Hít khói thuốc thụ động làm tăng nguy cơ ung thư phổi bao nhiêu %?

Nhiều người cả đời chưa từng châm một điếu thuốc lá nhưng vẫn lo sợ mắc các bệnh nan y đường hô hấp chỉ vì thường xuyên hít phải khói thuốc từ người thân hoặc đồng nghiệp. Cảm giác khó chịu do mùi khói nồng nặc và nỗi bất an về sức khỏe nơi công sở hay trong gia đình là thắc mắc phổ biến của không ít người không hút thuốc. Liệu việc chỉ ngửi khói thuốc thụ động có thực sự làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi và con số rủi ro cụ thể là bao nhiêu?

Các bằng chứng khoa học khẳng định người không hút thuốc nhưng tiếp xúc với khói thuốc thụ động phải đối mặt với mức tăng nguy cơ mắc ung thư phổi rõ rệt. Tùy thuộc vào môi trường tiếp xúc và thời gian phơi nhiễm, mức tăng nguy cơ này dao động từ khoảng 24,5% trong các phân tích tổng hợp diện rộng cho đến hơn 80% hoặc hơn 100% nếu thường xuyên tiếp xúc tại nhà hoặc nơi làm việc. Khói thuốc thụ động đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm chất gây ung thư bảng 1 đối với con người ^[1].

Cơ chế khói thuốc tấn công gene tế bào phổi

Khói thuốc lá thải ra môi trường không chỉ đơn thuần là luồng khí có mùi hôi mà chứa hỗn hợp độc hại gồm hơn 7.000 hóa chất, trong đó có ít nhất 70 chất được xác định trực tiếp gây ung thư ^[2]. Các hạt bụi mịn trong khói thuốc xâm nhập sâu vào đường hô hấp và tích tụ tại các phế nang, dẫn đến hiện tượng trao đổi nhiễm sắc thể chị em, gây tổn thương oxy hóa DNA và làm gia tăng đột biến gene P53 ở các mô phổi ^[3].

Nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy việc hít khói thuốc thụ động kích hoạt quá trình sinh đột biến gene thúc đẩy ung thư biểu mô tuyến ở phổi phát triển ^[1]. Thay vì trực tiếp gây ra các đột biến sinh ung thư nguyên phát điển hình như người hút chủ động, khói thuốc thụ động kích thích các đột biến dưới dòng mang dấu ấn enzyme APOBEC, bao gồm các điểm nóng đột biến trên gene SMAD4 và ADGRG6 ^[1]. Đáng chú ý, những cá nhân mang biến thể di truyền APOBEC3A/3B phổ biến ở quần thể châu Á khi hít khói thuốc thụ động hàng ngày ở tuổi vị thành niên có mức gia tăng đột biến gene cao rõ rệt ^[1].

Tăng nguy cơ ung thư phổi từ 24,5% đến hơn 100%

Một phân tích gộp lớn công bố năm 2018 tổng hợp dữ liệu từ 40 công trình dịch tễ học (gồm 27 nghiên cứu bệnh chứng và 13 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu) nhằm đánh giá rủi ro ung thư ở người chưa từng hút thuốc ^[4]. Kết quả tính toán cho thấy tỷ số chênh (OR) mắc ung thư phổi ở người phơi nhiễm khói thuốc thụ động là 1,245 (khoảng tin cậy 95%: 1,026 - 1,511), tương đương mức tăng nguy cơ 24,5% so với nhóm không tiếp xúc ^[4]. Phân tích này cũng chỉ ra mối liên hệ tổng thể ở nữ giới với nguy cơ ung thư cao hơn (OR = 1,253) cùng sự gia tăng nguy cơ ung thư vú với OR = 1,235 ^[4].

Tại châu Á, một phân tích tổng hợp dữ liệu tại Nhật Bản cho thấy nguy cơ tương đối tổng thể mắc ung thư phổi do tiếp xúc khói thuốc thụ động là khoảng 1,3, tức tăng khoảng 30% ^[3]. Báo cáo từ Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Quốc gia Nhật Bản ghi nhận 20,6% dân số bị phơi nhiễm khói thuốc tại nhà ít nhất một lần mỗi tháng ^[3]. Người tiếp xúc với khói thuốc trước 25 tuổi chịu ảnh hưởng nặng nề hơn đối với sức khỏe hô hấp ^[3].

Mức độ phơi nhiễm tích lũy trong cuộc đời dẫn đến nguy cơ lớn hơn rất nhiều. Phân tích từ nghiên cứu sàng lọc PLCO trên 49.569 người chưa từng hút thuốc cho thấy những ai hít khói thuốc thụ động phần lớn thời gian tại nơi làm việc có nguy cơ chẩn đoán ung thư phổi cao gấp 2,038 lần (tăng khoảng 103,8%; HR = 2,038; 95% CI: 1,313 - 3,164; P = 0,002) ^[5]. Nếu sống cùng môi trường khói thuốc phần lớn thời gian trưởng thành tại nhà, rủi ro chẩn đoán ung thư phổi tăng khoảng 80,9% (HR = 1,809; 95% CI: 1,161 - 2,819; P = 0,009) và nguy cơ tử vong do ung thư phổi tăng 92,5% (HR = 1,925; 95% CI: 1,035 - 3,575; P = 0,038) ^[5].

Điểm mạnh và hạn chế từ các bằng chứng dịch tễ

Các dữ liệu nghiên cứu về phơi nhiễm khói thuốc thụ động sở hữu ưu thế lớn về quy mô mẫu rộng lớn và thời gian theo dõi dài hạn, chẳng hạn như nghiên cứu PLCO theo dõi gần 50.000 người ^[5]. Việc kết hợp giải trình tự toàn bộ hệ gene và exome trên mô u đông lạnh cũng đã cung cấp bằng chứng sinh học chuẩn xác về tác hại đột biến gene do khói thuốc thụ động gây ra ở cấp độ phân tử ^[1].

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra một số hạn chế nội tại của phương pháp nghiên cứu. Nhiều dữ liệu được thu thập qua bảng câu hỏi hồi cứu nên có thể chịu sai số nhớ lại, khi người bệnh nhớ về việc phơi nhiễm trong quá khứ khác với người khỏe mạnh ^[6]. Ngoài ra, nguy cơ phân loại nhầm những người từng hút thuốc thành người chưa từng hút thuốc hoặc sự trùng hợp trạng thái hút thuốc giữa các cặp vợ chồng có thể ảnh hưởng đến các ước tính dịch tễ học ^[6]. Dữ liệu bị thiếu về tình trạng phơi nhiễm cũng là yếu tố cần được tính đến khi phân tích tổng hợp ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về tác hại khói thuốc

Một hiểu lầm khá phổ biến trong cộng đồng là cho rằng khói thuốc thụ động độc hại hơn cả việc trực tiếp hút thuốc. Một khảo sát thực địa cho thấy gần hai phần ba số người tham gia (37/60 người) tự đưa ra nhận định rằng hít khói thuốc thụ động nguy hiểm hơn hút thuốc chủ động vì người hít hấp thụ toàn bộ khói thải ra ^[7].

Dù khói thuốc thụ động vô cùng độc hại và chứa hàng chục hóa chất sinh ung thư ^[2], các dữ liệu dịch tễ học khẳng định hút thuốc chủ động vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây ra khoảng 90% số ca ung thư phổi tại Hoa Kỳ ^[2]. Việc nhìn nhận sai lệch mức độ tương đối có thể dẫn đến tâm lý chủ quan của chính người hút thuốc hoặc tạo ra nhận thức chưa hoàn toàn chuẩn xác về cơ chế bệnh sinh, dù cả hai hình thức phơi nhiễm đều hủy hoại sức khỏe.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với khói thuốc?

Phụ nữ và trẻ em là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm trước tác động tiêu cực của khói thuốc lá môi trường ^[2]. Khi người mẹ mang thai tiếp xúc với khói thuốc, thai nhi đối mặt với nguy cơ sinh non và nhẹ cân khi chào đời ^[2]. Trẻ nhỏ hít phải khói thuốc cũng có tỷ lệ mắc các bệnh nhiễm trùng hô hấp như viêm phổi cao hơn bình thường ^[2].

Những người mang các bệnh lý nền mạn tính cần tuyệt đối tránh xa môi trường có khói thuốc lá. Dữ liệu từ thử nghiệm PLCO cho thấy những người phơi nhiễm khói thuốc phần lớn thời gian trưởng thành có tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường, nhồi máu cơ tim, đột quỵ, viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng cao hơn có ý nghĩa thống kê (tất cả đều có P < 0,05) ^[5]. Hít khói thuốc thụ động có thể làm trầm trọng hóa tiến trình tổn thương tim mạch và đường thở sẵn có.

Bảo vệ lá phổi trong đời sống hàng ngày

Để giảm thiểu phơi nhiễm khói thuốc trong sinh hoạt, mỗi gia đình cần thiết lập quy tắc không hút thuốc hoàn toàn bên trong không gian sống. Biện pháp mở cửa sổ hay dùng quạt thông gió không thể loại bỏ hoàn toàn các vi hạt độc hại bám lại trên đồ đạc hoặc lơ lửng trong không khí.

Tại nơi làm việc, các cơ quan và doanh nghiệp cần ban hành quy định cấm hút thuốc nghiêm ngặt trong khuôn viên văn phòng nhằm bảo vệ nhân viên ^[2]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng những can thiệp luật pháp cấm hút thuốc nơi công cộng và hỗ trợ dịch vụ cai nghiện thuốc lá đóng vai trò then chốt giúp giảm tỷ lệ bệnh tật và gánh nặng chi phí y tế cho toàn xã hội ^[2]. Khi đến các địa điểm công cộng như nhà hàng, bến xe, việc chủ động chọn khu vực cấm hút thuốc sẽ giúp giảm thiểu thời gian hít phải khí độc.

Tóm lại, hít khói thuốc thụ động là mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng, làm tăng nguy cơ ung thư phổi từ khoảng 24,5% đến hơn 100% tùy theo mức độ và thời gian tiếp xúc [4, 7]. Tránh xa khói thuốc và duy trì không gian sống không khói thuốc là biện pháp thiết thực nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình. Nếu bạn có tiền sử phơi nhiễm khói thuốc lâu năm hoặc xuất hiện các triệu chứng hô hấp kéo dài, hãy đến gặp bác sĩ để được thăm khám và tư vấn chuyên sâu.