau ở mọi cá nhân, do đó phác đồ cần được cá nhân hóa bởi người có chuyên môn [8].
Đau đầu do căn nguyên cổ là hệ quả trực tiếp của những bất thường từ cơ mạc và khớp cột sống cổ truyền lên đầu [2]. Nhận biết sớm các dấu hiệu đau một bên đầu gắn liền với cử động cổ sẽ giúp người bệnh tránh được việc lạm dụng thuốc giảm đau không trúng đích [3]. Thay vì tự ý nắn bẻ cổ tại nhà, hãy thăm khám để được chẩn đoán chính xác và kiên trì áp dụng các biện pháp tập luyện, vật lý trị liệu bảo tồn an toàn [6].
