Cơn sốt viên bổ khớp và kỳ vọng "mọc lại sụn"

Nhiều người trung niên và người cao tuổi thường tìm đến glucosamine cùng chondroitin như cứu cánh cho chứng đau nhức đầu gối dai dẳng. Không ít lời quảng cáo ví von bộ đôi này có thể làm "tươi mới khớp xương", giúp sụn mọc lại dày dặn như thời trẻ.

Tuy nhiên, giới y khoa chưa bao giờ xem hai hoạt chất này là thần dược tái tạo mô sụn. Các bằng chứng thực tế cho thấy tác dụng giảm đau hay bảo tồn khe khớp của chúng khiêm tốn hơn nhiều so với kỳ vọng của số đông.

Lời giải khoa học: Khớp thoái hóa có thể tự làm mới?

Câu trả lời ngắn gọn: Glucosamine và chondroitin không có khả năng đảo ngược tổn thương cấu trúc để mọc lại lớp sụn đã mất do thoái hóa.

Ở người trưởng thành, sụn khớp là cấu trúc vô mạch, khả năng tự hồi phục khi đã mòn rách gần như bằng không. Dữ liệu từ các nghiên cứu hiện tại chỉ ra rằng hoạt chất này chỉ hỗ trợ cải thiện chuyển hóa tế bào ở mức nhất định, làm chậm một phần nhỏ tốc độ hẹp khe khớp, chứ không tạo ra lớp sụn mới để thay thế phần đã thoái hóa [1], [2].

Cơ chế tác động: Lý thuyết phòng thí nghiệm khác thực tế thế nào?

Thoái hóa khớp phát sinh do sự mất cân bằng giữa quá trình tổng hợp và phân hủy chất nền proteoglycan trong mô sụn [3]. Glucosamine là tiền chất trung gian trong chu trình sinh tổng hợp mucopolysaccharide, đóng vai trò then chốt quyết định lượng sản xuất proteoglycan [3].

Tại phòng thí nghiệm, chondroitin sulfate cùng glucosamine sulfate thể hiện ảnh hưởng tích cực lên quá trình chuyển hóa của tế bào sụn khớp, tế bào màng hoạt dịch và tế bào xương dưới sụn ở người [1]. Chúng hỗ trợ gia tăng tổng hợp collagen loại II, thúc đẩy tạo proteoglycan, ức chế một số chất trung gian gây viêm cùng enzyme tiêu hủy protein [1]. Những hoạt chất này cũng làm giảm tỷ lệ chết tế bào và cải thiện sự cân bằng đồng hóa - dị hóa của chất nền ngoại bào [1].

Dẫu vậy, hiệu ứng sinh học vượt trội trong ống nghiệm rất khó chuyển giao trọn vẹn vào cơ thể sống. Khi tiến hành thử nghiệm trên mô hình thỏ bị thoái hóa khớp gối thực nghiệm năm 2017, các phác đồ kết hợp gồm chondroitin sulfate 1200 mg/ngày cùng glucosamine sulfate 1500 mg/ngày hoặc glucosamine hydrochloride 1500 mg/ngày đều không thay đổi được mức độ tổn thương sụn [4]. Liệu pháp kết hợp trên thỏ cũng không cải thiện tình trạng viêm màng hoạt dịch, không làm giảm các chất trung gian gây viêm, không ức chế men metalloproteinase và không ngăn được đà sụt giảm mật độ khoáng xương dưới sụn [4].

Những nghiên cứu quy mô lớn ghi nhận kết quả ra sao?

Hiệu quả lâm sàng của bộ đôi này trên người từng được khảo sát qua nhiều thử nghiệm với nhiều phương thức can thiệp và thiết kế nghiên cứu khác nhau.

Vào năm 2000, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên 57 bệnh nhân thoái hóa khớp gối đã so sánh việc dùng glucosamine sulfate tiêm tĩnh mạch hàng ngày kết hợp 800 mg chondroitin sulfate đường uống với giả dược [3]. Kết quả ghi nhận nhóm điều trị bằng glucosamine có sự thuyên giảm triệu chứng lâm sàng rõ rệt về đau khớp khi nghỉ ngơi, khi vận động và khi sờ nắn, cũng như cải thiện tầm vận động khớp (p < 0.01), trong khi nhóm giả dược không có cải thiện đáng kể [3]. Nghiên cứu này ghi nhận tính an toàn cao, không gặp tác dụng ngoại ý hay biến đổi xét nghiệm máu, song giới hạn nằm ở quy mô mẫu nhỏ và đường dùng tiêm tĩnh mạch vốn không phổ biến trong tiêu dùng đại trà [3].

Đến năm 2006, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược lớn hơn rất nhiều với 1583 bệnh nhân thoái hóa khớp gối đã đánh giá tiêu chí giảm 20% mức độ đau gối theo thang đo WOMAC sau 24 tuần [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ đáp ứng giữa các nhóm không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê: nhóm giả dược đạt 60%, nhóm glucosamine đạt 64%, nhóm chondroitin sulfate đạt 65% và nhóm phối hợp đạt 67% [5]. Dù vậy, phân tích dưới nhóm chỉ ra rằng ở những bệnh nhân đau từ vừa đến nặng, sự suy giảm cơn đau có ý nghĩa thống kê [5]. Khi đánh giá bằng thang điểm OMERACT-OARSI nhạy hơn, nhóm dùng liệu pháp phối hợp cũng cho đáp ứng tốt hơn [5].

Năm 2010, một phân tích gộp mạng lưới (network meta-analysis) tổng hợp dữ liệu từ 10 thử nghiệm lớn trên 3803 bệnh nhân thoái hóa khớp háng hoặc khớp gối [2]. Tiêu chí khác biệt tối thiểu có ý nghĩa lâm sàng về mức giảm đau so với giả dược được định trước là -0,9 cm trên thang đo nhìn trực quan (VAS) 10 cm [2]. Kết quả cho thấy mức chênh lệch giảm đau thực tế chỉ đạt -0,4 cm đối với glucosamine, -0,3 cm đối với chondroitin và -0,5 cm đối với dạng phối hợp [2]. Không có ước tính nào vượt qua ngưỡng khác biệt lâm sàng có ý nghĩa [2]. Về cấu trúc, mức chênh lệch thu hẹp độ rộng khe khớp tối thiểu giữa các nhóm can thiệp và giả dược là rất nhỏ, với khoảng tin cậy 95% phủ qua số 0 [2]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu độc lập không nhận tài trợ thương mại cho thấy hiệu quả can thiệp nhỏ hơn so với các nghiên cứu do doanh nghiệp tài trợ (p = 0,02 cho tương tác) [2].

Nghiên cứu quan sát đoàn hệ công bố năm 2016 theo dõi 1625 người chưa từng dùng thuốc từ ban đầu thuộc cơ sở dữ liệu Sáng kiến Thoái hóa khớp (Osteoarthritis Initiative) suốt 4 năm [6]. Áp dụng mô hình cấu trúc cận biên nhằm kiểm soát các yếu tố gây nhiễu biến thiên theo thời gian, kết quả theo dõi những người dùng glucosamine/chondroitin trong 1, 2 và 3 năm không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa lâm sàng so với người không dùng [6]. Cụ thể, các chỉ số sau hiệu chỉnh gồm điểm đau WOMAC là 0,68 (KTC 95%: -0,16 đến 1,53), độ cứng khớp WOMAC là 0,41 (KTC 95%: 0 đến 0,82), chức năng vận động WOMAC là 1,28 (KTC 95%: -1,23 đến 3,79) và độ rộng khe khớp (JSW) là 0,11 (KTC 95%: -0,21 đến 0,44) [6].

Năm 2022, một phân tích gộp khác dựa trên 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với 764 mẫu đã kết luận rằng phối hợp chondroitin và glucosamine cho hiệu quả vượt trội hơn phác đồ thường quy, giúp hạ điểm đau khớp, giảm đau khi ấn, giảm sưng và cải thiện rối loạn chức năng (Z = 6,89, P < 0,00001) mà không làm tăng tác dụng phụ [7]. Tuy nhiên, nhóm tác giả cũng lưu ý lượng nghiên cứu đưa vào còn ít và có nguy cơ sai lệch xuất bản [7].

Mới đây nhất, một phân tích gộp năm 2023 trên 8 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên gồm 3793 bệnh nhân thoái hóa khớp gối (1067 người dùng dạng phối hợp và 2726 người dùng liệu pháp khác hoặc giả dược) cho thấy nhóm kết hợp có ưu thế vượt trội về tổng điểm WOMAC so với giả dược (MD = -12,04; KTC 95%: -22,33 đến -1,75; p = 0,02) [8]. Điểm cứng khớp WOMAC của nhóm kết hợp cũng tốt hơn nhóm chỉ dùng chondroitin đơn lẻ (MD = -4,70; KTC 95%: -8,57 đến -0,83) [8]. Về tiêu chí thu hẹp khe khớp (JSN), nhóm kết hợp cho thấy mức giảm nhẹ tốc độ hẹp khe khớp so với giả dược (MD = -0,09; KTC 95%: -0,18 đến -0,00; p = 0,04), dù thang điểm đau VAS không ghi nhận khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa các nhóm so sánh [8].

Bằng chứng hiện nay nói lên điều gì?

Các tài liệu tổng quan y khoa cho thấy glucosamine sulfate và chondroitin sulfate có thể mang lại một số lợi ích nhỏ trong việc hỗ trợ triệu chứng và làm chậm nhẹ tốc độ hẹp khe khớp gối [1], [8]. Chính vì hiệu quả thực tế còn gây nhiều tranh luận và mức độ tác động không đồng nhất giữa các thử nghiệm lâm sàng, một số hiệp hội quốc tế đã đưa các hoạt chất này vào hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp gối và khớp háng, trong khi một số tổ chức khác lại không khuyến cáo hoặc chỉ khuyến cáo có điều kiện [1]. Thậm chí có phân tích gộp khuyến nghị các cơ quan y tế và bảo hiểm không nên chi trả cho các chế phẩm này [2].

Người bệnh không nên kỳ vọng chúng sẽ chữa lành hoàn toàn ổ khớp hay tái sinh lớp sụn dày dặn. Mức độ cải thiện nếu có chỉ dừng lại ở việc giảm nhẹ cảm giác cứng khớp, hỗ trợ giảm đau ở nhóm bệnh nhân vừa và nặng, hoặc làm chậm một phần rất khiêm tốn tiến trình hẹp khoảng trống khớp xương [5], [1], [8].

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Nhiều người lầm tưởng uống glucosamine liều càng cao thì sụn mọc lại càng nhanh. Trên thực tế, sụn không phải là mô có khả năng bồi đắp tùy tiện bằng dinh dưỡng qua đường uống; việc bổ sung chỉ nhằm hỗ trợ chuyển hóa tế bào sụn hiện hữu [1].

Một ngộ nhận khác là xem hoạt chất này như thuốc giảm đau tức thì. Khác với thuốc chống viêm không steroid hay giảm đau thông thường, glucosamine và chondroitin đòi hỏi thời gian can thiệp kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng mới ghi nhận được thay đổi nhỏ trên thang điểm lâm sàng [5], [3], [8].

Nhiều người cũng tin rằng mọi dạng điều chế đều có tác dụng ngang nhau. Tuy nhiên, các dạng muối khác nhau như glucosamine sulfate và glucosamine hydrochloride có thể đem lại các phản ứng sinh học khác nhau khi đưa vào đánh giá [4], [1].

Nhóm đối tượng nào cần cẩn trọng?

Dù các phân tích lâm sàng cho thấy chondroitin kết hợp glucosamine có độ an toàn khá tốt và không tạo ra sự khác biệt lớn về biến cố bất lợi so với đơn trị liệu hay giả dược [3], [7], người bệnh vẫn cần thận trọng.

Bệnh nhân mắc các bệnh nền mạn tính, người đang điều trị đa thuốc hoặc người có cơ địa dị ứng nên hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung. Việc tự ý sử dụng dài ngày mà không có sự theo dõi y khoa có thể gây tốn kém không cần thiết, đặc biệt khi các nghiên cứu độc lập chứng minh hiệu quả giảm đau thực tế của hoạt chất này không vượt trội rõ ràng so với giả dược [2]. Glucosamine và chondroitin tuyệt đối không thể thay thế cho các chỉ định y khoa chuyên sâu khi khớp đã thoái hóa nặng.

Cách tiếp cận thực tế cho người thoái hóa khớp

Nếu có ý định dùng thử, người bệnh nên tham khảo các mức liều thường dùng trong nghiên cứu y khoa: glucosamine sulfate 1500 mg/ngày kết hợp cùng chondroitin sulfate 800 mg đến 1200 mg/ngày [3], [4]. Các chế phẩm này thường được sản xuất dưới dạng viên uống hàng ngày, dùng kèm trong bữa ăn hoặc theo hướng dẫn của thầy thuốc.

Để duy trì chức năng vận động toàn diện, việc uống thực phẩm bổ sung chỉ đóng vai trò thứ yếu. Người bệnh cần tập trung vào các giải pháp đã được chứng minh hiệu quả bền vững: kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên đầu gối, duy trì các bài tập thể dục nhẹ nhàng như đạp xe, bơi lội, đi bộ trên nền phẳng để tăng cường sức mạnh khối cơ quanh khớp, và uống đủ nước mỗi ngày.

Kết luận

Glucosamine và chondroitin không thể "tái tạo" hay làm mọc lại sụn khớp đã thoái hóa, mà chỉ có thể đem lại lợi ích khiêm tốn trong việc giảm triệu chứng đau hoặc làm chậm nhẹ tốc độ hẹp khe khớp ở một số đối tượng nhất định [1], [8], [2]. Người bệnh nên nhìn nhận sản phẩm bổ sung một cách tỉnh táo, tránh đặt kỳ vọng thái quá và luôn trao đổi với bác sĩ để thiết lập một phác đồ vận động, điều trị khoa học, bảo tồn khớp bền lâu.