Nhiều người thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, bồn chồn, thỉnh thoảng giật cơ hoặc suy giảm khả năng tập trung mà không rõ nguyên nhân. Những dấu hiệu này hay bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với căng thẳng do công việc hàng ngày.
Thực tế, đây có thể là những triệu chứng lâm sàng sớm của tình trạng thiếu hụt magie tiềm ẩn. Điều đáng nói là các biểu hiện này thường xuất hiện và âm thầm tiến triển rất lâu trước khi các xét nghiệm máu thông thường ghi nhận sự bất thường [1], [2].
Thiếu hụt magie tiềm ẩn: Kẻ giấu mặt khó nhận biết
Magie là một cation thiết yếu phân bố chủ yếu ở khu vực nội bào, tức là nằm bên trong các tế bào và mô [3]. Mức độ tương quan giữa lượng magie trong huyết thanh và tổng lượng magie trong toàn bộ cơ thể rất lỏng lẻo [3]. Cơ thể có cơ chế bù trừ tự nhiên: khi nồng độ trong máu giảm nhẹ, magie từ các kho dự trữ ở xương sẽ được huy động phóng thích ra máu để giữ mức ổn định tạm thời [4].
Chính vì lý do này, một người hoàn toàn có thể bị thiếu magie trong tế bào dù chỉ số xét nghiệm huyết thanh vẫn trả về kết quả bình thường [2]. Tình trạng này được gọi là thiếu magie tiềm ẩn (subclinical magnesium deficiency) hoặc thiếu magie mạn tính thể ẩn [1], [4]. Thiếu hụt tiềm ẩn không biểu hiện thành các triệu chứng cấp tính rầm rộ nên thường bị các bác sĩ lâm sàng bỏ sót [1].
Ước tính có khoảng 10% đến 30% dân số được coi là khỏe mạnh thực chất lại rơi vào trạng thái thiếu hụt magie tiềm ẩn, dựa trên ngưỡng nồng độ huyết thanh dưới 0,80 mmol/L [2]. Một số nghiên cứu cũng cho thấy thiếu magie mạn tính thể ẩn có thể bắt đầu hình thành ngay khi nồng độ huyết thanh giảm xuống dưới mức 0,85 mmol/L [4].
Các dấu hiệu lâm sàng sớm xuất hiện trước khi xét nghiệm máu phát hiện
Do thiếu hụt ở mức độ nhẹ hoặc tiềm ẩn chưa làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ ion trong máu, các triệu chứng ban đầu thường rất mơ hồ và không đặc hiệu [4]. Người bệnh thường trải qua cảm giác mệt mỏi kéo dài, suy nhược cơ thể và xuất hiện các cơn co cơ nhẹ [4].
Về mặt thần kinh và tâm lý, sự thiếu hụt magie ở giai đoạn sớm gây ra cảm giác cáu kỉnh, bồn chồn, lo âu mức độ nhẹ và thờ ơ [5], [4]. Những biểu hiện tâm thần này không đặc hiệu, có thể biến thiên từ trạng thái hờ hững mất động lực cho tới các rối loạn nặng hơn [5].
Ngoài ra, hệ tiêu hóa cũng có thể phát đi tín hiệu cảnh báo thông qua các rối loạn tiêu hóa nhẹ không rõ lý do [4]. Ở cấp độ thần kinh tinh vi, thiếu hụt ion nội bào này còn làm thay đổi nhẹ khả năng chú ý, sự phối hợp vận động và chức năng vận động thị giác, dù khả năng ngôn ngữ và trí tuệ lời nói hầu như không bị ảnh hưởng [3].
Chỉ khi tình trạng chuyển sang thể nặng với nồng độ magie huyết thanh giảm sâu dưới 0,4 mmol/L, các triệu chứng cơ bản mới trở nên rõ rệt như yếu cơ nghiêm trọng, run rẩy, co giật, co cứng tetany, cùng hàng loạt bất thường điện tâm đồ và rối loạn nhịp tim [4].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì về tình trạng thiếu magie ẩn?
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và khảo sát dịch tễ để làm rõ phạm vi cũng như ảnh hưởng của sự suy giảm magie trong mô:
Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi năm 2018 trên các bệnh nhân ngoại trú xơ gan còn bù cho thấy 83% đối tượng nghiên cứu (trong số 29 bệnh nhân được đưa vào phân tích) có kết quả kiểm tra nhận thức bất thường phù hợp với bệnh não gan tối thiểu [3]. Đáng chú ý, chỉ 10% bệnh nhân bị hạ magie máu khi xét nghiệm thông thường, nhưng có tới 33,3% thực sự bị giảm nồng độ magie nội bào [3]. Nồng độ magie nội bào và huyết thanh ban đầu tương quan thuận với hiệu suất thực hiện các bài kiểm tra nhận thức [3]. Nghiên cứu này chỉ ra thiếu hụt magie ảnh hưởng đến chức năng nhận thức ngay cả khi không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt, dù hạn chế là cỡ mẫu khá nhỏ [3].
Một nghiên cứu dịch tễ tổng hợp năm 2019 đánh giá trên nhóm dân số không chọn lọc khoảng 16.000 người tại Đức cho thấy tỷ lệ hạ magie máu (dưới 0,76 mmol/L) là khoảng 14,5% [2]. Mức độ này xuất hiện nhiều hơn ở nữ giới và bệnh nhân ngoại trú; riêng ở phụ nữ cao tuổi, tỷ lệ lên tới khoảng 30% [2]. Đáng lưu ý, có tới 33,7% toàn bộ dân số trong khảo sát có mức magie dưới mức tối ưu [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng magie ion hóa trong hồng cầu là một trong những thông số xét nghiệm tốt nhất để đánh giá tình trạng thiếu hụt, khi phát hiện 36,5% bệnh nhân nặng sau phẫu thuật bị thiếu magie dựa trên chỉ số tế bào máu này [2].
Trong một nghiên cứu năm 2004 trên trẻ em và thanh thiếu niên mắc bệnh celiac (5-18 tuổi), thử nghiệm tải magie tĩnh mạch cho thấy tỷ lệ thiếu magie là 19,6% ở nhóm được điều trị bằng chế độ ăn không gluten, 21,4% ở nhóm celiac tiềm ẩn chưa điều trị, và 25% ở nhóm đối chứng khỏe mạnh [6]. Nồng độ magie trong hồng cầu giảm lần lượt ở mức 14,6%, 25% và 12,5%, trong khi nồng độ magie huyết thanh chỉ giảm lần lượt là 7,3%, 3,6% và 0% [6]. Kết quả này cho thấy xét nghiệm huyết thanh bỏ sót rất nhiều trường hợp thiếu hụt nội bào thực tế, và tình trạng này chịu tác động trực tiếp từ chế độ ăn mất cân bằng [6].
Một báo cáo năm 2020 nhấn mạnh thêm rằng trong nhóm người được sàng lọc về căng thẳng thần kinh, có gần một nửa (~44%) mắc chứng thiếu magie tiềm ẩn mạn tính với nồng độ dưới 0,85 mmol/L [4].
Hệ lụy lâu dài nếu không phát hiện sớm
Dù không gây ra triệu chứng rầm rộ ngay lập tức, thiếu magie tiềm ẩn mạn tính để lại những hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe tim mạch và chuyển hóa [1], [7]. Nghiên cứu chỉ ra đây là nguyên nhân chính nhưng chưa được công nhận đầy đủ dẫn tới các bệnh lý tim mạch nguy hiểm [1].
Cụ thể, thiếu hụt kéo dài có thể dẫn đến tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, vôi hóa động mạch, xơ vữa động mạch, suy tim và gia tăng nguy cơ hình thành huyết khối [1]. Ngoài ra, sự thiếu hụt này tác động tiêu cực đến quá trình chuyển hóa carbohydrate và chất béo, làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường týp 2, loãng xương và hội chứng chuyển hóa [7], [4].
Ở phụ nữ sau mãn kinh bị loãng xương, tình trạng thiếu hụt magie đã được phát hiện lên tới 84% khi thực hiện chẩn đoán bằng hàm lượng magie trong xương bè và nghiệm pháp tải magie [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi đánh giá magie
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng kết quả xét nghiệm máu bình thường đồng nghĩa với việc cơ thể có đủ magie [2]. Dải tham chiếu magie huyết thanh thông thường nằm trong khoảng 0,7 đến 1,0 mmol/L, và hạ magie máu lâm sàng chỉ được xác định khi nồng độ dưới 0,7 mmol/L [4]. Do đó, người có nồng độ từ 0,7 đến 0,85 mmol/L vẫn có thể đang bị thiếu hụt mức độ tế bào mà không hề hay biết [2], [4].
Một sai lầm kỹ thuật khác là sự nhầm lẫn giữa giá trị nồng độ magie đo trong huyết thanh và huyết tương [7]. Sự nhầm lẫn này dẫn đến các sai số nghiêm trọng trong chẩn đoán và khiến tình trạng thiếu hụt magie (mã E61.2 theo phân loại ICD-10) bị bỏ sót trên diện rộng [7].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ những bệnh nhân mắc bệnh lý tiêu hóa nặng hoặc suy dinh dưỡng mới thiếu hụt vi chất này [5]. Thực tế, các khảo sát dinh dưỡng tại nhiều quốc gia chỉ ra rằng phần lớn dân số bình thường đều có chế độ ăn không cung cấp đủ magie từ thực phẩm [4].
Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Tình trạng thiếu magie tiềm ẩn có thể xảy ra ở bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao hơn hẳn:
- Người cao tuổi: Tỷ lệ thiếu hụt magie và kali ở người cao tuổi lên tới khoảng 20%, đặc biệt ở phụ nữ lớn tuổi tỷ lệ hạ magie máu có thể lên tới 30% [2].
- Người dùng thuốc lợi tiểu kéo dài: Việc sử dụng thuốc lợi tiểu làm tăng đào thải khoáng chất qua nước tiểu, gây ra tác dụng phụ thiếu hụt vi chất [5], [2].
- Người bệnh sau phẫu thuật hoặc nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch: Việc hút dịch dạ dày kéo dài và truyền dịch không chứa magie có thể nhanh chóng gây thiếu hụt cấp, thường bị các triệu chứng của bệnh chính che lấp [8].
- Người bị hội chứng kém hấp thu, nghiện rượu mạn tính hoặc bệnh nhân xơ gan [3], [5].
- Người đang trải qua căng thẳng (stress) mạn tính [4].
Phương pháp chẩn đoán chuyên sâu và giải pháp cải thiện
Để xác định chính xác tình trạng thiếu hụt khi nghi ngờ lâm sàng, bác sĩ có thể kết hợp nhiều phương pháp bổ trợ [7]. Chẩn đoán có thể được củng cố bằng nghiệm pháp tải magie, định lượng magie trong nước tiểu, hoặc đo nồng độ magie trong hồng cầu và các chất nền sinh học khác [5], [2], [7]. Bảng câu hỏi tần suất thực phẩm cũng là công cụ hữu ích để đánh giá lượng cung cấp từ bữa ăn [7], [6].
Về mặt can thiệp, bù magie có thể được thực hiện qua đường uống hoặc đường tiêm bắp/tĩnh mạch tùy thuộc vào mức độ và tình trạng bệnh lý theo chỉ định y khoa [5]. Magie oxit là một trong những dạng bổ sung đường uống từng được sử dụng trong các nghiên cứu lâm sàng [3].
Trong đời sống hàng ngày, điều chỉnh chế độ ăn uống là biện pháp an toàn và nền tảng nhất. Cần xây dựng khẩu phần ăn cân bằng, tránh phụ thuộc vào thực phẩm chế biến sẵn. Khi nghi ngờ có dấu hiệu thiếu hụt hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, người bệnh không nên tự ý dùng các loại viên uống bổ sung liều cao mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm và tư vấn phác đồ phù hợp.
