Nhiều người sau một ngày đi biển hoặc hoạt động dưới trời nắng gắt thường trở về với làn da đỏ rát, châm chích và bắt đầu sưng phù. Khi cơn đau nhức tăng dần, thắc mắc phổ biến nhất là làm thế nào để dập tắt cơn bỏng rát và cứu vãn làn da đang tổn thương nặng nề.

Trong 24 giờ đầu tiên, nguyên tắc xử lý quan trọng nhất bao gồm hạ nhiệt bề mặt da tức thì, tích cực bù nước qua đường uống và kiểm soát triệu chứng đau viêm bằng các biện pháp được y học chứng minh. Việc can thiệp đúng cách trong khung giờ vàng này giúp giảm bớt thống khổ, hạn chế biến chứng phù nề và ngăn ngừa tổn hại sâu hơn đến các tầng biểu bì.

Diễn biến tổn thương da trong 24 giờ đầu: Cơn ác mộng âm thầm

Bỏng nắng cấp tính không bộc lộ toàn bộ mức độ nguy hiểm ngay khi bạn vừa bước vào bóng râm. Tình trạng ban đỏ, phù nề và đôi khi là các bọng nước chứa dịch thường đạt đỉnh điểm trong khoảng từ 12 đến 24 giờ sau khi phơi nhiễm với bức xạ mặt trời [1]. Sau giai đoạn cấp tính dữ dội này, vùng da bị cháy sẽ dần dịu xuống, chuyển sang tăng sắc tố sẫm màu và bong tróc từng mảng lớn [1].

Hậu quả của việc để da cháy nắng không chỉ dừng lại ở cảm giác đau đớn tạm thời. Tác hại tích lũy từ ánh nắng mạn tính khiến da trở nên khô ráp, nhăn nheo như da thuộc và thường dẫn đến sự phát triển của các tổn thương dày sừng ánh sáng tiền ung thư [1]. Nếu tổn thương tích tụ đủ lớn qua nhiều lần bỏng nắng, ung thư da có thể xuất hiện và bắt buộc phải phẫu thuật cắt bỏ [1].

Quy mô của các ca bỏng nắng cấp cũng là một gánh nặng y tế đáng kể. Thống kê tại Mỹ ghi nhận có khoảng 30.000 lượt bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu mỗi năm chỉ để xử lý các hậu quả cấp tính do bỏng nắng gây ra [2].

Ở cấp độ tế bào, bức xạ cực tím (UV) kích hoạt các phản ứng viêm gần như ngay lập tức. Các nhà khoa học phát hiện ra rằng con đường truyền tín hiệu yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) được kích hoạt chỉ trong vòng vài giờ sau khi da người tiếp xúc với tia UV [2]. Sự kích hoạt con đường VEGF này chính là mắt xích khởi động các tổn thương bệnh lý cấp tính của bỏng nắng, bao gồm hiện tượng giãn mạch, thoát dịch gây ban đỏ phù nề và kích thích đau đớn tột cùng [2].

Bước 1: Hạ nhiệt tức thì và làm dịu bề mặt biểu bì

Việc đầu tiên cần thực hiện ngay trong những giờ đầu sau khi phát hiện cháy nắng là hạ nhiệt độ cho vùng da bị tổn thương. Bạn có thể sử dụng khăn sạch thấm nước mát đắp nhẹ lên da hoặc ngâm mình trong bồn nước mát khoảng 15 đến 20 phút.

Lưu ý quan trọng là tuyệt đối không chườm trực tiếp đá lạnh lên vùng da tổn thương. Sự chênh lệch nhiệt độ quá đột ngột có thể gây thêm bỏng lạnh cục bộ, làm co mạch đột ngột và khiến mô da hoại tử nặng hơn.

Bên cạnh nước mát, việc sử dụng các dạng gel bôi ngoài da mang lại cảm giác làm mát đáng kể. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 172 người bị bỏng nắng độ một tự nhiên ghi nhận có tới 85% người tham gia đánh giá tác dụng làm mát của dạng gel bôi ngoài da đạt mức tốt, rất tốt hoặc xuất sắc [3]. Cảm giác mát lạnh này giúp xoa dịu thần kinh cảm giác, hỗ trợ người bệnh vượt qua cơn đau nhức khó chịu ban đầu một cách êm ái hơn.

Bước 2: Bù nước và duy trì thể tích tuần hoàn

Khi da bị bỏng nắng trên diện rộng, hàng rào bảo vệ biểu bì bị phá vỡ khiến lượng nước mất qua thượng bì tăng vọt. Đồng thời, phản ứng viêm do con đường VEGF kích hoạt làm tăng tính thấm mao mạch, khiến dịch trong lòng mạch thoát ra các mô xung quanh tạo thành hiện tượng phù nề mô tế bào [2].

Hiện tượng này dễ khiến cơ thể rơi vào trạng thái mất nước, tụt huyết áp nhẹ, mệt mỏi và đau đầu. Do đó, người bị bỏng nắng cần uống nhiều nước lọc, nước oresol pha đúng tỷ lệ hoặc nước khoáng bổ sung điện giải trong suốt 24 giờ đầu.

Việc bù đủ dịch bằng đường uống không chỉ hỗ trợ cơ thể hồi phục tuần hoàn mà còn cung cấp độ ẩm cần thiết từ bên trong cho quá trình tái tạo biểu mô. Bạn nên chia nhỏ lượng nước uống đều đặn mỗi 30 phút thay vì uống dồn một lượng lớn cùng lúc.

Bước 3: Giảm viêm và kiểm soát cơn đau mô tế bào

Nhiều người thường vội vã tìm kiếm các loại thuốc đặc trị với hy vọng da sẽ lành lặn sau một đêm. Tuy nhiên, một đánh giá tổng quan toàn diện từ 40 nghiên cứu trong giai đoạn 1966-2001 về bỏng nắng cấp tính đã đưa ra kết luận rất thực tế [4]. Trong số 14 nghiên cứu tập trung vào các biện pháp can thiệp sau khi triệu chứng bỏng nắng đã xuất hiện, đa số kết luận rằng corticosteroid, thuốc chống viêm không steroid (NSAID), chất chống oxy hóa, thuốc kháng histamin hay chất làm mềm đều không hiệu quả trong việc rút ngắn thời gian hồi phục [4].

Nghiên cứu tổng quan này cũng nhấn mạnh rằng bất kể phương thức điều trị nào được áp dụng, mức độ tổn thương của tế bào biểu bì vẫn giữ nguyên như nhau [4]. Do thiếu dữ liệu thuyết phục về các phương pháp đảo ngược tổn thương, hướng tiếp cận thiết thực và hiệu quả nhất đối với bỏng nắng cấp tính là tập trung điều trị triệu chứng như giảm ban đỏ, giảm đau và giảm ngứa [4].

Để kiểm soát cơn đau mô cấp, các thuốc bôi chống viêm không steroid liều thấp cho thấy hiệu quả lâm sàng rõ nét. Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 172 đối tượng bị bỏng nắng diện tích khoảng 15% bề mặt cơ thể cho thấy việc thoa gel diclofenac natri 0,1% vào thời điểm 6 giờ và 10 giờ sau phơi nắng giúp giảm đáng kể cường độ đau tự phát so với nhóm dùng giả dược [3]. Tác dụng giảm đau và giảm đỏ da xuất hiện nhanh chóng chỉ sau vài giờ dùng thuốc và duy trì hiệu quả tối đa lên tới 30 giờ sau phơi nắng [3].

Đối với đường uống, thuốc chống viêm ibuprofen mang lại tác dụng kiểm soát ban đỏ và tăng ngưỡng chịu đau. Một nghiên cứu chéo có đối chứng giả dược trên 24 người tình nguyện khỏe mạnh đã đánh giá liều ibuprofen 600 mg đường uống uống 2 lần mỗi ngày [5]. Kết quả cho thấy ibuprofen mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm đỏ da và nâng cao ngưỡng chịu đau do nhiệt, dù ít có tác động lên nhiệt độ da [5].

Ngược lại, kem bôi chứa hydrocortisone trong cùng nghiên cứu trên lại hoàn toàn không tạo ra sự khác biệt nào về hiệu quả điều trị so với kem giả dược bôi ngoài da [5]. Điều này cho thấy việc tự ý thoa kem bôi corticoid thông thường không mang lại lợi ích giảm viêm như nhiều người vẫn tưởng.

Đối với triệu chứng ngứa ngáy và nhạy cảm xúc giác, các thuốc bôi kháng histamin cũng từng được thử nghiệm. Một nghiên cứu thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược năm 1999 trên 24 người tình nguyện đã đánh giá gel dimethindene maleate bôi sau 24 giờ bị bỏng nắng [6]. Kết quả ghi nhận thuốc giúp kéo dài thời gian phản xạ với kích thích đau và giảm biên độ điện thế gợi cảm giác trên điện não một cách khách quan [6]. Mặc dù vậy, cảm nhận chủ quan của bệnh nhân về mức độ đau, ngứa và nhạy cảm da qua thang đo thị giác lại không có sự khác biệt lâm sàng đáng kể so với giả dược [6].

Những hiểu lầm tai hại cần tránh tuyệt đối

Một sai lầm rất phổ biến là dùng kim chọc thủng hoặc bóc các bọng nước trên da. Các bọng nước xuất hiện trong bỏng nắng cấp tính là hàng rào vô trùng tự nhiên của cơ thể bảo vệ lớp mô non đang tổn thương bên dưới [1]. Chọc vỡ bóng nước sẽ mở đường cho vi khuẩn xâm nhập, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng mô tế bào và để lại sẹo thấu suốt đời.

Sai lầm tiếp theo là cố gắng chà xát hoặc tẩy tế bào chết với suy nghĩ làm sạch lớp da hỏng. Dù nghiên cứu về liệu pháp tắm hơi Hammam trên 12 người không cho thấy việc cọ tẩy tế bào chết làm tăng thêm mức độ ban đỏ hay đau nhức sau 30 phút phơi nắng thực nghiệm, việc chà xát vật lý lên nền da đang viêm cấp tính vẫn là hành động gây thêm chấn thương cơ học không đáng có [7].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng các loại thuốc hiện tại có thể đảo ngược hoàn toàn tác hại của tia cực tím. Các nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2023 cho thấy việc ức chế tín hiệu VEGF có thể ngăn ngừa ban đỏ và phù nề ở chuột [2]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng các phát hiện tiền lâm sàng này tuyệt đối không được xem là chỉ định điều trị trên người vì chưa qua thử nghiệm lâm sàng và chưa được cơ quan quản lý phê duyệt [2]. Các biện pháp can thiệp hiện nay hoàn toàn không có khả năng đảo ngược tổn thương bệnh lý tích lũy lâu dài của bức xạ cực tím [2].

Ai nên thận trọng và cần đi khám bác sĩ?

Những đối tượng có thể trạng đặc biệt cần hết sức cẩn trọng khi tự xử lý bỏng nắng tại nhà:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy thận hoặc dị ứng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống ibuprofen hay các thuốc NSAID khác, do thuốc có thể gây tác dụng phụ về tiêu hóa như ghi nhận một trường hợp đau bụng nặng trong thử nghiệm dùng NSAID [3].
  • Người có diện tích bỏng nắng lớn, vượt quá 15% bề mặt cơ thể [3].
  • Người xuất hiện các dấu hiệu toàn thân như sốt cao, rét run, lú lẫn, hoa mắt, chóng mặt hoặc buồn nôn.
  • Vùng da bỏng có dấu hiệu nhiễm trùng thứ phát như rỉ dịch mủ màu vàng đục, sưng đỏ lan rộng và đau nhức dữ dội hơn sau 24 giờ.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có cơ địa dễ bị mất nước cấp tính khi bị bỏng nắng diện rộng.

Hướng dẫn từng bước xử lý trong 24 giờ đầu

Để hỗ trợ kiểm soát tình trạng bỏng nắng cấp tính một cách khoa học, bạn nên tuân thủ lịch trình xử lý cụ thể sau:

  • Giờ thứ 0 đến giờ thứ 2: Ngay khi nhận thấy da đỏ rát, lập tức rời khỏi ánh nắng và đi vào phòng mát. Dùng khăn bông mềm ngâm nước mát đắp lên da từ 15 đến 20 phút để hạ nhiệt mô tế bào. Uống ngay 300-500 ml nước lọc hoặc oresol để bù lại lượng dịch thiếu hụt.
  • Giờ thứ 2 đến giờ thứ 6: Tiếp tục bù nước đều đặn. Nếu đau nhức nhiều, có thể cân nhắc dùng thuốc uống ibuprofen 600 mg sau bữa ăn theo hướng dẫn của nhân viên y tế để giảm ban đỏ và nâng ngưỡng chịu đau [5].
  • Giờ thứ 6 đến giờ thứ 10: Thoa một lớp mỏng gel giảm đau chống viêm như diclofenac natri 0,1% để làm dịu cơn đau tự phát và giảm ban đỏ phù nề cục bộ [3]. Lặp lại lần bôi thứ hai sau đó khoảng 4 giờ để duy trì hiệu quả kéo dài [3].
  • Giờ thứ 10 đến giờ thứ 24: Giữ da thông thoáng, mặc quần áo vải cotton rộng rãi để tránh cọ xát. Tuyệt đối không chạm hay chọc vỡ các bóng nước nếu chúng bắt đầu nổi lên [1]. Duy trì việc uống đủ nước và nghỉ ngơi ở môi trường râm mát để cơ thể tập trung năng lượng phục hồi.

Điều trị tốt nhất cho tổn thương bỏng nắng chính là chủ động phòng ngừa [1]. Trong các chuyến du lịch biển hoặc làm việc ngoài trời, việc thoa kem chống nắng đúng cách là lá chắn thiết yếu giúp bạn tránh xa những biến chứng đau đớn của bức xạ mặt trời.