Nhiều người chạy bộ đường dài có thói quen uống một liều thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID), phổ biến nhất là ibuprofen, ngay trước khi thi đấu hoặc xuất phát. Mục đích thường thấy là để phòng ngừa cơn đau cơ, chống viêm và giúp cơ thể chịu đựng cự ly thi đấu tốt hơn [1]. Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe của thận.

Dùng thuốc giảm đau NSAID trước và trong khi chạy cự ly dài làm gia tăng đáng kể nguy cơ tổn thương thận cấp tính [1], [2]. Sự kết hợp giữa tác dụng co mạch thận của thuốc, tình trạng mất nước và áp lực tuần hoàn do vận động kéo dài tạo thành mối đe dọa trực tiếp lên các tiểu cầu thận [2], [3].

Thói quen lạm dụng thuốc giảm đau trong thể thao

Tỷ lệ vận động viên sức bền sử dụng thuốc giảm đau là rất cao. Khảo sát tại các sự kiện thể thao cho thấy có tới 75% người tham gia chạy siêu marathon (ultramarathon) sử dụng thuốc giảm đau NSAID trong suốt thời gian thi đấu [2]. Trong một khảo sát trên 806 chân chạy phong trào tại giải Parkrun ở Anh công bố năm 2020, tỷ lệ người sử dụng NSAID trong vòng 12 tháng lên tới 87,8% [4]. Trong nhóm này, ibuprofen là loại thuốc được dùng phổ biến nhất với tỷ lệ 81,1% [4].

Các vận động viên đua xe đạp địa hình và chạy cự ly dài cũng báo cáo xu hướng tương tự [1]. Trong một nghiên cứu năm 2018, ibuprofen chiếm 86% đến 87% tổng lượng thuốc giảm đau được những người chạy bộ dùng [1]. Mục đích hàng đầu thúc đẩy họ dùng thuốc là để giảm đau, phòng ngừa đau cơ do vận động cường độ cao, cũng như xử lý các chấn thương và tình trạng viêm nhiễm có sẵn [1].

Dù lạm dụng phổ biến, kiến thức y tế về nguy cơ của thuốc lại rất hạn chế. Có tới 50% số người chạy dùng thuốc mà không có bất kỳ lời khuyên hay hướng dẫn y tế nào [4]. Khoảng một phần ba người tham gia từng gặp tác dụng phụ không mong muốn, đa số là các vấn đề tiêu hóa [4]. Đến 94% người chạy bày tỏ mong muốn có thêm thông tin khoa học rõ ràng về cả lợi ích lẫn nguy hại của nhóm thuốc này [4].

Cơ chế khiến NSAID đe dọa thận khi chạy đường dài

Để hiểu vì sao NSAID nguy hiểm trên đường chạy, cần nhìn vào cách cơ thể thích ứng với vận động nặng. Khi chạy đường dài, cơ thể tái phân phối lưu lượng máu: máu được ưu tiên dồn đến các cơ bắp đang hoạt động và bề mặt da để hạ nhiệt. Hậu quả là lưu lượng máu nuôi dưỡng thận bị suy giảm tự nhiên [3]. Sự thay đổi huyết động này làm thay đổi tính thấm của cầu thận và khởi phát rối loạn chức năng ống thận [3].

Hiện tượng suy giảm chức năng thận có thể hồi phục sau vận động nặng vốn là một phản ứng sinh lý thường thấy trong y học thể thao [3]. Tuy nhiên, thận duy trì dòng máu nuôi dưỡng tối thiểu thông qua việc tiết ra các hoạt chất prostaglandin có tác dụng làm giãn mạch tại cầu thận. Các thuốc NSAID như ibuprofen hoạt động bằng cách ức chế quá trình này, dẫn tới việc làm giảm dòng máu tưới thận [3].

Khi người chạy bị mất nước do mồ hôi, huyết động suy giảm lại bị cộng hưởng với tác động ức chế giãn mạch của thuốc [2], [3]. Sự kết hợp này cắt đứt cơ chế bù trừ tự nhiên của cơ thể. Ngoài ra, trong môi trường vận động gắng sức, ibuprofen còn được ghi nhận là thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân và làm tăng nồng độ nội độc tố lipopolysaccharide trong máu [3]. Hậu quả là tế bào thận bị thiếu máu cục bộ, dễ dẫn tới tổn thương ống thận hoặc suy giảm chức năng lọc cấp tính [5], [3].

Bằng chứng lâm sàng về nguy cơ tổn thương thận

Mối nguy hiểm của việc dùng NSAID đã được ghi nhận trực tiếp qua các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên vận động viên chạy cự ly dài.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đa trung tâm công bố năm 2017 đã theo dõi 89 vận động viên tham gia giải chạy siêu cự ly 80 km (50 dặm) tại các địa hình sa mạc khắc nghiệt như Gobi, Atacama, Ecuador và Sri Lanka [2]. Người tham gia được phân ngẫu nhiên dùng ibuprofen liều 400 mg mỗi 4 giờ hoặc dùng giả dược [2]. Tiêu chí đánh giá tổn thương thận cấp tính (AKI) dựa trên sự gia tăng creatinin huyết thanh (mức nguy cơ tăng 1,5 lần hoặc mức tổn thương tăng gấp 2 lần) [2].

Kết quả cho thấy, tỷ lệ tổn thương thận cấp tính toàn đoàn là 44% [2]. Tuy nhiên, nhóm uống ibuprofen có tới 52% (22 người) bị tổn thương thận cấp, so với 34% (16 người) ở nhóm dùng giả dược [2]. Sự chênh lệch tỷ lệ này là 18% (với khoảng tin cậy 95% từ -4% đến 41%, tỷ số chênh OR 2,1) [2].

Nghiên cứu tính toán được chỉ số "số người cần gây hại" (Number Needed to Harm - NNH) là 5,5 [2]. Điều này đồng nghĩa cứ khoảng 5 đến 6 người chạy dùng ibuprofen thì sẽ có thêm một ca tổn thương thận cấp tính so với không dùng [2]. Bên cạnh đó, mức độ tổn thương ở nhóm dùng thuốc cũng nặng nề hơn (mức nguy cơ là 38% so với 26%; mức tổn thương là 14% so với 9%) [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tình trạng sụt cân càng lớn (mất nước trung bình -1,3%) càng làm tăng nguy cơ tổn thương thận với tỷ số chênh 1,24 [2].

Không chỉ ở các cự ly siêu dài, cự ly bán marathon (21 km) cũng ghi nhận ảnh hưởng tiêu cực của thuốc. Một nghiên cứu công bố năm 2020 theo dõi các chân chạy phong trào cự ly bán marathon chỉ sau một liều duy nhất 400 mg ibuprofen [3]. Kết quả cho thấy xuất hiện tình trạng rối loạn chức năng thận thông qua việc tăng nồng độ creatinin niệu, albumin, NGAL (chỉ dấu sinh học tổn thương ống thận) và xuất hiện tiểu máu [3].

Hiểu lầm phổ biến: Uống thuốc có giúp giảm đau cơ và tăng thành tích?

Đa số người chạy dùng NSAID vì tin rằng thuốc sẽ phòng ngừa chứng đau nhức cơ bắp do các chuyển động co cơ lệch tâm gây ra khi chạy xuống dốc [1]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học cho thấy ibuprofen không mang lại tác dụng có lợi nào trong việc làm giảm tình trạng đau nhức cơ do tổn thương sợi cơ gây nên [1].

Mặt khác, không có bằng chứng thuyết phục nào chứng minh NSAID giúp cải thiện thành tích chạy bộ hoặc nâng cao khả năng chịu đựng [3]. Một bài tổng quan và phân tích gộp năm 2020 chỉ ra rằng việc sử dụng ibuprofen liều tối đa không kê đơn thậm chí còn làm suy giảm khả năng thích nghi về sức mạnh và phì đại cơ bắp trong quá trình tập luyện sức mạnh ở người trẻ tuổi [6]. Do đó, việc tự ý dùng thuốc trước khi chạy để "dự phòng cơn đau" hoàn toàn không đem lại lợi ích thể lực như kỳ vọng mà chỉ đẩy người chạy vào vùng nguy hiểm [1], [3].

Hơn nữa, nhiều vận động viên thường có xu hướng sử dụng liều lượng bất hợp lý trong thi đấu, chẳng hạn kết hợp cùng lúc nhiều loại thuốc NSAID khác nhau trong một ngày, dùng đường tiêm hoặc tự ý tăng liều cao vượt mức kiểm soát [6]. Những hành vi này làm tăng vọt độc tính của thuốc lên nhiều cơ quan [6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mọi người chạy đều có thể đối mặt với nguy cơ suy giảm chức năng thận nếu dùng thuốc trong điều kiện mất nước, nhưng một số nhóm có độ rủi ro cao hơn đáng kể:

  • Người tham gia thi đấu cự ly dài và siêu dài: Khoảng cách chạy càng dài kết hợp với việc dùng liều NSAID càng cao thì xác suất tổn thương thận càng lớn [3]. Tình trạng mất nước nặng và sự suy giảm tuần hoàn kéo dài biến việc uống thuốc thành một tác nhân phá hủy trực tiếp [2], [3].

  • Vận động viên lớn tuổi: Người có tuổi tác cao hơn thường có xu hướng tìm đến các thuốc NSAID do chấn thương hoặc các vấn đề sức khỏe mãn tính tích lũy [1], [3]. Nghiên cứu dịch tễ trên 183.446 bệnh nhân lớn tuổi (độ tuổi trung bình 78 tuổi) cho thấy việc dùng ibuprofen làm tăng đáng kể nguy cơ tổn thương thận cấp tính dẫn đến nhập viện (tỷ số tỷ lệ RR = 1,73 so với celecoxib) [7].

  • Trẻ em và thiếu niên: Trong y khoa, tổn thương thận cấp do NSAID có liên quan mật thiết đến tình trạng thiếu hụt thể tích tuần hoàn và sốt cao [5]. Ở nhóm trẻ bị viêm dạ dày ruột cấp tính, trẻ dùng ibuprofen có tỷ lệ tổn thương thận cấp lên tới 54%, so với 26% ở trẻ không dùng, với tỷ số chênh OR là 2,47 [5]. Trẻ càng nhỏ tuổi nguy cơ độc tính trên thận càng cao [5]. Do đó, tuyệt đối không dùng thuốc bừa bãi cho vận động viên trẻ tuổi khi thi đấu trong tình trạng thiếu nước.

  • Người có tiền sử chấn thương và đau cơ kéo dài: Khảo sát cho thấy nhóm này thường có xu hướng lạm dụng thuốc mạn tính với liều lượng thiếu kiểm soát [4].

Áp dụng thực tế an toàn cho người chạy bộ

Để bảo vệ chức năng thận và duy trì phong độ tập luyện bền vững, người tham gia các bộ môn sức bền cần thay đổi tư duy dùng thuốc:

Không dùng thuốc dự phòng trước khi xuất phát: Bỏ hoàn toàn thói quen uống ibuprofen hoặc các thuốc NSAID khác trước hoặc trong suốt cuộc đua [1], [2]. Hãy để cơ thể phản ánh cảm giác đau một cách tự nhiên; cơn đau là tín hiệu báo động giúp vận động viên điều chỉnh guồng chân hoặc dừng lại kịp thời để tránh chấn thương gân cơ nặng hơn.

Chỉ dùng sau khi đã bù đủ nước: Nếu gặp chấn thương thực thể sau khi hoàn thành cự ly và được bác sĩ chỉ định dùng NSAID, chỉ sử dụng thuốc khi cơ thể đã được bù đủ nước, tim mạch đã ổn định và không còn hiện tượng mất nước [5]. Dữ liệu lâm sàng cho thấy suy giảm chức năng thận cấp tính sau dùng thuốc có thể trở về mức bình thường trong vòng 3 đến 9 ngày sau khi bù nước đầy đủ và ngừng thuốc [5].

Ưu tiên các biện pháp phục hồi không dùng thuốc: Thay vì trông cậy vào thuốc giảm đau, người chạy nên áp dụng các phương pháp phục hồi cơ sinh học như giãn cơ tĩnh, ngâm bồn nước mát, chườm lạnh các khớp bị sưng và đảm bảo giấc ngủ sâu.

Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu có tiền sử bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc thận, bất kỳ việc sử dụng thuốc giảm đau nào cũng phải thông qua tư vấn của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý kết hợp nhiều loại NSAID hoặc tăng liều ngoài hướng dẫn [6], [8].

Lời kết

Việc sử dụng thuốc giảm đau NSAID trước khi chạy cự ly dài không giúp cải thiện thành tích hay giảm đau mỏi cơ như nhiều người vẫn lầm tưởng [1], [6]. Trái lại, thuốc tạo ra nguy cơ trực tiếp gây tổn thương thận cấp tính khi kết hợp với tình trạng gắng sức kéo dài và mất nước [2], [3]. Hãy lắng nghe cơ thể, bù nước đầy đủ và chỉ dùng thuốc khi thực sự cần thiết dưới sự hướng dẫn của cán bộ y tế để bảo vệ an toàn cho đôi thận của bạn.