Cỏ xạ hương (thyme) từ lâu đã trở thành một loại gia vị quen thuộc trong căn bếp của nhiều gia đình, xuất hiện trong các món nướng, súp hay các bài trà thảo mộc thơm lành. Tuy nhiên, với những người đang điều trị các bệnh lý tim mạch và phải sử dụng thuốc chống đông máu, bất kỳ sự thay đổi nào trong chế độ ăn uống hằng ngày cũng có thể dấy lên nỗi lo ngại. Không ít người băn khoăn liệu hoạt chất thảo dược trong cỏ xạ hương có làm tăng tác dụng của thuốc và kéo dài thời gian chảy máu hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là bạn hoàn toàn không cần kiêng cỏ xạ hương tuyệt đối nếu chỉ sử dụng một lượng nhỏ như gia vị nêm nếm món ăn thông thường. Dẫu vậy, việc sử dụng các sản phẩm cô đặc như tinh dầu, chiết xuất liều cao hoặc thực phẩm chức năng từ loại thảo mộc này đòi hỏi sự thận trọng cao độ, bởi tương tác giữa các hoạt chất ngoại sinh với thuốc chống đông có thể thúc đẩy nguy cơ xuất huyết mất kiểm soát.
Mối lo về thảo dược và nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu
Thuốc chống đông máu là nhóm thuốc thiết yếu giúp ngăn ngừa sự hình thành cục máu đông nguy hiểm ở những người có nguy cơ đột quỵ, rung nhĩ hoặc huyết khối tĩnh mạch. Tuy nhiên, ranh giới giữa hiệu quả điều trị và nguy cơ biến chứng của nhóm thuốc này rất mong manh. Khi một hoạt chất khác đi vào cơ thể và làm tăng hoạt tính chống đông hoặc cản trở quá trình cầm máu tự nhiên, thời gian đông máu sẽ bị kéo dài, khiến người bệnh dễ bị bầm tím, chảy máu chân răng, hoặc nghiêm trọng hơn là xuất huyết nội tạng.
Mặc dù các loại thảo dược thường được dán nhãn "tự nhiên", chúng chứa hàng loạt hợp chất sinh học có hoạt tính cao. Tác hại tiềm ẩn gây ra bởi tương tác dược lực học và dược động học của thuốc chống đông đường uống với thuốc, thực phẩm, thảo dược và các chế phẩm không kê đơn vốn đã được ghi nhận trong y văn [1]. Những tương tác này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc tự do trong máu hoặc tác động hiệp đồng lên tiểu cầu và các yếu tố đông máu, từ đó làm gia tăng nguy cơ chảy máu trên lâm sàng.
Cơ chế chuyển hóa: Vì sao tương tác thảo mộc - thuốc lại nguy hiểm?
Để hiểu rõ tại sao việc sử dụng thảo dược liều cao cần thận trọng, chúng ta cần xem xét cách cơ thể chuyển hóa thuốc chống đông. Gan đóng vai trò then chốt trong việc phân rã và đào thải các phân tử thuốc thông qua hệ thống enzym cytochrom P450. Những tương tác liên quan trực tiếp đến warfarin trên lâm sàng bao gồm các chất làm biến đổi cytochrome 2C9, 3A4 hoặc cả hai enzym này [2]. Đối với các thuốc chống đông đường uống thế hệ mới (DOACs), các chất làm biến đổi hệ thống vận chuyển p-glycoprotein có thể tương tác với toàn bộ nhóm thuốc này, trong khi các chất làm biến đổi cytochrome 3A4 có thể tương tác với rivaroxaban và apixaban [2].
Khi một hoạt chất thảo dược cạnh tranh hoặc ức chế các enzym chuyển hóa này, lượng thuốc chống đông tồn dư trong huyết tương sẽ tăng vọt, gây ra hiện tượng quá liều tương đối. Điển hình như với paracetamol, một nghiên cứu năm 1998 từng chứng minh mối liên hệ phụ thuộc liều giữa lượng dùng và chỉ số đông máu INR vượt quá ngưỡng 6 [3]. Dù cơ chế chưa hoàn toàn sáng tỏ, giới khoa học đã giả định sự cạnh tranh đối với enzym CYP1A2 giữa paracetamol và warfarin làm giảm độ thanh thải tại gan, trực tiếp dẫn đến việc tích tụ nồng độ warfarin trong máu [3].
Bên cạnh con đường chuyển hóa, tương tác còn diễn ra theo cơ chế dược lực học. Tương tác của aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu bắt nguồn từ việc vừa ức chế kết tập tiểu cầu và gây tổn hại niêm mạc dạ dày tá tràng, vừa cạnh tranh gắn kết với protein huyết tương để đẩy thuốc chống đông tự do ra ngoài gây quá liều [3]. Các thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và các chất ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) đều có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết khi kết hợp với bất kỳ thuốc chống đông đường uống nào [2]. Nếu sử dụng cỏ xạ hương ở dạng tinh dầu đậm đặc có chứa các phân tử polyphenol liều cao tác động lên kết tập tiểu cầu, nguy cơ hiệp đồng tương tự hoàn toàn có thể xảy ra.
Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ xuất huyết từ các nghiên cứu tương tác
Hậu quả của các tương tác bất lợi trong điều trị chống đông đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu quy mô lớn. Một nghiên cứu bệnh - chứng lồng ghép trong đoàn hệ bệnh nhân dùng thuốc chống đông giai đoạn 2011-2020 tại Catalonia (Tây Ban Nha), trích xuất từ cơ sở dữ liệu SIDIAP, đã phân tích 2.811 ca xuất huyết nặng phải nhập viện (gồm 77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa) đối chiếu với 28.054 đối chứng [4]. Kết quả cho thấy mối liên quan rõ rệt giữa xuất huyết ở bệnh nhân dùng thuốc kháng vitamin K với các chất có khả năng tương tác, làm tăng nguy cơ chảy máu với tỷ số chênh OR là 1,30 (khoảng tin cậy 95%: 1,16-1,47) [4]. Tất cả các kiểu tương tác đều dẫn đến nguy cơ chảy máu cao hơn đối với mọi loại thuốc chống đông [4]. Đáng chú ý, thuốc ức chế bơm proton (PPI) dù bảo vệ được xuất huyết tiêu hóa với OR 0,55 (95% CI 0,46-0,65) nhưng lại làm tăng nguy cơ xuất huyết não với OR 1,18 (95% CI 1,08-1,30) [4].
Tại một nghiên cứu thuần tập hồi cứu trên hệ thống PHARMO từ năm 1992 đến 2000 theo dõi 19.935 người mới sử dụng coumarin (phenprocoumon hoặc acenocoumarol) ở độ tuổi 40-80, có 552 bệnh nhân đã phải nhập viện vì biến chứng chảy máu [5]. Trong số các chất tương tác được dùng đồng thời, nhóm thuốc kháng khuẩn làm tăng nguy cơ chảy máu từ 4 đến 7 lần [5]. Trong nhóm thuốc chống viêm không steroid, naproxen có nguy cơ tương đối cao nhất [5]. Các salicylate chống huyết khối và tramadol cũng làm tăng nguy cơ chảy máu nghiêm trọng lên gấp 3 lần [5].
Tình trạng quá liều thuốc chống đông dẫn đến xuất huyết là mối nguy hiện hữu khi các chất tương tác làm biến đổi chỉ số đông máu. Một nghiên cứu năm 2018 quan sát thấy giá trị INR trên 6 liên quan có ý nghĩa thống kê tới sự gia tăng nguy cơ chảy máu với p = 0,002 [3]. Nghiên cứu của Landefeld chỉ ra rằng cứ mỗi 1,0 đơn vị tăng thêm của thời gian prothrombin, tỷ số chênh của biến cố xuất huyết lớn liên quan theo thời gian lại tăng thêm 80% [3]. Ngoài ra, dữ liệu từ nghiên cứu ISCOAT cho thấy nguy cơ chảy máu tương đối cao gấp đôi trong 90 ngày đầu tiên bắt đầu điều trị [3].
Các nghiên cứu trên cho thấy thuốc chống đông cực kỳ nhạy cảm trước bất kỳ yếu tố ngoại sinh nào có khả năng làm biến đổi nồng độ thuốc hoặc can thiệp vào quá trình cầm máu.
Gánh nặng từ việc dùng nhiều loại hoạt chất đồng thời
Mối lo ngại về việc tự ý sử dụng thêm các loại thảo dược bổ sung như tinh chất cỏ xạ hương càng trở nên đáng báo động trong bối cảnh đa trị liệu. Khi một người vừa uống nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, vừa dùng thêm thảo mộc tự nhiên, sự phức tạp của các chuỗi chuyển hóa tại gan tăng lên gấp bội.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 về huyết khối ở người cao tuổi chỉ ra rằng đa trị liệu (được định nghĩa là dùng từ 5 loại thuốc trở lên trong thử nghiệm ARISTOTLE) xuất hiện ở 76,5% bệnh nhân tham gia [6]. Trong thử nghiệm này, những người dùng đồng thời từ 9 loại thuốc trở lên có nguy cơ đột quỵ hoặc thuyên tắc mạch hệ thống tăng 1,5 lần, nguy cơ xuất huyết lớn tăng 1,7 lần và nguy cơ tử vong tăng 2 lần so với người dùng dưới 5 loại thuốc [6]. Tương tự, trong thử nghiệm ROCKET-AF, bệnh nhân dùng từ 10 loại thuốc trở lên có nguy cơ gặp biến cố tim mạch lớn tăng 1,4 lần và nguy cơ chảy máu liên quan lâm sàng tăng 1,5 lần so với nhóm dùng dưới 5 loại [6]. Tác dụng điều trị của nhóm thuốc DOACs so với thuốc kháng vitamin K không bị suy giảm bởi đa trị liệu, nhưng nó đã làm triệt tiêu lợi thế an toàn vốn có của DOACs [6].
Nghiên cứu cũng ghi nhận aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu ở bệnh nhân dùng thuốc kháng vitamin K lên gấp 2 lần [6]. Đối với nhóm thuốc DOACs, việc dùng kèm aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu từ 1,3 đến 1,6 lần [6].
Một khảo sát tiến cứu năm 2020 trên 108 bệnh nhân ung thư ngoại trú có nguy cơ cao bị thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch cho thấy số lượng tương tác thuốc tiềm ẩn trung bình ở mỗi bệnh nhân dùng warfarin cao hơn hẳn so với các thuốc khác, đạt 3,04 tương tác so với 1,28 ở apixaban, 1,02 ở rivaroxaban và 0,98 ở heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH) [7]. Mức độ nghiêm trọng của tương tác theo phân loại cho thấy ở nhóm apixaban có 1,6% mức độ X, 50,8% mức độ D và 47,5% mức độ C; ở nhóm rivaroxaban có 2,1% mức độ X, 64,9% mức độ D và 33,0% mức độ C; ở nhóm LMWH có 0% mức độ X, 66,7% mức độ D và 33,3% mức độ C; trong khi ở warfarin có 0% mức độ X, 29,4% mức độ D và 70,6% mức độ C [7]. Đáng chú ý, các phối hợp làm tăng đáng kể nguy cơ chảy máu gồm crizotinib dùng chung với apixaban hoặc rivaroxaban, và thuốc ức chế bơm proton dùng chung với warfarin [7].
Tại một nghiên cứu thuần tập hồi cứu năm 2020 trên bệnh nhân ung thư dùng apixaban hoặc rivaroxaban kết hợp với hóa trị, tiêu chí gộp chính gồm tái phát thuyên tắc huyết khối và biến cố chảy máu xảy ra ở 65% bệnh nhân có tương tác thuốc so với 62% ở nhóm không có tương tác [8]. Tỷ lệ tái phát huyết khối và chảy máu nhẹ ghi nhận cao hơn khi dùng chung với thuốc ức chế vi ống chống phân bào, đồng thời tỷ lệ chảy máu nhẹ cũng cao hơn với liệu pháp nội tiết và các tác nhân alkyl hóa [8]. Trong nhóm có tương tác, không có biến cố xuất huyết lớn nào xảy ra ở phân nhóm tương tác mức độ nhẹ so với phân nhóm tương tác từ trung bình đến nặng [8]. Dù vậy, do cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ, tác giả chưa thể khẳng định chắc chắn mức độ tăng thêm của nguy cơ [8].
Dữ liệu thực tế cho thấy rất nhiều biến cố xuất huyết là hoàn toàn có thể phòng tránh được. Nghiên cứu năm 2019 dựa trên hệ thống báo cáo tự phát áp dụng phương pháp P-method ghi nhận có 58 ca (chiếm 22,9%) xuất huyết do thuốc chống đông đường uống là có thể phòng ngừa được, với 68 tiêu chí quan trọng được xác định [1]. Yếu tố nguy cơ phổ biến nhất dẫn đến biến cố xuất huyết có thể phòng ngừa là tuổi cao, cùng các bệnh lý nền kèm theo như tăng huyết áp, đái tháo đường, tổn thương gan hoặc thận, và bệnh mạch máu não [1]. Tiêu chí quan trọng bị vi phạm nhiều nhất liên quan đến chỉ định không phù hợp những loại thuốc có khả năng gây tương tác với thuốc chống đông đường uống [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc cùng thuốc chống đông
Nhiều người bệnh thường mắc phải những quan niệm sai lầm khi duy trì chế độ ăn uống và bồi bổ trong quá trình dùng thuốc:
Quan niệm "thảo mộc tự nhiên luôn lành tính": Hoạt chất từ cây cỏ cũng là các phân tử hóa học. Khi được tinh chế hoặc dùng với nồng độ đậm đặc, chúng đi vào tuần hoàn và tác động đến các enzym gan y hệt như tân dược. Việc dùng tinh dầu cỏ xạ hương nguyên chất hay các loại cao cô đặc hoàn toàn có thể gây gánh nặng tương tác dược lý.
Nghĩ rằng phải kiêng cỏ xạ hương hoàn toàn: Đây là thái cực cực đoan ngược lại. Lượng cỏ xạ hương được sử dụng như một nhánh gia vị tươi hoặc một chút bột khô rắc lên món bít tết, món gà nướng hay bát súp mang lại hàm lượng hoạt chất rất thấp. Ở mức ẩm thực này, thảo mộc chỉ đóng vai trò tạo mùi thơm và được dung nạp an toàn qua đường tiêu hóa mà không làm biến động nồng độ thuốc trong máu.
Cho rằng thuốc thế hệ mới DOACs không bị ảnh hưởng: Nhiều bệnh nhân nghĩ rằng chỉ có warfarin mới bị tương tác thức ăn và thảo dược, còn thuốc thế hệ mới như rivaroxaban hay apixaban thì an toàn tuyệt đối. Thực tế, các thuốc thế hệ mới vẫn phụ thuộc vào hệ thống chuyển hóa enzym CYP3A4 và chất vận chuyển p-glycoprotein [2]. Khi dùng chung nhiều hoạt chất, lợi thế an toàn của DOACs có thể bị suy giảm rõ rệt [6].
Ai nên thận trọng và cách sử dụng cỏ xạ hương đúng cách
Người bệnh cần phân định rõ ràng giữa mục đích nấu ăn hằng ngày và mục đích chữa bệnh bằng thảo dược:
Đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng: Những người cao tuổi, người có tiền sử loét dạ dày, suy giảm chức năng gan thận, hoặc những bệnh nhân đang phải phối hợp nhiều loại thuốc mạn tính cần hết sức thận trọng trước mọi chế phẩm thảo dược mới [1], [6]. Bệnh nhân mới bắt đầu dùng thuốc chống đông trong 90 ngày đầu cũng là đối tượng dễ tổn thương nhất trước nguy cơ biến chứng xuất huyết [3].
Liều lượng và cách chế biến an toàn: Nếu yêu thích hương vị của cỏ xạ hương, bạn hoàn toàn có thể tiếp tục sử dụng như một loại rau gia vị ẩm thực bình thường. Dùng vài nhánh tươi để ướp thịt, rắc một lượng nhỏ lá khô vào nước sốt hay các món nướng gia đình là cách dùng an toàn. Tuyệt đối không tự ý uống tinh dầu cỏ xạ hương, không tự chế các bài thuốc ngâm rượu thảo mộc đặc, và không sử dụng các viên uống thực phẩm chức năng chứa chiết xuất cỏ xạ hương liều cao khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Thời điểm dùng và theo dõi cơ thể: Nên duy trì thói quen ăn uống điều độ, tránh việc ngày ăn quá nhiều thảo mộc lạ, ngày lại nhịn hoàn toàn. Khi ăn các món có nhiều loại rau thơm hay gia vị mới, bạn nên phân bổ đều trong các bữa ăn. Hãy luôn chú ý quan sát những biểu hiện của cơ thể như vết bầm tím bất thường không rõ nguyên nhân dưới da, chảy máu chân răng khi đánh răng, phân đen hoặc nước tiểu sẫm màu để kịp thời thông báo cho nhân viên y tế.
Tóm lại, cỏ xạ hương trong bữa cơm hằng ngày chỉ là một nét chấm phá ẩm thực an toàn và không đáng lo ngại đối với người dùng thuốc chống đông máu. Mối nguy chỉ thực sự xuất hiện khi người bệnh lạm dụng các dạng bào chế cô đặc hoặc tự ý dùng phối hợp nhiều chế phẩm thảo dược làm tăng gánh nặng chuyển hóa. Lắng nghe cơ thể, duy trì khẩu phần điều độ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước bất kỳ sản phẩm bổ sung nào là chìa khóa vàng giúp bạn bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách vững chắc nhất.
